Një shkrimtar jashtë Tiranës, i rrezikuar!

Letrsia e nj vendi rndom prmblidhet n pak emra, kur syri q e lexon at gjendet prtej atij vendi. M pastaj, shosha e kohs, ashtu e pamshirshme si sht, i on n harres dhjetra e qindra tituj librash, q dikur u patn komentuar me buj dhe eufori. sht dhe nj raport i tret: qendra dhe periferia. N t tria kto kahe nj shkrimtar, q shkruan e jeton jasht Tirans, sht ngaher i rrezikuar. I rrezikuar edhe nga mungesa e mediatizimit. Por ndodh, jo rrall, q shkrimtar t rretheve (qyteteve kryesore t vendit, ndonjher edhe qyteteve t vogla), e thyejn kt rregull: nga “periferik”, ata bhen metropolitan. Un po prmend vetm nj shembull, sa pr kujtes: poezin e Frederik Reshpjes. N qytetet e mdha shqiptare, s’duhet harruar se ka nj bashksi shkrimtarsh, t cilt ln vuln e tyre t fort n mbar letrsin shqipe. Dhe, asiher, koncepti i “periferis” bhet relativ. Bhet relativ, ca m shum, kur teksa i kqyr nivelet e mbrritura t veprave t tyre, konstaton me knaqsi se ato jan sikurse edhe simotrat q shkruhen e botohen n Tiran. Ja, ky ishte mendimi i par q desha t thosha lidhur me tre romanet e fundit t poetit dhe shkrimtarit t njohur nga Vlora, Murteza Mara: “Gruaja e nj ndrre t bardh”, “Dy dashuri” dhe “Lisiana” (ky i fundit, ribotim), botime t “Toens”. U b “sebep” dhnia e titullit “Mirnjohja e qytetit” nga ana e Bashkis Vlor q t ndodhesha edhe un n ritualin e bukur dhe t mbushur me respekt pr M. Marn. Respekt pr poezin e tij, pr punn e tij jo thjesht dhe vetm si shkrimtar, por edhe si nj veprimtar (ai sht edhe kryetar i bashksis s shkrimtarve t Vlors). Ajo q t bie n sy porsa i mbaron s lexuari romanet e tij, jo t gjat n volum, sht rrfimi i iltr, i natyrs lirike e poetike, ku dallon sa ora nj shpirt t bardh prej narratori, q fshihet, m s shumti, pas heroit romanor. Kjo, n mnyrn e konceptimit t asaj ka ngjet dhe, sidomos, t vlersimit n rrafsh moral e human. Shpirti i transhendentuar i unit poetik t shkrimtarit sht, n mund ta quajm, ai i nj njeriu t “mir”, i nj njeriu altruist, q krkon t’i gjendet n vshtirsi tjetrit (Lisiana), t’i qaj hallin njeriut t zn ngusht n rrjetn e fatkeqsis, poshtrimit dhe krcnimit (Gruaja e nj ndrre t bardh), ose q shndrrohet n nj lloj udhrrfyesi a “llampe Diogjeni” pr t treguar shtegun e humbur t s mirs (Dy dashuri). Ajo q m ka trhequr n romanet e M. Mars sht emocioni. Nj emocion i drejtprdrejt, aspak i shtirur, aspak i ndrkallur apo i injektuar si nj mbivendosje letrareske e retorike. Historit duken si t gjalla, t besueshme deri n rrnj, pa artifice t sajuara. Dhe ktu kujtoj se postulati i njohjes s shtjellave jetsore nuk ka pr t qen kurr nj postulat i vetngrn nga koha, as i konsumuar, ca m pak i prjashtuar. Letrsia, sidomos romani si nj bulb histori-tregimi, vrtet sht nj trill (fiksion), vrtet bredh mjegullirave t fantazis dhe prfytyrimeve, t cilat edhe shkojn tutje gjasave reale, n shmbllime sureale, prrallore, mitike, fantazmagorike etj. Por letrsia e mban si nj t dashur t zemrs vlagn q vjen nga jeta e drejtprdrejt. M. Mara ndjek pikrisht kt shteg. sht nj monopat i ngusht, shpesh i thikt, ku mund t thyesh kokn kur materiali q k sjell nga jeta, nga hulumtimet dhe prjetimet e drejtprdrejta sht (dhe vjen) i cungt, gjymtyrthyer, i thar si nj lusp. Prkundrazi, n romanet e M. Mars ka lng jete. Ato gati-gati duken si pjes e historis s tij, t thirrura nga kujtesa emocionale, sigurisht t modeluara. Por ndjenja, ajo m e rndsishmja e romaneve, sht aty, rreh si nj zemr dhe ti si lexues jeton me dashurit e krijesave t autorit, tema e paraplqyer e tij.

