Rajerson: Shqiperia ka bere shume perparime
Ambasadori i pare amerikan pas renies se komunizmit ne Shqiperi, tashme ne pension dhe i vendosur ne rrethinat midis Uashingtonit dhe Virxhinias, Uilliam E. Ryerson, 14 vjet pas largimit nga Shqiperia, flet per agjencine INA mbi nje Shqiperi ne NATO, pavaresine e Kosoves dhe zhvillime tjera ne rajonin e Ballkanit.
Cfare paraqiste per ju personalisht emerimi si ambasador i SHBA-se ne Shqiperi?
Emerimi si ambasador perbente nje rast per te ringjallur lidhjet ndermjet Shqiperise dhe Shteteve te Bashkuara te Amerikes. Mua mu shtua shume interesimi per Shqiperine pasi fillova te mesoja edhe gjuhen shqipe, ne menyre qe te komunikoja me mire me shqiptaret e Kosoves te cilet vinin ne Sektorin Konsullor te Ambasades. Sic e dini, Shtetet e Bashkuara te Amerikes vazhdonin te shfaqnin interes per Shqiperine dhe vazhduan transmetimet nepermjet Zerit te Amerikes ne shqip gjate gjithe kesaj periudhe. Ne e dinim shume mire se shpifjet e uleta te Enver Hoxhes, Ramiz Alise dhe partnereve te tyre ne krim, nuk perfaqesonin ne asnje menyre pikepamjen e popullit shqiptar.
Qendrimi juaj ato dite kur erdhet ne Shqiperi krah Berishes ne mitingjet e kryeqytetit, ishte personal apo nje qendrim zyrtar i Departamentit te Shtetit?
Se bashku, Sekretari i Shtetit James Baker, koleget e mi, dhe une e beme te qarte ne ambasaden tone, se ne do ta inkurajonim demokracine dhe do te vendosim nje sistem te tregtise se lire, do te garantonim levizjen e lire te njerezve ne Shqiperi dhe se do te punesonim shqiptare ne ambasade. Une bera gjithcka qe munda per te inkurajuar zgjedhje te lira, transparente dhe te ndershme. Dua te theksoj faktin se nuk dola me Dr. Berishen ne takimet perpara zgjedhjeve te 22 Marsit, 1992, megjithese PPSH dhe trashegimtaret e ideologjive te tyre thone se une kam dale me te. Hera e pare qe kam bere paraqitje publike me Dr. Berishen ka qene me 23 Mars 1992, kur Berisha i foli nje grupi njerezish qe kishin dale ne shesh per te festuar fitoren e zgjedhjeve. Gjithashtu, ne podium ne ate kohe, mes te tjereve, ishte edhe nje anetar i Dhomes se Perfaqesuesve dhe nje anetar i Bundestagut gjerman.
Cfare orientimi patet ju atehere si ambasador i SHBA-ve, per te burgosurit politik, te persekutuarit dhe te internuarit ?
Une kisha shume simpati per vuajtjet e tyre. Shume here perfshiva njerez te cilet kane qene nxenesit te shkolles Harry T. Fultz Technical School (Golem - Kavaje) e drejtuar po nga Harry T. Fultz, njerez keta qe kane vuajtur, vetem sepse ata kane pasur tendenca pro-perendimore. Ishte qellimi im qe t'i ndihmoja ato persona me sa te kisha mundesi. Une e ndihmova organizaten e ish te burgosurve politike per te sjelle njerezit e tyre, qe te punesohen ne Ambasaden amerikane. Ka pas qene politika e qeverise se Hoxhes dhe Alise per te "punesuar", punetore per ambasadat e jashtme ne Tirane, nepermjet Ministrise se Jashtme, nje sistem ky qe ka qene ne perdorim per nje kohe te gjate ne Moske dhe i quajtur "merre nje spiune me qera" nga ambasadat perendimore.
Na thuaj pak ne lidhje me zhvillimet demokratike atehere ne Shqiperi. Sa e veshtire ishte qe te ishe diplomat amerikan ne ate periudhe, sa e kryet ju detyren si ambasadore i SHBA-se ne Tirane ?
Ne nje fare menyre ishte e veshtire, por vetem ne kuptimin trivial te komfortit personal. Shumica e shqiptareve kishin rifilluar kontaktin me Shtetet e Bashkuara, dhe une e gjeta veten time shume te mirepritur nga te gjithe.
