Pse Lind Delija nuk i ngjan askujt

Në Muzeun Historik Kombëtar mbrëmë është hapur ekspozita antologjike Lin Delija, rrugëtime paralele, e cila do të qëndrojë e hapur në 3-15 qershor

Lin Dela asht nji prej artistve bashkkohor ma t prcaktuem e origjinal. Kur vshtrohen veprat e t a n tansin e tyne, prshtypja e par q kr ohet asht q ai nuk i ngjan askujt: as antik as modern, dhe q, mbasi rroket (pa asnji vshtirsi) gjuha e t shprehse e stili i t, arrihet t njihet menjiher vepra e t , mes njim t tjerave. Prshtypja e dyt asht se ai e ka ba pikrisht stilin forcen e vet, gzimin e vet. Ose, me fj al t tjera, ai ka nji mnyr krejt t veten me kap t qensishmen n do shfaqje t jets q i le mbres t thell dhe e ngacmon, tue e prthye ate n nji mnyr q asht gjithnji e fort dhe sintetizuese, origjinale e mbreslanse.

Prshtypja e tret asht q ai asht nji nga ata shpirtn t priviligjuem e t vemendshm ku realiteti dhe poezia vrshojn s bashku tue u shkri n nji drit t vetme. Prtej tekniks (teknik kaq mjeshtrore q nuk asht kurr kushtzuese, o qellim n vetvete) ai asht instinktiv, si t gjith artistt e mdhaj. Por instinktin e t ai mund ta vej n mnyr t jashtzakonshme n prov si pr paraqitjen e jets ashtu edhe me shpreh nji andrr; si n planin lirik ashtu n planin tragjik; si n vzimin e nji portreti njerzor, tue grmue n intimen, ashtu edhe n interpretimin e nji mesazhi t shejt o t nji drame kolektive.I lindun dhe i rritun n Shkodr, nyja piktoreske e kryqzimit t kulturave t ndryshme (romake, bizantine, veneciane, otomane, ballkanike) dhe djepi shum i gjall i grupeve ma t prmenduna letrare shqiptare (“Bashkimi”, “Agimi”), q fm Lini u ndodh pran Gjergj Fishts, autorit t epopes shum t njohun “Lahuta e Malcís” dhe mori frym me mushknit plot, dy hapa nga lagjet musulmane, at atmosfer t krishten q lshoi rraj n shpirtin e t dhe q pas shpalljes s republiks marksiste ateiste t Enver Hoxhs (11 janar 1946), e ndaloi q t krkoj fardo kompromisi me regjimin stalinist t Tirans. Mbas nji qendrimi t gjat n Rom, ndrsa veprat e t a tashma ishin eskpozue n pinakotekat e mdha publike (nga Kanadaja deri n Vatikan), preferoi t trasferohej n nj qendr t vogl, Antrodoco, ku punon e jep msim.

Veprat me frym fetare

Besimi i thell dhe i travajuem fetar ku prshkohet jeta dhe vepra e Lin Delis nuk shfaqet vetem n telajot e panumerta delikate me subjekte t shejta, q edhe pse prmbajn nj energji t nji rndsie themelore, nuk jan parsore, n tansin e veprave t pikturs t mjeshtrit nga Shkodra. Bahet fjal pr nj itinerar magjeps, q pr fat t keq sot, n kto shenime, asht i kufi zuem pr shkak t hapsins s pamjaft ueshme q kemi, mbasi tema asht kryesisht ekspozita e paraqitun n Osimo nga kryebashkiaku Alberto Cartuia dhe nga antari i Kshillit Bashkiak pr Kulturen Enrico Canapa. Ashtu si ve re Franco Graciotti, n parathanien interesante t katalogut, n tematiken e shejt t Lin Delis ndjehet gjithnj tema ekzistenciale n raportin e njeriut me Hyjin: “nj shprehje e palkundun e dialektiks njeri / Hyj (...) dhe jo thjesht nji paraqitje ikonografi ke ku vuejtja e njeriut t jet nnvleftsue o besue stereotipeve”. Darkat e Emmausit t vizatueme nga Lin Dela jan disa, por jan kaq t veanta, sa do t meritonin nj monografi t thellueme, edhe pr t gjet motivin q e ka shty artistin, n gar me vetveten, pr ta lexue me kande veshtrimi t ndryshm poetik t njajten ndodhí; n gar me vetveten, por edhe (e me rezultate emocionuese) n gar t frytshme me t mdhajt q e kan trajtue kte tem, nga Rembrandt tek Piazzett a... Tek Emmausi i ekspozuem n Osimo, dimensionet mistike dhe njerzore, t biseds s Krishtit me dy dishepujt jan kaq t dhimbshme dhe mbreslanse sa t na sjellin n mend edhe disa vepra t maparshme n historin universale t artit. T shumta jan gjithashtu dhe kryqzimet t daluna nga tavoloca delane. Ajo q po paraqesim (e ekspozueme n Osimo), n harmonin e vet t tmershme dhe t prmbajtun, asht nji kryevepr e vertet.