... Ti jeton me dramn e Ans, nj vajz e thjesht dhe e dhimbshme fshatare, q keqprdoret nga i shoqi, Dividi (ose Nikoloni dikur), ky njeri hidhnak, vrass, me nj ego t smur, hakmarrs, i deformuar nga kompleksi i njeriut t shmtuar (sht kafshuar nga qeni n fytyr), q e shfryn egrsin e provokuar nga inferioriteti mbi t pafajshmen gruan e vet. Por shkrimtari nuk e mbyll horizontin e drits, ka qejf “happyend”-in, andaj dhe fatet e personazheve, q jan pjes e shpirtit t tij, i fut nn sqetulln mbrojtse t mendjes dhe dshirs s vet. Koncepti kantian i triumfit t s mirs mbi t lign sht, me sa duket, pjes e vetdijes s tij. Mbas mnxyrs, njeriu ka t drejtn e gzimit, t pakz lumturie dhe shkrimtari nuk sht koprrac. Sado q romani “Gruaja e nj ndrre t bardh” ka nj qasje t thukt dramatike me nj peripeci q krijon suspans, ai ofron prkundrazi nj zgjidhje fatlume pr dy fatkeq: Sotirin dhe Ann duke i bashkuar n martes e n nj kulm t ri.

...Ti jeton me dramn e Altinit n romanin “Dy dashuri”, i vendosur mbi dy dashuri, e para fatale me gruan e vdekur, Erindn dhe fmijn, Kujtimin e ln nn kujdesin e prindrve; e dyta, q kalon prmes vshtirsive, rrugs s brengs, tundimeve t jets s leht dhe abuzimeve, por q fal gruas puntore dhe shpirtbardh, Flors, ai realizon pendesn reale dhe pastrimin shpirtror. Edhe ky sht nj roman me subjekt interesant dhe, si gjithnj, me ndjeshmri.

...Ti jeton me nj dashuri krejt t veant midis nj burri 55-vjear dhe nj studenteje, fatkeqsisht jetime, pa prkrahje, pa pun. Paka se flukset emocionale t autorit tek ky roman jan m t drejtprdrejta, ndonjher edhe t ekzaltuara dhe si n ekstaz, ajo ka ia vlen t mohet qndron n dy skajet boshtit: a) prligjja morale e nj dashurie t till, paka se me diferenca t mdha moshe, duke e kqyrur pra at si nj fenomen mirfilli shpirtror dhe b) prligjja logjike e zgjidhjes s saj si nj pamundsi (jo vetm erotike) n realitetin ende patriarkal t shqiptarve. Gjithsesi, autori thyen nj tabu t kalcifikuar n vetdijen ton, sikurse, n stilin e tij, bn nj zgjidhje t lumtur, duke e ribashkuar vajzn e re me t dashurin e saj q e pat braktisur. Mbase, m shum se tek dy romanet e tjer, “Lisiana” ka m shum poezi, sinqeritet, ndjeshmri, shfrime lirike dhe erotike, ku mirsia, dashuria, altruizmi, dshira pr ta ndihmuar tjetrin n fatkeqsi kthehen n motive thelbsore t qenies, t nj shpirti q vese jep, ofron, fal dhimbsuri.

N mbyllje t ktyre fjalve, me suksesin q autori ka arritur me romanet e tij t fundit jo pak t shitura, un mbetem i mendjes, sikurse e thash n kryeher, se letrsia jon nuk sht e gjitha “rezidenciale” dhe n kryeqytet; autor t talentuar, me lexues t gjer dhe botime t shumta, si Murteza Mara n Vlor, i bjn nder asaj duke mbajtur t gjalla dhe interkomunikative dy ant e “urs”: qendrn me qarkun, mesin me ant, rrethet letrare m t rndsishme t vendit, duke krijuar kshtu nj trsi organike, ashtu sikurse ajo n t vrtet sht.