Profili i ri i Erdoganit, ai i një paqeruajtësi rajonal

Kryeministri i Turqisë, Rexhep Tajip Erdogan po merr përsipër një sfidë të madhe. Pas pjesëmarrjes në Samitin e Sigurisë Bërthamore në Korenë e Jugut në fund të marsit, ai shkoi në Teheran që të nxiste udhëheqësit e Iranit për të bërë një marrëveshje gjatë raundit të ardhshëm të bisedimeve bërthamore mes Iranit dhe pesë anëtarëve të Kombeve të Bashkuara të Këshillit të Sigurimit të përhershëm (Britania, Kina, Franca, Rusia, dhe Shtetet e Bashkuara), plus Gjermania. Dhe Erdogan do t’i organizojë këto bisedime në Stamboll, në mes të prillit.   
Erdogan udhëtimin e fundit për në Teheran, në maj të vitit 2010, e bëri për të finalizuar një marrëveshje që ai e kishte negociuar sipas të cilës Irani do të dërgonte sasi të mëdha të uraniumit të saj në Turqi, në këmbim të karburantit bërthamor për reaktorin kërkimor të Iranit. Marrëveshja, e ndërmjetësuar nga Turqia dhe Brazili, u paraqit me pjesën tjetër të botës, si një iniciativë e re për ndërtimin e besimit. Por SHBA dhe aleatët e saj shpejt e hodhën poshtë marrëveshjen si një dredhi e Iranit e projektuar për të ndalur vrullin në rritje për sanksione shtesë. Këmbëngulja e Turqisë për një marrëveshje të ngutshme shkaktoi tensionim me SHBA dhe ushqeu kritika si në shtëpi, ashtu dhe jashtë vendit, aq sa u tha se qeveria e Erdoganit e zhvendosi larg për një kohë të gjatë marrëdhënien e saj me Perëndimin.
Kujtimi i kësaj krize jetëshkurtër me SHBA, është ende i freskët në qarqet qeveritare turke. Pra, pse, edhe pse ka djegur gishtat e tij dy vjet më parë, Erdogan po e merr çështjen përsëri? Çfarë shpresoi ai për të arritur në Teheran? Shumë gjëra kanë ndryshuar në Lindjen e Mesme gjatë dy viteve të fundit, dhe jo në favor të Turqisë. Si rezultat, Turqia po kërkon tani të përmbajë një situatë të përkeqësuar me shpejtësi të sigurisë rajonale.     
Ngjarjet në Siri po detyrojnë autoritetet turke të pranojnë realitetin e ashpër të elasticitetit të regjimit të Asad - dhe tani armiqësinë e tij ndaj Turqisë. Iraku, një tjetër fqinj i Turqisë, përballet me rrezikun e një lufte të zgjatur sektare për pushtet të ndjekur nga tërheqja e trupave amerikane. Duke pasur parasysh këtë, objektivi kryesor i Turqisë tani është të parandalojë një ndërhyrje ushtarake kundër Iranit. Nga perspektiva e Turqisë, një sulm izraelit apo amerikan kundër objekteve bërthamore të Iranit do të destabilizojë rajonin më tej, ndërsa Irani padyshim do të hakmerrej duke nxitur tensionet sektare dhe duke minuar perspektivat e një zgjidhjeje në Siri dhe Irak. Si rezultat, Turqia do të zgjasë, me çdo kusht, kohën në dispozicion për diplomaci. Por objektivi specifik i Erdoganit ishte më modest këtë herë sesa ajo e vitit 2010, për shkak se Turqia nuk dëshiron të luajë rolin e ndërmjetësit dhe nuk do të kërkojë të negociojë detajet e një marrëveshje. Në vend të kësaj, Erdogan theksoi për homologët e tij iranian vendosmërinë e komunitetit ndërkombëtar për të sjellë transparencë në programin bërthamor të Iranit, dhe këmbënguli në rëndësinë e përparimit konkret në raundin e ardhshëm të bisedimeve bërthamore. Ai paralajmëroi se intransigjenca iraniane do t’i çojë bisedimet në dështim, duke rritur perspektivat e një konfrontimi tjetër ushtarak në Lindjen e Mesme. Në veçanti, Erdogan theksoi nevojën që Irani të ofrojë një gjest të emrit të mirë në lidhje me programin e tij bërthamor. Regjimi iranian duhet, të paktën, të angazhohet për të ndalur pasurimin e uraniumit në 20 për qind, një shifër e shkurtër e nevojshme për të prodhuar armë. Duke pasur takime të drejtpërdrejta me të dy, presidentin iranian Mahmud Ahmadinexhad dhe drejtuesin Suprem Ayatollah Ali Khamenei, Erdogan ishte në një pozicion unik, si një kryeministër i një vendi të NATO-s, për të përcjellë këto mesazhe kritike të një regjimi, i cili në një nivel të lartë vendim-marrës do të mbetet si i padepërtueshëm si kurrë më parë në Perëndim. Në mënyrë paradoksale, megjithatë, detyra e Erdoganit, më modeste sesa në vitin 2010, është edhe më e vështirë, për shkak të perspektivës së sanksioneve të reja ndaj Iranit, duke përfshirë një ndalim mbi eksportet e naftës, që do të hynë në fuqi në korrik. Mbrojtësit e sanksioneve do të argumentojnë se ata po pësojnë një efekt shkatërrues mbi ekonominë iraniane. Vlera e një riali iranian ka rënë nga 50 për qind kundrejt dollarit amerikan që nga fillimi i vitit, dhe vendi po vuan nga një mungesë e rëndë e shkëmbimit të huaj. Deri tani nuk është koha për tu tërhequr prapa. Për më tepër, Presidenti amerikan Barak Obama, përballet me zgjedhjet në nëntor, nuk dëshiron të akuzohet duke qenë i butë ndaj Iranit, duke e bërë të vështirë për Perëndimin që t’ia kthejë propozimet e mundshme iraniane. Por aleatja më e mirë e Erdoganit në hapin e tij të rrezikshëm mund të jetë konsumatori amerikan. Të ballafaquar me çmimet e benzinës në rritje si pasojë e krizës me Iranin, shqetësimet e amerikanëve në lidhje me koston e makinës kanë kontribuar në uljen e paqëndrueshme të popullaritetit të Obamës. Kështu, administrata Obama mund ta gjejë atë politikisht të përshtatshme për të kërkuar një marrëveshje me Iranin. Nëse Irani tregon një vullnet të vërtetë për kompromis, Perëndimi duhet ta mbajë jashtë për sanksione të reja. Së shpejti do të bëhet e qartë nëse vizita e Erdoganit pason. Në qoftë se Irani vendos të angazhojë komunitetin ndërkombëtar me besim të ndërtimit të masave konkrete në raundin tjetër të bisedimeve shumëpalëshe, Erdogan do të marrë pjesën më të madhe të kredisë duke i dhënë diplomacisë një shans të fundit dhe duke i dhënë fund ndoshta shmangies së një konfrontimi shkatërrimtar ushtarake në Lindjen e Mesme.

*Sinan Ulgen, Drejtor i Qendrës për Ekonomi dhe Studime të Jashtme politikë (EDAM), si dhe një kontributor i Institutit Carnegie Europë