Poezi & Politikë

Retro&real-kultura/ Në numrin e fundit të revistës letrare Aleph në një intervistë të gjatë, poeti amerikan, John Ashbery, poeti i shkollës së Nju Jorkut, flet për artin e poezisë, duke e lexuar më tej mendimin e tij se poezia didaktike, që kërkon thjesht të përkëdhelë mund ti frymëzojë lexuesit që të veprojnë njerëzishëm në shumë nivele të ndryshme, përfshirë dhe atë politike

Me qit vjerrsha s'asht nj xje e prodhimshme n kavaljetin ton, sepse, po u more vetm me t e po s't mbajti ndonj pun tjetr, je n rrezik mos me nxjerr as bukn, - se ma bylmetin jo se jo. Motit, fati i punonte pak ma tepr vjerrshatarve. Ndonj Mecenat zmrgjan ua hiqte kujdesin, - gogol Zanash, - t buks s prditshme. Princat, asokohe dashamir letrash s bukura, i grishshin npr kurtet e shklqyeshme t veta dhe, pr nj varg ari ku prmendej emni i tyne, u banin nderime e dhunti t panjehuna. Ndodhte nganjher q nj mbret i fuqishm u a rrethonte zyrtarisht ballin me nj kunor lari tue njoft, me kt sqime madlmore, vlern e tyne. E turmat hapshin sy’t, t udituna...

Ka dhe ma. Pat rasa n t cilat nj Poet aq randsi fitoi tue qitun vjerrsha saq hyni ndrmjets i ndgjuem midis shteteve n luft edhe dijti e mujti, - ah mrekulli e Febos!, -me i pajtue. Zani kumbuer i Bukuris ngadhnjeu mbi vikamn e turpshme t lakmive e t mnive.

Po ata mote u shqimen...

Prap, edhe sot, ndr vende t qytetnueme, vjerrshatari, i dej me bartun kt emn, e gjen diqysh nj far shprblimi moral. Do t'ishte ma i plqyeshm nj shprblim landor. Por kur vjerrshatart, njerz t dhanun ma fort mbas lavdit se mbas fitimit, knaqen me shprblim moral, shka u duhet t tjerve q pelqejn ma tepr fitimin se lavdin, me ua qa hallin pse s'e gjjn shprblimin landor?

Sido qoft, prjashta, dikush e pret poetin edhe paraqet n shoqni e i ep rasn me qn i kuptuem. Vjerrshat e tija lexohen e komentohen, dikush - dikush dejet me to e nprmjet tyne shef botn n nj drit t re edhe, mbas rrmbimit, ia din pr nder poetit. Ndr mbledhje, ku ai merr pjes, nj anake e fresk't t rijsh e rrethon. Zoja t hijshme e zojusha t njerzishme enden rrotull tij tue ia ndgjue me vrejtje bisedn ambl-kumbuese. Deri njerzt e tregtis, msa shijojn hurma-hurma ndonj kup pije shkumore, fshajn tue u tregue me gisht: "Ai asht njeri i lum! Kish t'ishna edhe na si ai!". Natyrisht nuk e thon me gjith mend, por e thon, t ngallmuem ndoshta nga ai idealizm i papritun qi kap shpesh, mbas buke, tregtarin - kur i ka vu bukur pr fije fitimet e veta. E thon edhe me u duk mir n shoqni t zgjedhun, pse me admirue nj poet, t dekun a t gjall, ka hije e tregon iltazi nj shpirt t pajisun me ndiesi t holla... Para t huejve, mandej, me levdue nj vjerrshatar t atdheut asht edhe vepr patriotike. Prve ksaj ndiehet si nj shije e veant tue u krenue me vjerrsha t tija. Nj komb q qet nj poet t vlefshm don me than se s'asht krejt berr. Kshtu q edhe sedra e sejcilit pjestar t atij kombi, n emn e n vepra t kangatarit, gicilohet andshm, kur kuvendimi me t huej rrshqet mbi letrsfi....

Ndodh edhe q vjerrshatart - gjithnj fiasim pr vende t qytetnueme – zan kamb t nalta zyrtare. Franca i on ambasadora t vet prjashta, Italija i ban princa, Republikat e Ameriks s Jugut i emnojn ministra e shpesh diktatora. Por kto republika t shqeta ndoshta nuk hyjn n numrin e shteteve plotsisht e pa kontestim t qytetnueme. Ndoshta edhe gabova tue i prmend n shembullin tim, pse dikush mund t mendojn se ato jan t shqeta e periodikisht n orgazm nga shkaku se poett aty kan frjt e shtetit n dor.

Po pse ky nderim i t huejve ndaj poett?

Pse poett, ku s'mbretnon analfabetizma e ku s'mohet si urti prbuzja ndaj fluturimet e mendes, njehen si fiamujt e gjall t breznive n kaprcim, si puplat e ngjyrshme n ksulat q vesh kombi ndr dit kremte, a, me prdor nj thanie q t gjith e kuptojn, si byberi maje pilafit.

