"Progresi i forte u zbeh nga polarizimi i aspekteve teknike"
Rozeta Rapushi
Procesi i numerimit te votave, ndryshimi i shpeshte i komisionereve zgjedhore, si dhe fenomeni i votimit familjar, ishin disa nga verejtjet kyce qe OSBE/ODIHR nenvizoi ne raportin perfundimtar per zgjedhjet parlamentare te 28 Qershorit ne Shqiperi. Ne materialin prej 36 faqesh te misionit vezhgues te OSBE/ODIHR, thuhet se votimi familjar eshte nje nder problemet serioze qe duhet te marre zgjidhje. Ne shume raste, vezhguesit e huaj, bene publik se ne disa zona u konstatuan raste, ku kryefamiljari votonte per pjesetaret e tjere te familjes. Nga ana tjeter, ne disa raste si nje proces i keq, vleresohet numerimi i votave. Vezhguesit e OSBE/ODIHR, shprehen ne raport se numerimi i votave, u vleresua si i keq, ose shume i keq ne 22 nga 66 qendrat e numerimit te votave. "Vezhguesit vere ne dukje mangesite procedurale ne kete proces, qe vijne si pasoje e pamjaftueshmerise se trajnimit dhe udhezimit te komisionereve", thuhet ne raport, te cilet kembengulen se "nderhyrjet politike dhe polarizimit i aspekteve teknike, zbehen progresin e forte te shenuar ne keto zgjedhje". Kritika mori dhe risia e ketij procesi zgjedhor, qe ishte ai i monitorimit live me kamera, i procesit te numerimit te votave. Ndonese u vleresua si risi teper pozitive edhe nga OSBE/ODIHR, vezhguesit shprehen se monitorimi live i numerimit te votave, e arriti vetem pjeserisht synimin, per rritjen e besimit dhe transparences se procesit. Si shqetesues nga misioni i vezhguesve te OSBE/ODIHR, u cilesua, ndryshimi i shpeshte i komisionereve politike ne zgjedhje. Ndryshime qe sipas vezhguesve nuk lejuan trajnimin e komisionereve, duke sjelle probleme ne zgjedhje. "Zevendesimi i anetareve te komisioneve edhe diten e zgjedhjeve, ndikoi negativisht ne punen e KZAZ-ve dhe jo te gjithe anetaret e komisioneve munden te trajnohen", shprehen ne raport vezhguesit e OSBE-se. Kritika ne raportin perfundimtar e OSBE/ODIHR, per zgjedhjet e 28 Qershorit ne Shqiperi, u bene edhe per perdorimin e punonjesve te sektorit publik ne fushaten elektorale. Ne raport thuhet se vezhguesit verifikuan se ne shume zona u eshte bere presion punonjesve te administrates shteterore qe te marrin pjese ne fushaten e Partise Demokratike, ne te kundert do te humbin punen. Nderkohe qe vezhguesit, konstatuan se pushteti vendor nuk bashkepunoi per zgjedhjet dhe nuk plotesoi detyrimet ligjore. Sipas vezhguesve, vetem 61 nga 384 kryetaret e bashkive dhe komunave ne vend, permbushen detyrimet e tyre ligjore, si shpallja e listave te zgjedhesve apo caktimi i vendndodhjes se qendrave te votimit. Per te gjitha keto kritika, OSBE/ODIHR, kerkon edhe korrigjimin apo ndryshimin me pasoje permiresimin e Kodit Zgjedhor. Gazeta "Koha Jone", boton te plote rekomandimet e OSBE/ODIHR, per ndryshimin e ligjit te zgjedhjeve.
Verejtjet
Numerimi i votave eshte vleresuar si te keq ose shume i keq, ne 22 nga 66 zona numerimi.
Sistemi i ri elektronik monitorimit, me te cilen cdo votimi ishte i vendosur nen nje kamera video dhe treguar vezhguesve ne ekranet e medha disa metra larg nga tryezave te numerimit, duket se kane arritur vetem pjeserisht synimin per rritjen e besimit dhe
transparences.
Zevendesimet e anetareve te komisioneve edhe diten e zgjedhjeve, ndikuan negativisht ne punen e KZAZ-ve, dhe jo te gjithe anetaret mund te trajnohen.