Cfare forma ka diplomacia e SHBA-ve per te ndryshuar ose per te ndikuar ne proceset demokratike te nje vendi?
Ne Shqiperi ashtu si dhe diku tjeter, diplomatet Amerikane, perpiqen te mbajne kontakt me persona ne skenen politike dhe kulturore. Ne deshirojme qe te dyja figurat qeveritare dhe publiku gjitheperfshires, te dine se cfare eshte politika e Shteteve te Bashkuara, dhe te perkrahin politiken te cilen ndjek vete Amerika.
Kur u pergatitet per t'u njohur me historine e Shqiperise, a kishit pasur me pare ndonje fare njohurie?
Duhet te them te verteten se si shumica e Amerikaneve, edhe une kam ditur shume pak per Shqiperine. Ashtu si mund ta imagjinoni, une fillova te mesoja me shume kur fillova te mesoja gjuhen shqipe. Ne ate kohe pata ndihmen e shume njerezve, qe e kishin gjuhen nene dhe me rralle kisha persona qe kerkonin ndihme ne Ambasaden e Beogradit. Pasi arrita ne Shqiperi ne Prill 1991, une fillova nje kurs per historine e Shqiperise, edhe kete here pata ndihmen e personave qe me ndihmuan te mesoja shqip.
Si e shpjegoni Ju faktin qe nga perfundimi i mandatit tuaj si ambasador i SHBA-se, ne Tirane, te gjithe pasardhesit e tu qe erdhen ne Tirane, asnjeri nuk e perfundoje mandatin?
Une nuk i ve asnje lidhje, faktit se ata qe me ndoqen mua si Ambasadore te Amerikes ne Tirane nuk e mbaruan dot mandatin e tyre. Vdekja tragjike e Ambasadorit Limprecht, dhe prezenca e Ambasadorit Frouick, ishin te palidhura me ngjarjet e tjera. Ikja e Ambasadorit Xhefri kishte te bente me faktore jo-shqiptare. Nuk shikoj asnje gje te jashtezakonshme ne te gjithe kete.
A vazhdon te ndjekesh zhvillimet ne Shqiperi dhe ne cfare menyre i ndjek ato ?
Po, i ndjeke ngjarjet ne Shqiperi, megjithese jo dhe aq nga afer sa i ndiqja kur isha atje. Une vazhdoj te mbaj lidhje me komunitetin Shqiptaro-Amerikane, jam i abonuar me nje gazete, dhe mbaj kontakt nepermjet e-mailit tim, dhe shkembej letra me miqte e mi ne Shqiperi. Gjithashtu, kam qene i privilegjuar te futem ne takime ku kam takuar zyrtaret Shqiptare dhe kame perdorur ato raste per te qene me i informuar per gjendjen.
Prej kur jeni larguar ju, ngjarje te medha kane ndodhur ne Shqiperi. Si ndjeheni Ju qe i vendoset i pari urat e lidhjes diplomatike mes Uashingtonit e Tiranes ?
Ishte privilegji im qe une si ambasadori i pare i SHBA-se, ne Shqiperi, te isha pjese e fillimit te ringjalljeve te lidhjes se mire ndermjet ketyre dy shteteve. Une jam i lumtur dhe krenare qe Shqiperia tani eshte ftuar te behet pjese e NATO-s, dhe qe SHBA-te i kane dhene perkrahje te forte pavaresise se Kosoves.
Ashtu sic kam thene ne nje artikull te publikuar para disa viteve ne shtypin shqiptare, me kryetitull "Kosova duhet te jete e pavarur! Pike". Dhe me vjen keq qe miku im Safet Zhulali, i cili ishte ministri i Mbrojtjes ne Shqiperi, kur une isha ambasadore, nuk eshte gjalle, qe te shikoje levizjen e Shqiperise ne NATO, dicka qe ai e ka pas dashur shume, qe te vije kjo dite.
A keni degjuar se ne Shqiperi, kane ndodhur vitet e fundit edhe ngjarje te tilla si "Gerdeci" apo disa ceshtje te tjera, sa qe edhe ambasadori amerikan Xhon Uidhers, eshte i perfshire ne debatet rreth ketyre ceshtjeve ?
Po, Gerdeci ishte nje tragjedi shume e madhe. Duke u menduar per ate ngjarje, une shpresoj se njerezit do te kujtojne se prezenca e atyre armeve, kaq shume armeve eksploziveve ne Shqiperi, eshte pjese e legacise toksike qe mbante Partia e Punes se Shqiperise, PPSH-ja.
