Përtej një realiteti përjashtimisht politik

Sana, paçka se e ka humbur kohën për të qenë femër, ka fituar kohën për të qenë njeri

Jam tejet i vonuar pr t thn nj fjal pr romanin e njohur t Besnik Mustafajt “Vera pa kthim”. Por fjala, kur mbi gjuh vjen vetiu, s’mund t reshtet, as t ngulfatet. Dhe ka nj shkak. Nj arsye. Nj “pse”? Dhe “pse”-ja ime pr ta hedhur n letr kt fjal ishte dshira pr t diskutuar e thn dika ndryshe nga sa sht przgjedhur prej vlersimeve t dhna n t mbramen e librit si dhe disa njerzve t menur t letrave prej Francs (ku dhe sht prkthyer e botuar romani).

“Vera pa kthim, - thuhet aty, - e para proz onirike n letrsin shqipe, sht nj roman pr dashurin e pamundur dhe pr besnikrin e panevojshme, at lloj besnikrie q shkatrron njeriun, i vret atij njhersh ndrrat dhe jetn, duke ln pas nj rrnoj tmerruese, zhgnjimin”.

Nuk mund ta bj prjashtimisht t padiskutueshm faktin nse sht e para proz onirike n letrsin shqipe apo jo, por, me patjetr, sht nj proz ndryshe nga simotrat e saj t mparshme. Dhe t thuash “ndryshe”, ke thn mjaft: nj lvdat q do peshuar mir.

Nj proz ndryshe jo thjesht pr nga struktura romanore, e barabitur n trajtn e nj ndrre; jo thjesht rrfimi, si n ag zgjimi, kur ndrra nis e shthuret e vetja t duket mes t besueshmes dhe t pabesueshmes. Qysh n kryeher, nj sy i sprovuar me letrsin e ksaj tipologjie, e kupton se dika prtej t njmends zhdrivillohet n hullit e subjektit t romanit. Paka se rrfimi ndjek parimin e besnikris dhe peripecis s njmendt (si n jet dhe si e vrtet), posht ksaj ure ti ndjen vrshimin e ujrave t turbullta t nj “dyshimi”, t dikaje “tjetrfar”, q nis e nnkuptohet n fillim si prfytyrim i thjesht, pastaj si ndrrim, m tutje si hipnoz, pr t’u ripar si ankth, si jerm, si gjendje e dyzuar. Ndoshta si nj artje, si nj halucinacion. Flitet pr nj ift t dashuruarish q bjn muajin e mjaltit n plazhin e Durrsit: nata e par, nett e tjera, shtatznia, ndarja...

Pasuri ngjarjesh s’ka. Shum a pak, jan si ato q i ngjasin do ifti teksa pin ambrosirn e tyre erotike diku n nj buzdet. Ka vese prjetim, nj dialog si t shthurur, t turbullt, pa kuptime t qarta, q krcen pupthi sa andej-kndej. Teksa shfleton paksa, e kupton sakaq se aty na paska nj “rreng”. Shkrimtari po na “gnjen”. Ka krijuar nj tjetr bot, e tjetr lloji, nj fantom jete, nj dyts… E kuptojm kt “hile” q bma, pra, nuk sht e atypratyshme. sht e ndrmjetsuar. Dhe nis t nuhatsh q shkrimtari e shfrytzon rrfimin e “ftoht” alla kafkian pr t besuar tek dika q s’besohet, duke i futur n “gar” semantike si ndjenjn, ashtu dhe arsyen, njherazi. Dhe kjo, pr t pranuar si nj pakt komunikimi me lexuesin karakterin e dyfisht t informacionit narrativ q vjen nga vepra. Pra, ambiguitetin e gjendjes s personazhit, Sans, n prjetimet e ndrmjetme q ajo sjell nga dashuria e saj e par dhe e vetme me Gorin, t cilit nuk e dim se far i ka ngjar: ka vdekur (dikur m par), sht vrar, sht burgosur, sht larguar diku, ka humbur, ka faruar veten a ’tjetr m? Mos vall sht thjesht nj hije, nj fantazm?! Nj kujtim?! Nj rikujtim?!

Suspansa q krijohet ksilloji e mban ndezur magmn e romanit dhe ti bie dakord me stilin e t shkruarit duke pritur q n fund, n form befasie, shkrimtari t zbuloj “pse”-n e gjith sjelljes, ndrrs, artjes, jermit, prjetimit, halucinacionit a ’tjetr m t Sans. Ather mund t thuhet se s jashtmi romani procedon n mnyrn onirike t rrfimit, por s brendshmi sht tjetrfar. Ndoshta sht nj proz jermi, me nnshtres tragjike t nnkuptuar. Mnyr mitologjizimi e nj historie, ku e pabesueshmja bhet e besueshme; rrfehet si e besueshme. Rrfyesi dhe e rrfyera shpshtillen me njra-tjetrn gjithpo brenda prjetimit t Sans. Dhe t dyja s toku, marrin formn e nj halucinacioni.