Vetem 61 nga 384 kryetare te bashkish dhe komunash, permbushen detyrimin ligjor ne kohe per te shpallur listat e zgjedhesve dhe per caktimin e qendrave te votimit ne zgjedhjet parlamentare te 28 Qershorit.
Kerkesa
Vezhguesit e OSBE/ODIHR, sugjerojne ndryshimin dhe permiresimin e Kodit Zgjedhor ne Shqiperi. Sipas tyre, ligji ka ende paqartesi dhe ai duhet te behet plotesisht, ne perputhje me standardet nderkombetare dhe angazhimet e OSBE-se.
Raporti, rekomandimet e nderkombetareve per Shqiperine
Partite politike duhet te tregojne vullnet politik per zhvillimin e zgjedhjeve demokratike
me privilegjet e gjera qe gezojne sipas ligjit, ne lidhje me zhvillimin zgjedhjeve. Ata duhet te kryeje detyrat e tyre zgjedhore ne nje menyre te pergjegjshme per interesit te pergjithshem te Shqiperise. Kjo shtrihet ne propozimin e komisionereve te zgjedhjeve
ne te gjitha nivelet.
Dispozita ne Kodin Zgjedhor, qe i jep te drejta te vecanta per kandidaturen e kryetareve politike, duhet te rishikohet duke pasur parasysh parimet e barazise dhe
jo-diskriminimit.
Perfshirja e partive politike ne perzgjedhjen e gjyqtareve te cilet gjykojne ankesat zgjedhore duhet te eliminohet.
Konsiderate me te gjere ne Kodin Zgjedhor, duhet t'i jepen zgjedhesve per ankese ne rast te drejtat e tyre elektorale jane shkelur.
Kodi Zgjedhor mund te ndryshohet ne menyre qe dispozitat per financimin publik ne fushata, nuk i japin avantazh te tepruar dhe te panevojshem partive parlamentare.
Ndryshime sugjerohen edhe ne per ato dispozita te Kodin Zgjedhor lidhur me
financimin e fushates, per te siguruar per deklarata e te ardhurave te partive politike dhe
shpenzimeve gjate fushates se tyre te percaktoje kriteret, sipas te cilit KQZ-ja mund te kryeje verifikimet e raporteve financiare te subjekteve zgjedhore.
Kodi Zgjedhor duhet te ndryshoje qe te eliminoje mundesine e bllokimit te procesit zgjedhor nga partite politike. Ne vecanti duhet te kete mekanizma efektiv per te plotesuar vendet e lira ne administraten e zgjedhjeve ne rast partite nuk ushtrojne te drejten e tyre per te bere propozimet per komisionere brenda afateve. Mekanizmat e tilla duhet te zbatohen pa vonese, kur te pershtatshme.
Per te siguruar pavaresine dhe profesionalizmin e administrates zgjedhore,
partite politike nuk duhet te lejohen per te zevendesuar anetaret e komisioneve te nivelit te ulet. Nderrimi duhet te lejohet vetem per arsye te vecanta qe shprehen qarte ne ligj.
KQZ-ja duhet te perdore me shume autoritetin e saj te gjere sipas Kodit Zgjedhor, kur kjo eshte e nevojshme, ne vecanti ne nivelin e komisioneve zgjedhore.
Trajnimi i komisionereve zgjedhor duhet permiresuar
Baza e te dhenave te zgjedhesve, duhet perditesuar dhe pastrohet ne menyre qe te permiresohet cilesia e tij.
Autoritetet si edhe partite politike duhet te ndermarrin hapa te vendosur per te siguruar qe te mos aplikohet presion mbi punonjesit e sektorit publik ose qytetaret e tjere, per te marre pjese ne ngjarjet e fushates, aktivitetet politike, ose per te votuar ne nje menyre te vecante. Cdo rastet e presionit te tilla duhet te hetohen ne teresi, dhe autoret te dalin para drejtesise ne perputhje me ligjin.
Modifikime ne Kodin Zgjedhor, duhen bere ne procesin e numerimit te votave, ne menyre qe te permbushen afatet ligjore.
Dispozitat e Kodit Zgjedhor qe vendosin kuota gjinore per listat e kandidateve duhet te
rishikohen ne menyre qe te plotesojne 30 per qind standardit te kerkuar sipas ligjit mbi barazine gjinore.
