Plani i CIA-s dhe MI-6-s: “Sulmi ndaj Shqiperise, ne vjeshten e vitit 1949”

(Vijon nga numri i kaluar)

Xho Brajën nuk u kënaq në Londër. Ishte një çuarje dëm e biletave të avionit dhe e dhomave në hotel Ritz. Ne kishim disa fitore të vogla, kujton Brajën, por unë kurrë nuk e kam çliruar veten nga mendimi se ne ishim një tufë amatorësh. Kupi ishte sistemuar në hotelin e shtrenjtë Berkley, administrator i të cilit ishte një anëtar i SOE-S; këtu ai u pyet nga punonjësit e MI 6-S. Duke pritur që ai të ishte në ballë të operacionit paraushtarak, përgjigjet e tij nuk ishin inkurajuese. Nikollës Bethëll shkruan se, “Kupi nuk kish ndërmend të bashkohej me operacionet e para”. Shfaqja pastaj kaloi në ShBA 70). Asgjë nuk kaloi pa u vënë re në Shqipëri. Enver Hoxha më vonë shkroi se: Ne u bëmë kërkesa zyrtare qeverive britanike dhe ameriane për ekstradimin e kriminelëve të luftës, jo vetëm shqiptarë, por edhe italianë dhe gjermanë, që kishin lyer duart e tyre me gjak në Shqipëri dhe që tani ishin nën mbrojtjen e tyre. Në kundërshtim me deklaratat dhe komunikatat e përbashkëta të aleatëve gjatë luftës dhe vendimeve që u morën më vonë për këtë çështje, ata bënë një vesh shurdh dhe nuk na i dorëzuan. Përkundrai, ata i mbajtën krerët në hotele lluksoze ndërkohë që i stërvitën luftëtarët e tyre në Romë, Mynih, Londër, Athinë e gjetkë. Duke injoruar retorikën e pashmangshme, analia e tij për politikën e brendshme të emigrantëve shqiptarë ndoshta ishte e saktë. Secili nga krerët e reaksionit në arrati mbronte interesat e punëdhënësit që e ushqente. Qysh prej fillimit ata nisën të grinden, të shajnë njëri-tjetrin dhe të rrihen me grushta. Megjithatë, një farë uniteti u arrit me të ashtuquajturin “Komiteti Shqipëria e Lirë”. Megjithatë, grindjet vazhduan dhe kontradiktat u bënë akoma më të mprehta. Në arrati gaforret po shqyejnë njëri-tjetrin. Grindjet ekzistonin jo vetëm ndërmjet krerëve, por gjithashtu ndërmjet krerëve dhe kundërshtarëve të mashtruar, të cilët kishin marrë rrugën e tradhtisë dhe u ishte premtuar parajsa për baballarët e kombit. Është interesante, shton Hoxha se kishte në radhët e tyre disa që ishin penduar dhe deshën të ktheheshin, dhe disa prej tyre kështu vepruan...71). Sidoqoftë, të arratisurit, kishin një farë arsye të ishin optimistë. Gjatë verës së vitit 1949, shtypi shqiptar dhe radioja filluan të njoftonin për përleshje në kufi si dhe për incidente të tjera të ngjajshme me këto. Hyrjet në kufirin greko-shqiptar u njoftuan se ndodhën në muajin gusht. Në të njëjtën kohë një anëtar i parlamentit shqiptar u vra nga një bandë guerilase që vepronte në veri të Shqipërisë. Ndodhën gjithashtu provokacione në kufi me Jugosllavinë. Lajmet për përleshje vazhduan edhe gjatë vjeshtës, dhe gjatë një turneu në onat e veriut, Hoxha protestoi për ekistencën e “Komitetit Shqipëria e Lirë”, qëllimi i të cilit ishte rrëimi i regjimit komunist. Robert Xhojs siguroi viza për Frashërin dhe kolegët e tij, dhe në fillim të shtatorit, Frashëri së bashku me Abaz Kupin shkuan në Nju Jork së bashku edhe me Xhafer Devën dhe Hasan Dostin dhe disa të tjerë ata themeluan Komitetin Nacional për Shqipërinë e Lirë, i cili substancialisht financohej nga POC-ja me para të pastruara nëpërmjet fondacioneve të ndryshme. Për ta kujdesej Robert Llou dhe OPC-ja mbështeste “Komitetin Shqipëria e Lirë”, ndërsa Departamenti i Shtetit mbante distancë. Ndërsa Kupi u kthye në Eruropë, Frashëri qëndroi në Nju Jork për të ngritur një yrë politike 72). Më 5 shtator të 1949, në mbledhjen e parë të Këshillit të NATO-s në Uashington Sekretari i Jashtëm Britanik Bevën propozoi ndërmarrjen e një kundërrevolucioni në Shqipëri. Ai e dinte që Din Eçesen kishte të njejtat mendime dhe se shefat e përbashkët të shtabit të SHBA-s e kishin syrin tek Vlora, një port natyral pikërisht në veri të kufirit grek, si një bazë e avancuar për flotën e tyre në Mesdhe. Bevëni dhe Eçeseni gjithashtu e dinin se kjo ishte pak më shumë se një stërvitje e miratuar e pa menduart thellë, një vendim që në fakt u ishte imponuar aleatëve të vegjël të cilët ishin të painformuar për detajat dhe për një aleat të madh i cili e kishte miratuar në princip. Në fakt, argumentet e tyre për të hequr qafe Shqipërinë e Enver Hoxhës reflektonin vendimet të cilat ishin marrë disa muaj më parë. Të alarmuar me të drejtë nga raportet e shërbimeve sekrete për preencën sovjetike në Shqipëri, 1500 këshilltarë, 4000 teknikë, për