Shkencëtarët islamë, dijetarët që shërbyen si themel i rilindjes evropiane

Koncepti i një ekuacion, i cili është zgjidhur në mënyrë që të gjejë vlerën e një të panjohure x, i atashohet përsëri këtij dijetari. Libri i tij Bazat e Matematikës, i para i këtij lloji, është përkthyer në gjuhën latine dhe ka qenë një vepër burimore e matematicienëve evropianë. Arabët kanë qenë zbulues edhe të vijës thyesore, si edhe të presjes decimale (dhjetore)

Shkenctart mesjetar islam kan
zbulime t mdha dhe kan luajtur nj rol vendimtar n globalizimin e shkencs. Deri n fund t shekullit t 7-t, kalift islam kishin pushtuar nj pjes t madhe t Afriks Veriore dhe nn drejtimin e Kalifit Ibn Abd al-Malik Marwan (646-705) arabishtja u b gjuha e perandoris. Duke qen nj gjuh e sakt dhe e qart, e bri at ideale pr transmetimin e njohurive n mes t pjesve t ndryshme t ksaj perandorie t madhe. Deri n fund t shekullit XVIII dhe fillimit t shekullit IX, sundimtart islam po fitonin shum t ardhura nga kjo perandori fitimprurse dhe kshtu q kishin para pr t investuar n dije. Nj nga kalift, Abdullah al-Mamun (djali i t famshmit Haroun al Rashid-it) erdhi n pushtet n 813 AD - dhe i sht atribuuar edhe fillimi i epoks s art t shkencave islame. Ai ngriti n Bagdad al-Hikma apo Dhomn e t Urtve, ndoshta qendra m e madhe e t msuarit n bot n at koh. Fillimisht nj qendr pr prkthimin e teksteve shkencore nga vende t ndryshme t bots, ajo shpejt trhoqi disa nga mendjet m t mdha n perandorin e madhe islame, si dhe jasht saj.

Matematika, fizika dhe astronomia

N shekullin VIII matematikani islam, Abu Ja'far Muhammad ibn Musa Al-Khwarizmi, shkroi nj libr Kitab al-jabr w'al muqabala dhe nga fjala arabeal-jabr, pra nga titulli i ktij libri, sht marr edhe fjala algjebr, q do t thot "restaurim". Koncepti i nj ekuacion, i cili sht zgjidhur n mnyr q t gjej vlern e nj t panjohure x, i atashohet prsri ktij dijetari. Libri i tij “Bazat e Matematiks”, i para i ktij lloji, sht prkthyer n gjuhn latine dhe ka qen vepra burimore e matematicienve evropian. Arabt kan qen zbulues edhe t vijs thyesore, si edhe t presjes decimale (dhjetore). Matematicienti arab, Gijasuddin Gjemshid al-Kashi, n veprn e tij t njohur Ar-Risala al-Muhtijja (Rrethi) ka llogaritur marrdhnien mesatare ndrmjet perimetrit t rrethit dhe diametrit t saj n thyesn decimale. Madhsin 2d e ka dhn me decimale 16-shifrore n kt mnyr 2d=16,283185071795865.

