Pa librin nuk ka politika kulturore

Debati: Strategji kulturore/ Libri ka qenë dhe është ende në mesin e botës së kulturës.

Libri ka qen dhe sht ende n mesin e bots s kulturs. Kushdo q merret me t, e ndien braktisjen, ashtu si dhe pjesmarrjen e personaliteteve t mdha t kulturs e t dijes, ata q e prodhojn librin dhe i shtyjn prpara idet pr librin. M plqen mendimi q diku-diku Shqipria t kthej n qendr t vmendjes librin, politikat pr t, pjesmarrjen masive pr njohjen e librit, groteskun ose zvoglimin e interesave pr t. Puna me librin sht mjaft e gjer, prandaj dhe un dua t fokusohem n nj t vetme: panairet rajonale t librit, panairet ndrkombtare t tij dhe Shqipria si pjesmarrse n to.

Panairet e librit, ashtu si ndoshta edhe panairet pr produkte t tjera, mohen vetm si interes dhe problem i atyre q marrin pjes, domethn i biznesit. Ky biznes q prodhon dhe tregton libra, sigurisht q sht tejet i interesuar pr kt shtje, duke i dhn dinamik tjetr, madje duke falur edhe mjaft energji krijuese dhe do lloj energjie tjetr. Pra, nga ana e instancave qeveritare t kulturs, q natyrisht merren edhe me librin, e shohin kt dukuri jasht vetes s tyre. Nga ana tjetr pjesmarrja n panairet rajonale t librit (edhe n panairet e mdha ndrkombtare) nuk sht thjesht dshir dhe iniciativ e nj poeti, as edhe e nj shkrimtari t dgjuar, por mbi t gjitha e strukturave t Ministris s Turizmit, Kulturs, Rinis dhe Sporteve. Te kultura hyn edhe libri, te turizmi hyn pa dyshim edhe libri. Midis tyre krijohen dhe m tej mund t sajohen plot lidhje t fuqishme e t pashkputshme, ashtu si dhe midis rinis dhe t dy skajeve (kulturore dhe t turizmit), sepse rinis i prket edhe libri, edhe turizmi. Sporti n kt mes nuk sht apendiks, por nj realitet q fqinjron bukur me t tria pjest e tjera. Sporti sht edhe lvizje rinore, edhe turistike, edhe kulturore, prandaj dhe kombinimi i mir i tyre nuk mund t dmtoj asnj nga pjest prkatse t interesimit ministror.

Po le t merremi me panairet e librit dhe, patjetr, me lobimin e puns me librin. sht interesante t thuhet se n panairin e Shkupit pati nj pjesmarrje “sa pr t lar gojn”, sa pr t thn. E vakt, e lodhshme, e pafjal, gati turpruese. Dhe ku? N panairin ndrkombtar rajonal t Shkupit, i cili ka nj organizim vetm prfitues dhe merret totalisht me gjuht sllave dhe botues t ktyre gjuhve. Ne si shtet kemi nj interes t jashtzakonshm pr pjesmarrjen n “Saema kniga” dhe aty t manifestojm gjer n detaje kulturn shqiptare q lidhet me librin n t gjitha produktet. Edhe n prodhimin turistik, q nga hartat, librat udhrrfyes, vendet turistike verore, malore, monumentale, historike etj. Pr kt qllim edhe vihet, tek e fundit, n nj panair. Krijohen lidhje, shprndahen fletpalosje, katalog, jepen mundsi t tilla bashkbisedimi q zor se mund t krijohen nga agjencit turistike dhe nga vet politikat turistike. Cili shkrimtar shqiptar u promovua n Shkup? Asnj. Dhe kjo politik e vrtet kulturore indirekt v n qendr t vmendjes qytetart shqiptar t Maqedonis, shqiptart q nuk kan as kujdesin e nns dhe as kujdesin e njerks. Dhe rriten e pleqrojn shum natyror, nn nj ndikim lodhs fetar.

Por cilat do t ishin mundsit shtetrore pr ta
kt nj realitet? E para e mbi t gjitha qeveria cakton fonde shtetrore pr kt pjesmarrje dhe vmendje, deri n detajimet m t holla dhe shqyrtimet cilsore t do ideje t veant q lidhet me pjesmarrjen e shtpive botuese, t artit grafik q e projekton librin, t shkrimtarve e poetve, t ilustruesve, t agjencive q merren me tregtimin e librit, por, pse jo, edhe t librarive. Salloni i Shqipris, un e ndrroj, duhet t jet m i bukuri, m trheqsi, si sht edhe vet vendi yn, si duhet t jet, sepse edhe industria e librit ka
hapa vrtet cilsor n prodhimin dhe mnyrn se si sht dizajnuar libri. Por e them dhe e prsris: Kjo krkon fonde dhe harxhim (jo pa kriter) t paras. Me nj synim t caktuar: t’i shrbehet n mnyrn m t mir atdheut, si dhe duke i quajtur kto lvizje, lobime t mdha pr kulturn shqiptare.