të stërvitur një ushtri prej 25000 personash, dhe planet për ngritjen e një baze për nëndetëset. Anëtarët e NATO-s ranë dakord në princip për të dobësuar regjimin aktual në Shqipëri të dominuar nga sovjetikët, e lidhur kjo me përpjekjet përnjë revoltë të mundshme, si një përparësi imediate për të eleminuar kontrollin Sovjetik. Megjithatë, siç ka vënë në dukje Entëni Veriër, ky ishte një vendim historik. Një aleancë ushtarake e angahuar në mbrojtjen e Europës Perëndimore po miratonte një operacion në krahët e tij, jo frontin qendror. Operacioni do të kryhej jashtë territorit të NATO-s 73).Ndërkohë që po mbahej Mbledhja e Këshillit të NATO-s , disa qindra njerë ishin përfshirë në planifikimin dhe stërvitjen për kryerjen e operacionit. Afati ishte caktuar për një vjeshtë të vitit 1949, kur netët e vazhdueshme pa hënë do të shërbenin si mbulesë për vlerësim i CIA-s i 12 shtatorit, i cili ndërsa vinte në këtë kohë nuk ishte e këshillueshme dhe në qoftë se ndërmerret ka pak shanse që të dalë me sukses, përfundonte se regjimi i Hoxhës ishte i dobët dhe mundësia për një ndërhyrje të jashtme përbën një kërcënim serioz për regjimin. Një dokument përmbledhës i Departamentit të Shtetit për vizitën e Bevenit shprehtepreferencën për një regjim me orientim Perëndimor, gjë e cila kërkohet nga Komiteti Nacional Shqiptar, por vinte në dukje se nuk mund të shpresohet që Shqipëria të qeveriset në mënyrë demokratike. Dokumenti rekomandontëe që SHBA të veprojnë në bashkëpunim me Anglinë dhe Francën, për të dobësuar poitën e regjimit diktatorial prosovjetik në Shqipëri 74). Politika e SHBA-spër shtetet satelite u parashtrua më datën 14 në një raport para NCS-s i cili ftonte qeverinë amerikane të vogëlonte dhe evenytualisht të eleminonte influencën sunduese sovjetike në shtetet satelite si Shqipëri, Bullgari, Çekosllovaki, Hungari, Poloni dhe Rumani... Për ne koha është pjekur për të vënë më shumë theksin për një mësymje. Po në të njëjtën ditë u diskutua formalisht në Uashington edhe plani për Shqipërinë ndërmjet grupit Britanik të Bevenit dhe Gleduin Xhebit dhe Amerikanëve, Eçesen dhe zëvendës ndihmësi i tij, Lluellën Tomsën. Politika britanike ndaj Hoxhës, tha Bevëni, ka qënë një politikë e një armiqësie të vazhdueshme. Ai pyeti nëse amerikanët do ta miratonin në themel që ne po përpiqemi të rrëzojmë qeverinë e Hoxhës kur të vijë situata apo ta nxisim atë të bëhet një qeveri devicioniste e tipit të Titos. Eçesën u përgjigj se politika për eleminimin e Hoxhës ka më shumë kuptim sesa tentativa për ta joshur atë që ai të marrë rrugën e Titos 75). Lidhur me bashkëpunimin pati përçarje rreth metodave dhe objektivave të operacionit të cilat sollën keqëkuptime midis Uashingtonit dhe Londrës. Megjithëse Eçesëni kishte rënë dakort me propoimin e Bevënit ai shfaqi shqetësimin që situata duhet të trajtohet me kujdesin më të madh për të evituar një krië në Greqi appo një ndërhyrje të BRSS. Ai ishte i shqetësuar se Ushtria Kombëtare Greke mund të përfitojë nga rasti i fitores ndaj rebelëve komunistë dhe të futet në territorin shqiptar. Nëse Bevëni manifestoi ndonjë druajtje në mbledhje, kjo ishte rreth çështjes së pasardhësit të Hoxhës. Bevëni pyeti nëse ai do flaket jashtë, çfarë qeverie do tëëvendësojë Hoxhën? Sai ishte skeptik ndaj Komitetit Kombëtar Shqipëria e Lirë, dhe i tha Eçesenit se ajo çka është e nevojshme është gjetja e një personi me tëq cilin të mund të merremi vesh. Ai pyeti: A ka ndonjë mbret rreth e rrotull që mund tëta vemë? Siç vë në dukje Riçërd Olldriç, Bevëni e dinte fare mirë se mbretërit e disponueshëm ishin më shumë nën influencën britanike se atë amerikane. Një yrtar i SHBA u përgjigj se nuk kemi marrë asnjë vendim përsa i përket mundësisë të një qeverie të ardhshme sepse situata ishte akoma e papërcaktuar. Me grupin e parë të guerilasve të gatshëm për të shkuar në Shqipëri brenda tre javësh, gjëndja ishte jo e kënaqshme 76).

Në numrin e radhës do të lexoni:

Si zbarkuan nëntë shqiptarët spiunë në gadishullin e Karaburunit, në jug të Vlorës

Çfarë lidhjesh pati Abaz Kupi nga Turqia me agjentin e MI 6-s Filbin, në Nju Jork.

Si vepruan në Shqipëri agjentët e mbërritur dhe si i përshkruan Filbi në kujtimet e tij

70. Hersh, f.272; Bethell, Betayal, f.101
71. Halliday, f.81
72 dhe 75. Logoreci, f.106; Heuser, f.78; Falgiot f.73-8
76. Verrier, f.60 dhe 66-7

Përktheu:Perlat Çaushi
Titulli është redaksional
Përgatiti: Matilda Arapi

5 Maj 2008