Procesi i numerimit te votave, ndryshimi i shpeshte i komisionereve zgjedhore, si dhe fenomeni i votimit familjar, ishin disa nga verejtjet kyce qe OSBE/ODIHR nenvizoi ne raportin perfundimtar per zgjedhjet parlamentare te 28 Qershorit ne Shqiperi. Ne materialin prej 36 faqesh te misionit vezhgues te OSBE/ODIHR, thuhet se votimi familjar eshte nje nder problemet serioze qe duhet te marre zgjidhje. Ne shume raste, vezhguesit e huaj, bene publik se ne disa zona u konstatuan raste, ku kryefamiljari votonte per pjesetaret e tjere te familjes. Nga ana tjeter, ne disa raste si nje proces i keq, vleresohet numerimi i votave. Vezhguesit e OSBE/ODIHR, shprehen ne raport se numerimi i votave, u vleresua si i keq, ose shume i keq ne 22 nga 66 qendrat e numerimit te votave. "Vezhguesit vere ne dukje mangesite procedurale ne kete proces, qe vijne si pasoje e pamjaftueshmerise se trajnimit dhe udhezimit te komisionereve", thuhet ne raport, te cilet kembengulen se "nderhyrjet politike dhe polarizimit i aspekteve teknike, zbehen progresin e forte te shenuar ne keto zgjedhje". Kritika mori dhe risia e ketij procesi zgjedhor, qe ishte ai i monitorimit live me kamera, i procesit te numerimit te votave. Ndonese u vleresua si risi teper pozitive edhe nga OSBE/ODIHR, vezhguesit shprehen se monitorimi live i numerimit te votave, e arriti vetem pjeserisht synimin, per rritjen e besimit dhe transparences se procesit. Si shqetesues nga misioni i vezhguesve te OSBE/ODIHR, u cilesua, ndryshimi i shpeshte i komisionereve politike ne zgjedhje. Ndryshime qe sipas vezhguesve nuk lejuan trajnimin e komisionereve, duke sjelle probleme ne zgjedhje. "Zevendesimi i anetareve te komisioneve edhe diten e zgjedhjeve, ndikoi negativisht ne punen e KZAZ-ve dhe jo te gjithe anetaret e komisioneve munden te trajnohen", shprehen ne raport vezhguesit e OSBE-se. Kritika ne raportin perfundimtar e OSBE/ODIHR, per zgjedhjet e 28 Qershorit ne Shqiperi, u bene edhe per perdorimin e punonjesve te sektorit publik ne fushaten elektorale. Ne raport thuhet se vezhguesit verifikuan se ne shume zona u eshte bere presion punonjesve te administrates shteterore qe te marrin pjese ne fushaten e Partise Demokratike, ne te kundert do te humbin punen. Nderkohe qe vezhguesit, konstatuan se pushteti vendor nuk bashkepunoi per zgjedhjet dhe nuk plotesoi detyrimet ligjore. Sipas vezhguesve, vetem 61 nga 384 kryetaret e bashkive dhe komunave ne vend, permbushen detyrimet e tyre ligjore, si shpallja e listave te zgjedhesve apo caktimi i vendndodhjes se qendrave te votimit. Per te gjitha keto kritika, OSBE/ODIHR, kerkon edhe korrigjimin apo ndryshimin me pasoje permiresimin e Kodit Zgjedhor. Gazeta "Koha Jone", boton te plote rekomandimet e OSBE/ODIHR, per ndryshimin e ligjit te zgjedhjeve.
Verejtjet
Numerimi i votave eshte vleresuar si te keq ose shume i keq, ne 22 nga 66 zona numerimi.
Sistemi i ri elektronik monitorimit, me te cilen cdo votimi ishte i vendosur nen nje kamera video dhe treguar vezhguesve ne ekranet e medha disa metra larg nga tryezave te numerimit, duket se kane arritur vetem pjeserisht synimin per rritjen e besimit dhe
transparences.
Zevendesimet e anetareve te komisioneve edhe diten e zgjedhjeve, ndikuan negativisht ne punen e KZAZ-ve, dhe jo te gjithe anetaret mund te trajnohen.