Me prdorimin e simboleve sht
nj hap i madh n matematik. Matematicient m t njohur arab, t cilt jan shrbyer me simbole ishin: Al-Khwarizmi, Ebu Kamil, Kosta ibn Luka, Sinan ibn al-Fatah, Al Kalasadi, Behauddin al-Amil, Gijusudin Gjemshid, Al-Kijashi, Ibn al-Hejsem, Sabit ibn Kurra, Al-Kahvi, Al-Hajjani etj. Sabit ibn Kurra, Al-Hazin, Al-Hajjan, Ibn al-Hejsem dhe Al-Kahvi, me rrugn gjeometrike kan zgjidhur barazimet e shkalls s tret dhe kshtu me zbatimin e gjeometris kan zgjidhur problemet algjebrike. N kt mnyr ata kan vn themelet e gjeometris analitike me t ciln matematika ka lulzuar n shekujt e ardhshm. Ata kan njohur edhe rrnjt iracionale. Ibn Junus dhe Ibn Hamza kan njohur edhe vlern praktike t logaritmeve. Ata kan prgatitur rrugn pr gjetjen e tabelave logaritmike. Shumzimin dhe pjestimin e kan zvendsuar me mbledhje dhe me zbritje. Teorin e logaritmeve m von e kan prpunuar m detalisht Xhon Nejper (John Napier 1550-1617 matematicien skocez) dhe Herih Brigg. Ibni al-Hejsem n krkimet shkencore mbi dritn dhe caktimin e piks reflektuese n pasqyrat sferike, cilindrike, konike, konkave dhe konvekse ka prdorur planimetrin dhe stereometrin. Ai po ashtu ka sqaruar si dhe n 'mnyr mund t vizatojm dy drejtza t marra sipas dshirs nga dy pikat e rrethit t njohur deri te pika periferike e rrethit q me tangjenten e asaj pike t formoj dy knde t barabarta. Shumica e shkenctarve arab astronomin e kan konsideruar m tepr si matematik e bazuar n vzhgime dhe n llogaritje. Al-Fergani i njohur me emrin n Evrop Alfraganus, prmes veprs s tij "Bazat e astronomis", n mnyr t fuqishme ka ndikuar n rilindjen evropiane. Vepra e tij si dhe “Trigonometria e trupave sferik” e Al-Bejrunit dhe Al-Buzgjanit jan studiuar n universitetin e Bolonjs n Itali. Xhabir ibn Efleh n veprn e tij "Astronomia" n baz t vzhgimeve dhe matjeve arriti t vrtetoj se Marsi pas Hns dhe Veners sht trupi qiellor me afr Toks. Koperniku gjat prpunimit t lvizjes s trupave qiellor ka pasur n dor veprn e Xhabir ibn Eflehit. Ebu Is-hak al-Betrugji, nxns i Ibn Tufejlit me veprat e tij shkencoro-astronomike ka arritur t tund teorin e Ptolomejit dhe n kt mnyr i ka kontribuar Kopernikut q t rrzoj sistemin gjeocentrik, i cili shekuj me radh konsiderohej si i sakt. Astronomia e Al-Betrugjinit sht prkthyer n gjuhn latine. Veprn e ka prkthyer Mishel Skot n 1217 n Toledo, ndrsa sht shtypur n Bolonj n 1220. Pa dyshim se Koperniku gjat prpunimit t sistemit heliocentrik ka pasur n dor sistemin e madh matematik t astronomis t Ptolomejit dhe “Lvizja e trupave qiellor” t Al-Ferganit, si dhe punimet e shkenctarve arab n lmin e trigonometris s trupave sferik. Duke u konsultuar me veprat e cekura, Koperniku arriti t ndryshoj fotografin e bots dhe t vrtetoj konstatimet e mparshme mbi sistemin heliocentrik. Ndr astronomt mjaft t njohur t shek. X e.r. sht edhe Al-Kahvi. Ai prej observatoriumit t Bagdadit ka vzhguar lvizjen e trupave qiellor. Ka shkruar disa vepra mjaft t rndsishme nga kjo fush, q jan prkthyer n shum gjuh evropiane. Shumica mendojn se Njutoni ka shfrytzuar veprat e tij gjat themelimit t llogaritjes diferenciale dhe integrale. Al-Kindin shum historian e numrojn n mesin e tet astronomve m t njohur t shekullit t mesm. Ndrsa italiani Xherollamo Kardano (1501-1576, matematicien, mjek, astrolog dhe filozof i natyrs, i cili ka dhn formuln pr zgjidhjen e barazimit t shkalls s tret) Al-Kindin e numron n mesin e 12 personave gjenial, t cilt jan paraqitur n bot, duke pasur parasysh faktin se Al-Kindi ka ln disa vepra shum t rndsishme nga astronomia. M t njohura ndr to jan: "Batica dhe Zbatica", "Qielli Azurn". N veprn "Qielli Azurn", e cila sht prkthyer n gjuhn latine, Al-Kindi mendon se ngjyra e kaltr nuk sht karakteristik vetm pr qiellin, por edhe pr drita t tjera, t cilat zn fill prej grimcave t pluhurit dhe t avullit n atmosfer.

Fizika dhe mekanika

Ibn Sina n veprn e vet Esh-Shifa ka shqyrtuar problemin e shpejtsis s tingullit (zrit) dhe drits. Ai thot se drita sht m e shpejt se tingulli. Nse nj trup godet trupin tjetr n nj largsi t caktuar, s pari do t shihet goditja se sa do t dgjohet tingulli, sepse tingullit n krahasim me dritn i nevojitet koh dhe hapsir npr t ciln do t prcillet. Vettima shihet, ndrsa bubullima dgjohet m von, por nuk shihet. Nse kjo ndodh s bashku, n t njjtn koh, ather vettimn do ta shohim n t njjtin moment, ndrsa bubullimn pak m von, sepse tingulli (zri) pr ndryshim nga drita i nevojitet koh q t kaloj hapsir t caktuar dhe t arrij deri te ne. Kt kuptim t Ibn Sinas e hedh posht Ibn al-Hajthem dhe n baz t eksperimenteve vrteton se edhe drita ka shpejtsi t caktuar, edhe pr prhapjen e saj nevojitet koh. Ret, sipas Ibn Sinas, formohen me kondensimin e avullit t ujit n ajr, q pastaj n form t lngt apo t ngurt bie n tok n form t shiut, bors, breshrit etj.

Shum historian, Ibn al-Hajthemin e numrojn si fizikanin m t mir t t gjitha kohrave, veanrisht n lmin e optiks, Evropa e njeh me emrin Al-Hazin. Nga fusha e fiziks ka shkruar rreth 25 vepra. Ibn al-Hajthem me aplikimin e metods induktive n shkencat natyrore ka qen paraardhs i Bekons dhe shkenctarve t tjer evropian. Ai shkruan disa vepra shum t rndsishme nga optika: Natyra e drits, Shpejtsia e drits, Reflektimi dhe thyerja e drits.

Kimia dhe Mjeksia

Xhabir ibn Hajjan konsiderohet nj ndr kimistt m t mdhenj arab. Ai ka vn themelet e kimis shkencore. Para tij, kimia ka pasur kryesisht karakter t shkathtsis, e bazuar n eksperienc. Me shkathtsi dhe me eksperienc para Xhabir ibn Hajjanit jan prfituar disa metale, ngjyra, plhura, qelqi, yndyrat, errat e ndryshme dhe mj