Portretet

Gjinis s portretit, i kuptuem ashtu si e mendonte Leonardo (portreti duhet mbi t gjitha “t tregoj ate q figura ka n shpirt...”), Lin Dela i jep kontributin e t t mrekullueshm me mprehtsin e analizs dhe sintezs. Ashtu si ai dishron dhe arrin ta gjej identitetin e t, ashtu ai hyn dhe i kupton t tjert. Natyrisht, ka realizue edhe nji

seri autoportretesh: (kush ka msue t shikoj mbrenda vetes, zbulon se nuk ka burim ma t vlefshem sesa ai i njohjes s vetvetes). Dhe nse Mikelangjelo nuk donte me d t pr portretet e veta o t tjerve (por fati ia ka gris disa nga duart), Rembrandt, ashtu si Van Gogh, nuk asht lodh kurr t pikturoj fytyren e vet.

Portretist me kufij t gjan e t sigurt, Lin Dela asht nji klasik pr nga fuqia e harmonis me t cilen arrin vlerat plastike e shpirtnore t kresave t veta. Asht edhe shum modern pr kontaktin e fort esencial me t cilin i jep jet figurs, tue ja dridh formen, (edhe ate ma t qensishmen e domethanse) pa u merakos pr ambicje kaligrafike, as pr ambicjet e forta t shprehjes dhe as pr amblsimin e ngjyrave

Forca dhe personaliteti i paprsritshm, krejt vetjak i kti artisti, e ban t vshtir gjetjen e referencave. Tavoloca e t asht nji oqean ku derdhen, tue u perzie me pjellori, t filtrueme mir, reminishencat e mjeshtarve t mdhaj t Rilindjes, t shkolls fiaminge si Jean Van Eyck; t Francesco Goya dhe, nga ma t afertit pr ne, t Théodore Gericault, t Jean Désidré Courbet, t James Ensor, t Edvard Munch... N kulmin e forcs semantike, Lin Dela i ka dhan jet nji galerie t pamas e t shumllojshm tipash q ngjajn se kan dal nga flett e Dostojevskit. Jo rrall jan personazhe t ngarkuem me vite e mendime, n mnyr t dhimbshme prjetsisht t msuem me qen pa goj. Por “kushrinia” e tyne me figurat e thekshme t Honoré Daumier asht vetm e siperfaqshme. Dy mjeshtrat jan dukshem sivllazen n trasmetimin e menjhershem t mesazhit karakterial, pr shpejtsin e dendun t vzimit, pr aftsin e sintezs. Por asht veanti e Lin Delis refuzimi i do tundimi pr thjeshtzim, refuzimi poetik ndaj do njollze psikologjike. Ai nuk i shikon modelet e veta me synin e sarkazmes, por me ate t mirkuptimit e t dhimbshunis, t “pietas” s krishten; jo vetm me mirkuptim, por edhe me dashuni, me respekt, me vetdhanie. Asht e vertet q n tavolocen delane nuk mungojn ngjyrat therse t sarkazmes, bile edhe t shprishjes, por ato jan t destinueme pr kompozime korale dhe jo n zhveshjen e individit. Kress s veant, n portret, Lin Dela perkundrazi i prkushton nganjiher, nji dell t but humorizmi, gadi n sintoni me Heine q shkruente: “si mesagjer t sherben humori im vllaznor / q ka si stem nji h e buzqeshje n lott”. T shihet pr shembull prifti plak tue fjet, kambt e varuna t t cilit na kujtojn se nn veladon asht nji njeri q ka ba shum rrug: nuk mund t fiksohej n telajo, nji moment ma sugjestiv pr “gjumin shplodhs”, udhrrfyesin krahleht t vdekjes. T vrehet fytyra e dshruem pr andrrim e “Panecit” (“Bevitore”). Dhe elekuenca e idht e shndetligut “Scacciafratte”. Dhe grdhishja e but (praj nga? e pr ku?) e “Sor Domenico”. Mbas shikimit t lodhun, mbi buzt e mbylluna t “Don Vincenzo”, ndjehet llava e mendimeve prvluese. Nsa tek “Perpetua”, n feminilitetin e rudhun q po perndon, lexohet nji dram tashma e mrritun n fundin lirues t nnshtrimit n prag t portit t fundit...

Grat n veprn e Lin Delis

N portretet e Lin Delis roli i grues asht mbizotnues dhe qendror, si ishte edhe te rrugtimi shpirtnor i nji tjetri fisniku bujar, Don Kishoti i Manes. Dhe asht ndoshta nji fat (pr artin) fakti q nji njeri asket dhe aktiv, i trhequn dhe q do t duket, i tunduem dhe ngushllues q mjeshtri prej Shkodre nuk e ka lidh ende fatin me nji Dulinje t Tobozs: prjetsisht i dashunuem me idealin femnor, artisti ka muejt kshtu me lind, n vend t fmve prej mishit, nji mori kresash