Para disa kohsh ia kam detajuar t gjitha kto q shkruaj n nj platform pr librin ish-ministrit demokrat t Kulturs, z. Bujar Leskaj, dhe, ndonse u mirpritn, pr to nuk u vu ujt n zjarr, derisa ministria (n punn me librin) hyri srish n hullin e vjetr t qetsis dhe t nj pritjeje dramatike. Se kush pritet, vetm kjo nuk dihet.

Un shkrova pr panairin e Shkupit, por kjo nuk do t thot se meriton m pak Kosova (Prishtina) dhe sidomos Frankfurti. M shkruan nj piktore, e cila bn ilustrime pr librat e fmijve: “Prita t shihja n panairin e librit pr fmij n Bolonj pjesmarrsit nga Shqipria. Nuk i gjeta. M erdhi keq. M erdhi turp, sepse n Itali jan mijra fmij shqiptarsh q mezi arrijn t msojn shqip, jan me mijra t interesuar pr t njohur zhvillimin e letrsis e t librit shqip, jan me mijra ata q shkojn n bibliotekat komunale pr t gjetur aty edhe librat shqip... Politika pa librin, cilado qoft, sht politik pa vizion, sht politik e ftoht, e vdekur, kot...” Mirpo n Itali ka me dhjetra panaire libri t karakterit ndrkombtar. Zotrinj t Ministris s Kulturs, edhe Panairi i Librit t Tirans e krkon vmendjen investuese qeveritare, n mos direkte, indirekte, me nj pjesmarrje fillestare jo pr t’u dukur, por e interesuar pr hollsi q ia shtojn fizionomin, i japin frymmarrje, hedhin nj drit tjetr, vrapojn drejt hapsirave t pashfrytzuara.

Po n Prishtin? Edhe ktu lvizja i kap t dy apo tri kahjet e politikave kulturore: rinin, librin dhe turizmin. Mjaft q t investohet dhe t jet e menduar holl. Jo rezultati pr shitjet e botuesve, duke e prsndytur n nj pazar t allasojt, por duke i dhn mjaft drit, eleganc, kultur, hapa t mdhenj prpara dhe mjaft para t investuara pr librin dhe kto panaire. Sepse edhe n Prishtin duhet t jet shkrimtari i vitit, sepse duhet t jet edhe libri i vitit (jo i caktuar nga nj grup i vogl, por me sondazhe dhe anketa serioze), t dritsohet edhe fytyra e vitit n panair. Dhe kjo nuk bhet, zotrinj. Nuk bhet, sepse po ta kalosh kufirin Shqipri-Shqipri me libra, t pret e zeza, do t kesh nj mij halle, do t sakrifikosh nj dit a m tepr koh, do t bhesh objekt i nj sulmi t hatashm kontrollues dhe ekonomik. E cilat na qenkan lehtsit e kalimit? Prit pastaj q t japsh maksimumin e energjive krijuese dhe kulturore n panair!

Nse shkohet n Selanik, Athin, n Frankfurt, n Londr etj. me libra pr panair, ather krkohet tjetr vizion, sepse ktu rrotull n nahijen ton ne edhe bjm si duam, kurse andej e kemi t vshtir. Siprmarrja burokratike e librit me kto halle q po numroj un, nuk ka koh as pr t
lista pr UNICEF-in q disa shtpi botuese t shesin libra atje (pr dhurime bibliotekave t shkollave) dhe as ka koh t shtroj dyshemen pr “projekte” financime librash nga m mediokrit q ka par historia botuese e vendit ton. Por do t merret me t vrtetn, me vizionin e librit shqip n bot, me editorin e vrtet, me problematikn estetike q ka n t vrtet libri sot, me mijra probleme t tjera q ka prodhimi dhe tregtimi i librit.

Sipari i panairit t madh ndrkombtar t Frankfurtit sht ngritur q n shkurt dhe kurorzohet n tetor. Si do t vej atje Shqipria sivjet? T gjith ngren supet dhe kuptohet prfundimi: i njjt me t kaluarn. Sepse po t njjtn fytyr ka edhe sektori (kshtu po e quaj un) i npunsve t librit n Ministrin e Turizmit, Kulturs, Rinis dhe Sporteve q 20 vjet. Sepse po kt fytyr dramatike kan edhe botuesit pa pikn e vizionit e t kulturave t mdha n shrbim t kombit, vendit ton, pr t’u dhn shtys politikave t reja e moderne kulturore me librin. Jo, pa librin, nuk ka si t ket politika kulturore, qofshin kto edhe histori t reja dashurie me teknologjin e informacionit dhe t komunikimit.

*botues, “Uegen”