Dhe se fundi si komentoni ju faktin qe Presidenti amerikan, Xhorxh Bush, nenshkroi me 24 tetor ne Shtepine e Bardhe, ne nje ceremoni aktin qe i hapi rrugen anetaresimit te Shqiperise ne NATO ?
E pershendes dhe e duartrokas kete ngjarje! Mirepo ne po u rikujtojme se ne nje interviste vitin e kaluar me Zerin e Amerikes, Ambasadori Uilliam Rajerson, citohet te kete thene se: Shqiperia ka perparuar mjaft dhe kete e tregoje edhe vizita qe beri vitin e kaluar Presidenti Bush. Shqiperia eshte nje deshmi e ketij perparimi. "Ne pergjithesi, presidentet nuk shkojne ne vende te vogla ku ka probleme serioze politike ose te sigurise. Pra eshte nje ngjarje qe tregon se Shtetet e Bashkuara gjykojne se Shqiperia ka bere perparim te konsiderueshem. Eshte nje rast per t'u thene shqiptareve: vazhdoni keshtu. Eshte si te thuash vula e miratimit. Natyrisht vendeve nuk u duhet miratimi i vendeve te tjera per politikat qe ndjekin. Por ne nje kuptim eshte njohje e faktit se Shqiperia ka ecur shume qe nga koha kur zoti Bejker ishte atje.
Shqiperia, eshte nje vend mik, nje aleat i rendesishem per ne. Ne Ballkan ka probleme te rendesishme, duke perfshire zhvillimin politik ne Shqiperi dhe vizita mund te shihet si inkurajim ne kete aspekt.
Ish-ambasadori amerikan:
"Lidhjet e mia me Shqiperine"
Ish-ambasadori i pare amerikan ne Shqiperi pas periudhes komuniste, ka rrefyer se vazhdon te mbaje lidhjet e tij me komunitetin Shqiptaro-Amerikane dhe se eshte i abonuar me nje gazete, duke mbajtur po ashtu edhe kontakte nepermjet e-mailit dhe duke shkembyer letra me miqte e tij ne Shqiperi. "Kam qene i privilegjuar te futem ne takime ku kam takuar zyrtaret Shqiptare dhe kam perdorur ato raste, per te qene me i informuar per gjendjen", shprehet Rajerson.
Cfare paraqiste per ju personalisht emerimi si ambasador i SHBA-se ne Shqiperi?
Emerimi si ambasador perbente nje rast per te ringjallur lidhjet ndermjet Shqiperise dhe Shteteve te Bashkuara te Amerikes. Mua mu shtua shume interesimi per Shqiperine pasi fillova te mesoja edhe gjuhen shqipe, ne menyre qe te komunikoja me mire me shqiptaret e Kosoves te cilet vinin ne Sektorin Konsullor te Ambasades. Sic e dini, Shtetet e Bashkuara te Amerikes vazhdonin te shfaqnin interes per Shqiperine dhe vazhduan transmetimet nepermjet Zerit te Amerikes ne shqip gjate gjithe kesaj periudhe. Ne e dinim shume mire se shpifjet e uleta te Enver Hoxhes, Ramiz Alise dhe partnereve te tyre ne krim, nuk perfaqesonin ne asnje menyre pikepamjen e popullit shqiptar.
Qendrimi juaj ato dite kur erdhet ne Shqiperi krah Berishes ne mitingjet e kryeqytetit, ishte personal apo nje qendrim zyrtar i Departamentit te Shtetit?
Se bashku, Sekretari i Shtetit James Baker, koleget e mi, dhe une e beme te qarte ne ambasaden tone, se ne do ta inkurajonim demokracine dhe do te vendosim nje sistem te tregtise se lire, do te garantonim levizjen e lire te njerezve ne Shqiperi dhe se do te punesonim shqiptare ne ambasade. Une bera gjithcka qe munda per te inkurajuar zgjedhje te lira, transparente dhe te ndershme. Dua te theksoj faktin se nuk dola me Dr. Berishen ne takimet perpara zgjedhjeve te 22 Marsit, 1992, megjithese PPSH dhe trashegimtaret e ideologjive te tyre thone se une kam dale me te. Hera e pare qe kam bere paraqitje publike me Dr. Berishen ka qene me 23 Mars 1992, kur Berisha i foli nje grupi njerezish qe kishin dale ne shesh per te festuar fitoren e zgjedhjeve. Gjithashtu, ne podium ne ate kohe, mes te tjereve, ishte edhe nje anetar i Dhomes se Perfaqesuesve dhe nje anetar i Bundestagut gjerman.