Por n shqiptarve kjo randsi qi u apin t huejt e qytetnuem ktyne punve t kota na duket marri. S'bajm za, pse e gjith bota thot se ata jan njerz t arsimuem, e na trashamana. Vese, na, mbas andrrave nuk bierena: na, prgjithsisht, vlern e do njeriu e masim mbas pareve q ai din e mundet me fitue ase mbas sasis s bashtinave q pronaron. E, me kt diftohemi shum ma mendesquet se t huejt t cilt shpesh-her na shpenxojn shuma t mdhaja pr nj autograf vjerrshatari. S'jemi t arsimuem, se sa pr mend kishim me i dhan msim edhe dreqit, i cili pr antonomazi njehet ndr n ma i mendshmi i t gjithve. Sido qoft, pare pr kso dokrrash na nuk harxhojm edhe nderim atyne q merren me to nuk u bajm.

N saje t ktij shikimi realist e plot drit mendesquetije, q na shqiptart hedhim mbi jet, n vend ton edhe ai q qet vjerrsha me nj gjuh disi t zgjedhun quhet "bejtaxhi" e pandehet njeri i humbun q e shpenxon kohn e vet kotna-sikot. Ai - ja ka lindun me nj drras mangut e ather duhet me pas mshir pr t, - ja priton me luejt kamb e krik me fitue metelik dhe tallet me ringegjinge fjalsh si bebe tue mrzit shokt pr ndihma kur bjen ngusht, e ather asht pr t'u munshtue. Prandej duhet nderue ma fort bakalli se vjerrshatari. Po mos t elte tregtizn bakalli ku e bajm na harxhin ton? Pa vjerrshatar rrijm fare mir, pa bakall jo.

Ky, mandej, nemose marrina s'flet e s'ban: prkundrazi asht njeri q rregullon urtisht e bukur punn e tregtizs s vet, e dishka fiton edhe dishka mund t ruej, msa q ai tjetri s'ka kurr kryq me puth, si i thon nj fjals q t gjith e marrin vesht. E njerzit e pa kamje kurrgja s'i duhen askuj. As atdheut. Prandej nderime zyrtare bakallit!

Provanija e epr, q diftoi mshir pr shumicn e bashkatdhetarve t mij tue ua pasunue trut, kur u linden, me filiza urtije bakalli, mue m ndeshkoi qysh n djep, ndoshta pr faje n t cilat ma von do t biejshem, me nj rrm marrije poetike. Mjaft maraz e kam veten q s'jam si shumica. U rreka e u prpoqa gjat koh me u futun n vijat e urtis bakallore, por smundja me qit bejta e me u marr me prralla m asht ngjitun aq pr palc, sa e kam humb krejt shpresn e shrimit. Nemos t'ishem si ata vjerrshatar q kujtojn se di po bajn tue jetue mbi re! Jo, un e dij se koha kushtue Zans asht koh e bjerrun; e dij se jam njeri i padobishm...

II

Kini arsye, o Filistej prbuzsa t do veprimtarije q mos t shndrrohet heret a von n ar tingullues, me e kujtue poezin pun boshe. Un po shtoj edhe dishka ma tepr: asht pun e damshme, mun e rrezikshme.

Poezija asht nj kryengritje.

Kryengritja e rrezes hyjnore q secilit njeri i fln n shpirt kundra epsheve vrbuese e kaprthyese t mishit.

Kryengritja e deshirit t rilindjes kundra jets s plakun e t kalbun.

Kryengritja e lakmimit t lavdis kundra padrejtsis s fateve.

Kryengritja e Titajve djaloshar, q kan prendvern n gjak, kundra Joseph Prudhomme-ave t akulluem n nj egoizm plot me dyshime frigacake.

Poeti asht nj ahmarrs.

Merr gjakun e fytyrs hyjnore t Bukuris mbi maskat e pruduna t Dobsis njerzore.

Merr gjakun e pasunis shpirtnore t vobtit mbi vobeksin shpirtnore t pasunit.

Merr gjakun e heroizms s humbun n terr mbi harresn e njerzve zmr-ligsht e mende-ngusht.

ju, o zotni t urt, thoni kur tingullon burija prej argjanti e vjerrshatarit:

- Kush i dha t drejtn ktij kryekcyemi me qit kushtrime e me na ue prej gjumit t merituem mbas veprimeve fitim-prodhuese? Me 't drejt na grish me u mbledhun e me u nisun trok npr udha t reja q ai vetm njef, kah nj lamni q ai vetm shef? Pse i msyen me t shame si i trbuem ata q rrijn n pun t vet tue u orvatun, t shkretit, me grumbullue ndoj pare e me i lshue kund me dever e me sigurue nj jetes pa ndrlikime shpirtnore?

Edhe, o Filistej plot zell pr ardhmenin e kombit, shtoni:

-Kta prishsa t qetsis botore po na rrenojn masn e r. Kalimin e njeriut mbi shekull po ua paraqesin t rijve, ndr fjalt e tyne plot zhurm e rrapam, n nj drit q s'pajtohet kurrkund me dritn e urtis son q mson se si fitohet parja. Kta u predikojn papra djelmnis se me jetue don me than me u dhanun mbas dishkahit, me u djegun pr nj ide. E, djelmnija, e joshun n lehtsi t vet, fillon me u marr me disa veprime q nuk jan aspak t dobishme, sepse gjithkushi prfiton prej tyne ve atij