Vetem 61 nga 384 kryetare te bashkish dhe komunash, permbushen detyrimin ligjor ne kohe per te shpallur listat e zgjedhesve dhe per caktimin e qendrave te votimit ne zgjedhjet parlamentare te 28 Qershorit.
Kerkesa
Vezhguesit e OSBE/ODIHR, sugjerojne ndryshimin dhe permiresimin e Kodit Zgjedhor ne Shqiperi. Sipas tyre, ligji ka ende paqartesi dhe ai duhet te behet plotesisht, ne perputhje me standardet nderkombetare dhe angazhimet e OSBE-se.
Raporti, rekomandimet e nderkombetareve per Shqiperine
Partite politike duhet te tregojne vullnet politik per zhvillimin e zgjedhjeve demokratike
me privilegjet e gjera qe gezojne sipas ligjit, ne lidhje me zhvillimin zgjedhjeve. Ata duhet te kryeje detyrat e tyre zgjedhore ne nje menyre te pergjegjshme per interesit te pergjithshem te Shqiperise. Kjo shtrihet ne propozimin e komisionereve te zgjedhjeve
ne te gjitha nivelet.
Dispozita ne Kodin Zgjedhor, qe i jep te drejta te vecanta per kandidaturen e kryetareve politike, duhet te rishikohet duke pasur parasysh parimet e barazise dhe
jo-diskriminimit.
Perfshirja e partive politike ne perzgjedhjen e gjyqtareve te cilet gjykojne ankesat zgjedhore duhet te eliminohet.
Konsiderate me te gjere ne Kodin Zgjedhor, duhet t'i jepen zgjedhesve per ankese ne rast te drejtat e tyre elektorale jane shkelur.
Kodi Zgjedhor mund te ndryshohet ne menyre qe dispozitat per financimin publik ne fushata, nuk i japin avantazh te tepruar dhe te panevojshem partive parlamentare.
Ndryshime sugjerohen edhe ne per ato dispozita te Kodin Zgjedhor lidhur me
financimin e fushates, per te siguruar per deklarata e te ardhurave te partive politike dhe
shpenzimeve gjate fushates se tyre te percaktoje kriteret, sipas te cilit KQZ-ja mund te kryeje verifikimet e raporteve financiare te subjekteve zgjedhore.
Kodi Zgjedhor duhet te ndryshoje qe te eliminoje mundesine e bllokimit te procesit zgjedhor nga partite politike. Ne vecanti duhet te kete mekanizma efektiv per te plotesuar vendet e lira ne administraten e zgjedhjeve ne rast partite nuk ushtrojne te drejten e tyre per te bere propozimet per komisionere brenda afateve. Mekanizmat e tilla duhet te zbatohen pa vonese, kur te pershtatshme.
Per te siguruar pavaresine dhe profesionalizmin e administrates zgjedhore,
partite politike nuk duhet te lejohen per te zevendesuar anetaret e komisioneve te nivelit te ulet. Nderrimi duhet te lejohet vetem per arsye te vecanta qe shprehen qarte ne ligj.
KQZ-ja duhet te perdore me shume autoritetin e saj te gjere sipas Kodit Zgjedhor, kur kjo eshte e nevojshme, ne vecanti ne nivelin e komisioneve zgjedhore.
Trajnimi i komisionereve zgjedhor duhet permiresuar
Baza e te dhenave te zgjedhesve, duhet perditesuar dhe pastrohet ne menyre qe te permiresohet cilesia e tij.
Autoritetet si edhe partite politike duhet te ndermarrin hapa te vendosur per te siguruar qe te mos aplikohet presion mbi punonjesit e sektorit publik ose qytetaret e tjere, per te marre pjese ne ngjarjet e fushates, aktivitetet politike, ose per te votuar ne nje menyre te vecante. Cdo rastet e presionit te tilla duhet te hetohen ne teresi, dhe autoret te dalin para drejtesise ne perputhje me ligjin.
Modifikime ne Kodin Zgjedhor, duhen bere ne procesin e numerimit te votave, ne menyre qe te permbushen afatet ligjore.
Dispozitat e Kodit Zgjedhor qe vendosin kuota gjinore per listat e kandidateve duhet te
rishikohen ne menyre qe te plotesojne 30 per qind standardit te kerkuar sipas ligjit mbi barazine gjinore.