Cfare orientimi patet ju atehere si ambasador i SHBA-ve, per te burgosurit politik, te persekutuarit dhe te internuarit ?
Une kisha shume simpati per vuajtjet e tyre. Shume here perfshiva njerez te cilet kane qene nxenesit te shkolles Harry T. Fultz Technical School (Golem - Kavaje) e drejtuar po nga Harry T. Fultz, njerez keta qe kane vuajtur, vetem sepse ata kane pasur tendenca pro-perendimore. Ishte qellimi im qe t'i ndihmoja ato persona me sa te kisha mundesi. Une e ndihmova organizaten e ish te burgosurve politike per te sjelle njerezit e tyre, qe te punesohen ne Ambasaden amerikane. Ka pas qene politika e qeverise se Hoxhes dhe Alise per te "punesuar", punetore per ambasadat e jashtme ne Tirane, nepermjet Ministrise se Jashtme, nje sistem ky qe ka qene ne perdorim per nje kohe te gjate ne Moske dhe i quajtur "merre nje spiune me qera" nga ambasadat perendimore.
Na thuaj pak ne lidhje me zhvillimet demokratike atehere ne Shqiperi. Sa e veshtire ishte qe te ishe diplomat amerikan ne ate periudhe, sa e kryet ju detyren si ambasadore i SHBA-se ne Tirane ?
Ne nje fare menyre ishte e veshtire, por vetem ne kuptimin trivial te komfortit personal. Shumica e shqiptareve kishin rifilluar kontaktin me Shtetet e Bashkuara, dhe une e gjeta veten time shume te mirepritur nga te gjithe.
Cfare forma ka diplomacia e SHBA-ve per te ndryshuar ose per te ndikuar ne proceset demokratike te nje vendi?
Ne Shqiperi ashtu si dhe diku tjeter, diplomatet Amerikane, perpiqen te mbajne kontakt me persona ne skenen politike dhe kulturore. Ne deshirojme qe te dyja figurat qeveritare dhe publiku gjitheperfshires, te dine se cfare eshte politika e Shteteve te Bashkuara, dhe te perkrahin politiken te cilen ndjek vete Amerika.
Kur u pergatitet per t'u njohur me historine e Shqiperise, a kishit pasur me pare ndonje fare njohurie?
Duhet te them te verteten se si shumica e Amerikaneve, edhe une kam ditur shume pak per Shqiperine. Ashtu si mund ta imagjinoni, une fillova te mesoja me shume kur fillova te mesoja gjuhen shqipe. Ne ate kohe pata ndihmen e shume njerezve, qe e kishin gjuhen nene dhe me rralle kisha persona qe kerkonin ndihme ne Ambasaden e Beogradit. Pasi arrita ne Shqiperi ne Prill 1991, une fillova nje kurs per historine e Shqiperise, edhe kete here pata ndihmen e personave qe me ndihmuan te mesoja shqip.
Si e shpjegoni Ju faktin qe nga perfundimi i mandatit tuaj si ambasador i SHBA-se, ne Tirane, te gjithe pasardhesit e tu qe erdhen ne Tirane, asnjeri nuk e perfundoje mandatin?
Une nuk i ve asnje lidhje, faktit se ata qe me ndoqen mua si Ambasadore te Amerikes ne Tirane nuk e mbaruan dot mandatin e tyre. Vdekja tragjike e Ambasadorit Limprecht, dhe prezenca e Ambasadorit Frouick, ishin te palidhura me ngjarjet e tjera. Ikja e Ambasadorit Xhefri kishte te bente me faktore jo-shqiptare. Nuk shikoj asnje gje te jashtezakonshme ne te gjithe kete.
A vazhdon te ndjekesh zhvillimet ne Shqiperi dhe ne cfare menyre i ndjek ato ?