Por le t rikthehemi te vlersimi n form sinteze mbi kapakun e librit, pr t diskutuar dika me t. Po, dashuria e Sans me Gorin sht vrtet nj dashuri e pamundur, sikurse prcaktohet. Sepse sht fund e krye tragjike, e dhimbshme, aq sa humbja e virgjris vashrore (!?) nga dhunimi egrshan. Por ajo, dashuria, ka nj tempull sublim, nj kish, ku gjmon nj kamban, deri n apoteozn e t pars dhe t fundit dashuri: kambana e besnikris. Ndaj kjo besnikri, pr mua, s’sht aspak e “panevojshme”, q vetm e “shkatrron njeriun”, sikurse thuhet n vlersimin shoqrues t mesazhit t romanit. Prkundrazi, ajo, besnikria, sht e krahasuar me t pamundurn, me mitin, me vet legjendn. Kaq e jashtzakonshme sht. Kaq unikale. E vetmja. E patjetrsueshmja. Mbajtsja e fryms, e jets vet. sht ndrra e bukur n zhgjndrrn e keqe. Malli i pashuar i Sans sht dashuria kurrnjher e pashlyeshme (ndaj Gorit), di m e madhe dhe e pazakont madje se ajo e Penelops pr Uliksin mbetur detrave dhe joshur prej dashurive t grave t tjera. Kjo poem pr dashurin e munguar sht pikrisht malli i pashuar, harmonjs, i femrs ndaj mashkullit, i gruas ndaj burrit, i barkut q krkon frytin e shumdshiruar prej nj burri, t Vetmit dhe t Askujt tjetri. Vetm dashurit e mdha jan t pazvendsueshme. Vetm ato prodhojn monogamit gjer n fundjet dhe prtejjet. Sepse jan t vetmjaftueshme.

Mua pikrisht kjo ide sublime, mshirmadhe, e tretur n kt histori drithruese dashurie t Vetme, t Pazvendsueshme dhe t Pavdekshme m ka rrmbyer n faqet e romanit sa t dhimbshm, aq edhe t ashpr t Besnik Mustafajt. Dhe ky tempull besnikrie nuk sht vetm tapia e femrave shqiptare, ose e malave t Ballkanit, q ka gatuar aq mite e legjenda pr t. Kjo dashuri jo vetm q se shkatrron njeriun, sikundr nnvizohet, por ia selit ndrrn (sepse vetm ndrra i ka mbetur); nuk sjell zhgnjimin, sadoq e mbush shpirtin me dhimbje, tmerr dhe bosh t frikshm, sadoq e kthen jetn n nj rrnoj tmerruese. Jo. Ajo sht gjithashtu aq numinoze, e barabart me dhimbjen kozmike, prandaj dhe e jashtzakonshme. Vetm n prehrin e tragjikes kto dashuri mund t maten vese me dshprimin e skajt dhe rrnojat e tyre tmerruese. Por, n kt rast, nuk prftojm aspak shenjn minus, prkundrazi sht shenja plus ajo q na e madhron shpirtin, na trondit dhe na prlind katarsn e dobishme nprmjet tmerrit dhe mshirs. Dhimbjen pr fatin e njeriut. Fatalitetin e qenies. Kjo sht brthama, prej nga romani prthith energjin e vet psikike. Sana nuk sht vetm “vajza pa vajzri”, as plaka “pa mosh t mbrame”; sht edhe vajza, edhe plaka, me t vetmen dashuri, t madhe, t pamort e t vetmjaftueshme, sidoq fatale. Sepse dashuria e saj sht dhe do t mbetet nj realitet sa i vdekur, aq edhe i gjall; i kthyer n ndrr, n kujtim, n dhimbje, n nj “Ah!” t madh e t pambarimt. Ja q vetm t ktillat jan ato, dashurit e mdha. Dashurit e trjets. Prandaj Sana, paka se e ka humbur “kohn pr t qen femr”, ka fituar kohn pr t qen njeri. Pasion. Ideal. Mit. Dashuria e saj ishte e pamundur jo nga ajo vet, as nga i dashuri i saj, por nga fataliteti. Dhe fataliteti gjakun e ngroht e kthen n ftohtsin e trupit t gjarprit, dhimbjen e virgjinitetit dhe ekstazn e saj e shndrron n nj ritual, frymn e nxeht t burrit pran gushs dhe djersn e epshit t tij mbi trupin e bardhllem t femrs e katandis n gjum, palvizshmri, heshtje. E mumifikon.

E njjta logjik vlersimi haset edhe n komplimentet e mdha q i bhen romanit nga kritiku francez Maksim Romen n “La Merseillese”, kur thuhet: “Nj roman i shklqyer, metafor e nj populli q u lidh pas nj iluzioni dhe q shpreh absurditetin e t jetuarit pr nj iluzion”. Ky vlersim mua m duket nj keqkuptim i romanit ose, s paku, pjesrisht i vrtet, pasi vepra sht prnjmend shumkuptimore (polisemantike). sht e vrtet nse e konvertojm simbolikisht historin komuniste diktatoriale t shqiptarve n besimin tek nj utopi dhe n besnikrin e marrzishme ndaj saj, ka e shkaprcen vet prmbajtjen e simbolit n nj absurd t pastr. Por mbetem i mendjes se asociacioni nuk sht mirfilli ky. sht prtej nj realiteti ngushtsisht shqiptar, qoft edh