Po, i ndjeke ngjarjet ne Shqiperi, megjithese jo dhe aq nga afer sa i ndiqja kur isha atje. Une vazhdoj te mbaj lidhje me komunitetin Shqiptaro-Amerikane, jam i abonuar me nje gazete, dhe mbaj kontakt nepermjet e-mailit tim, dhe shkembej letra me miqte e mi ne Shqiperi. Gjithashtu, kam qene i privilegjuar te futem ne takime ku kam takuar zyrtaret Shqiptare dhe kame perdorur ato raste per te qene me i informuar per gjendjen.
Prej kur jeni larguar ju, ngjarje te medha kane ndodhur ne Shqiperi. Si ndjeheni Ju qe i vendoset i pari urat e lidhjes diplomatike mes Uashingtonit e Tiranes ?
Ishte privilegji im qe une si ambasadori i pare i SHBA-se, ne Shqiperi, te isha pjese e fillimit te ringjalljeve te lidhjes se mire ndermjet ketyre dy shteteve. Une jam i lumtur dhe krenare qe Shqiperia tani eshte ftuar te behet pjese e NATO-s, dhe qe SHBA-te i kane dhene perkrahje te forte pavaresise se Kosoves.
Ashtu sic kam thene ne nje artikull te publikuar para disa viteve ne shtypin shqiptare, me kryetitull "Kosova duhet te jete e pavarur! Pike". Dhe me vjen keq qe miku im Safet Zhulali, i cili ishte ministri i Mbrojtjes ne Shqiperi, kur une isha ambasadore, nuk eshte gjalle, qe te shikoje levizjen e Shqiperise ne NATO, dicka qe ai e ka pas dashur shume, qe te vije kjo dite.
A keni degjuar se ne Shqiperi, kane ndodhur vitet e fundit edhe ngjarje te tilla si "Gerdeci" apo disa ceshtje te tjera, sa qe edhe ambasadori amerikan Xhon Uidhers, eshte i perfshire ne debatet rreth ketyre ceshtjeve ?
Po, Gerdeci ishte nje tragjedi shume e madhe. Duke u menduar per ate ngjarje, une shpresoj se njerezit do te kujtojne se prezenca e atyre armeve, kaq shume armeve eksploziveve ne Shqiperi, eshte pjese e legacise toksike qe mbante Partia e Punes se Shqiperise, PPSH-ja.
Dhe se fundi si komentoni ju faktin qe Presidenti amerikan, Xhorxh Bush, nenshkroi me 24 tetor ne Shtepine e Bardhe, ne nje ceremoni aktin qe i hapi rrugen anetaresimit te Shqiperise ne NATO ?
E pershendes dhe e duartrokas kete ngjarje! Mirepo ne po u rikujtojme se ne nje interviste vitin e kaluar me Zerin e Amerikes, Ambasadori Uilliam Rajerson, citohet te kete thene se: Shqiperia ka perparuar mjaft dhe kete e tregoje edhe vizita qe beri vitin e kaluar Presidenti Bush. Shqiperia eshte nje deshmi e ketij perparimi. "Ne pergjithesi, presidentet nuk shkojne ne vende te vogla ku ka probleme serioze politike ose te sigurise. Pra eshte nje ngjarje qe tregon se Shtetet e Bashkuara gjykojne se Shqiperia ka bere perparim te konsiderueshem. Eshte nje rast per t'u thene shqiptareve: vazhdoni keshtu. Eshte si te thuash vula e miratimit. Natyrisht vendeve nuk u duhet miratimi i vendeve te tjera per politikat qe ndjekin. Por ne nje kuptim eshte njohje e faktit se Shqiperia ka ecur shume qe nga koha kur zoti Bejker ishte atje.
Shqiperia, eshte nje vend mik, nje aleat i rendesishem per ne. Ne Ballkan ka probleme te rendesishme, duke perfshire zhvillimin politik ne Shqiperi dhe vizita mund te shihet si inkurajim ne kete aspekt.
Ish-ambasadori amerikan:
"Lidhjet e mia me Shqiperine"
Ish-ambasadori i pare amerikan ne Shqiperi pas periudhes komuniste, ka rrefyer se vazhdon te mbaje lidhjet e tij me komunitetin Shqiptaro-Amerikane dhe se eshte i abonuar me nje gazete, duke mbajtur po ashtu edhe kontakte nepermjet e-mailit dhe duke shkembyer letra me miqte e tij ne Shqiperi. "Kam qene i privilegjuar te futem ne takime ku kam takuar zyrtaret Shqiptare dhe kam perdorur ato raste, per te qene me i informuar per gjendjen", shprehet Rajerson.