Si u shkruan kujtimet e Ismail Qemalit?
Në vitin 1927, Sommerville Story botoi librin “20 years in Paris with a pen” (20 vjet me penë në Paris), ku flet rreth përvojës së tij si gazetar. Në kapitullin “A few famous people” (Disa njerëz të famshëm), Story thotë se nuk mund ta linte pa përfshirë në këtë libër Ismail Qemalin, jo vetëm sepse ai ishte një nga figurat më interesante që kishte njohur personalisht, por edhe sepse bashkëpunoi me të për 16 muaj për hartimin e librit “The Memoirs of Ismail Kemal bey” (Kujtimet e Ismail Bej Qemalit).
Në vitin 1916, gazetari amerikan William Morton Fullerton, në atë kohë korrespondent i gazetës “London Times” në Paris, hyri në zyrën e Story-t i shoqëruar nga një burrë rreth të 70; Ismail Bej Qemalin, ish-diplomat i Perandorisë Osmane, guvernator i Rumelisë, nxitësi i lëvizjes xhonturke, njeriu që bëri Shqipërinë, dy herë president i saj dhe tani thuajse i dëbuar jetonte e në mërgim. Për këta dy gazetarë të huaj historia e tij i ngjante asaj të një profeti i mohuar në vendin e tij. Atë ditë ata u takuan e biseduan gjatë dhe përshtypjet e para duket se ishin të mira, pasi shënuan “fillimin e një bashkëpunimi të suksesshëm, megjithëse të vështirë”, tregon Sommerville Story në librin; “20 vjet në Paris me penë”. Më poshtë vijon tregimi i Story-t, shkëputur nga kapitulli “A few famous men”
***
“Bisedat me Qemal beun ishin leksione, pasi ky plak i urtë që kishte qenë për 50 vjet guvernator e guvernator i përgjithshëm në disa provinca të Perandorisë Osmane, dinte thuajse gjithçka që njeriu ia vlente të dinte rreth politikave, sjelljeve dhe mendësive në Lindjen e Afërme. Ishte interesante dhe stimuluese të dëgjoje diskutimet mbi politikat lindore e evropiane nga një njeri që kishte biseduar me sulltanin Abdyl Hamidi, po aq familjarisht sa edhe me mua, që kishte njohur nga afër gjeneralin Charles Gordon i njohur si Gordoni i Khartoumit – dhe nderonte kujtimin e tij – kishte qenë mik me kryeministra e kishte biseduar me monarkë evropianë e burra shteti gjatë jetës së tij të gjatë politike…...
Në bisedë të lirë Ismail Qemali ishte i këndshëm e plot humor, ndërsa, kur fillonim punën për të regjistruar kujtimet, ai bëhej tepër serioz. Me gjithë përvojën dhe intelektin e tij, ai tregonte kujdesin e një diplomati. I. Qemali nuk mbante me vete asnjë shënim a dokument dhe shpesh shprehte keqardhje që të gjitha letrat e tij i kishte lënë në Stamboll. Kur ndonjëherë donte t’i referohej një dokumenti diplomatik ose të gjente datën e saktë të një ngjarjeje që ai kishte përjetuar, ne na duhej të shkonim në librarinë Quai d’Orsay ose në Bibliotheque Nationale…..
Për të punuar përdornim një tryezë të madhe. Unë ulesha në karrige në njërin skaj e Ismail Qemali në skajin tjetër të tryezës dhe ai fillonte të tregonte incidente e ngjarje të ndryshme nga jeta e tij. Por atij nuk i pëlqente që unë të mbaja shënime edhe as nuk donte që ai të diktonte e unë të shkruaja. Kjo ma bënte punën shumë të vështirë. Ndonjëherë ai fliste për një orë a më shumë dhe, nëse më shikonte që mbaja shënime, nevrikosej, e ndërpriste tregimin dhe ma hiqte letrën nga dora. Ismail Qemali ishte shumë i përpiktë për ato që donte të përfshiheshin në librin e kujtimeve dhe për ato që duheshin lënë jashtë. Këto të fundit zakonisht ishin pjesët më interesante dhe përbënin një burim të jashtëzakonshëm për një shkrimtar. Po kujdesi i tij që ato të mos përfshiheshin në libër, ishte edhe më i jashtëzakonshëm. Ismail Qemali ishte i mendimit se në kujtimet politike duhet të përfshihen vetëm ngjarje serioze.
Kur mbaronim bisedën dhe Qemal beu ikte, unë ulesha e shkruaja ato që mbaja mend dhe, kur vinte herën tjetër, ia lexoja çfarë kisha shkruar. Pasi i miratonte, unë i shtypja me makinë shkrimi dhe ai më kërkonte t’ia lexoja përsëri. Në disa raste më duhej të bëja edhe ndryshime, sepse I. Qemali shpesh ndryshonte mendje e donte që ndonjë pjesë të tregohej ndryshe ose të mos tregohej fare. Bisedat i zhvillonim në frëngjisht, por unë shënimet i mbaja në anglisht dhe pastaj ia lexoja të përkthyera në frëngjisht, sepse nuk e kuptonte mirë anglishten.
Ismail Qemali ishte shumë i kujdesshëm për ato që tregonte dhe njëherë me të qeshur thashë: “Ju keni ardhur te një gazetar e shkrimtar, i cili pak a shumë i njeh shijet e publikut. Përse nuk më lejoni ta shkruaj librin ashtu siç di vetë? Ndoshta do të dilte më interesant?” Sigurisht, përgjigjja e tij ishte si gjithmonë e njëjtë: “Nuk dua të dëgjoj gjëra të tilla”.
Ismail Qemali ishte shumë i thjeshtë dhe gjithmonë ndjehej ngushtë, kur e lëvdonin. Ndonjëherë mendoja se historia mund të kishte qenë ndryshe, nëse ky njeri do të kishte marrë vendime të prera e të rëndësishme në momentin e duhur dhe nëse do të ishte treguar më shumë ambicioz.
Njëherë një revistë e njohur franceze i kërkoi Ismail Qemalit të shkruante diçka “të lehtë” rreth përvojës së tij. Në këtë rast ai u shpreh lirshëm, duke e mbushur shkrimin me episode plot humor, pasi e dinte se publikut francez i pëlqenin gjëra të tilla. Por ai nuk pranoi që ky shkrim të përfshihej në “Kujtimet” në anglisht, duke thënë, si gjithmonë, se ato nuk ishin mjaft dinjitoze për të zënë vend në librin e një diplomati.
Nisur nga përvoja, Ismail Qemali parashikoi shumë zhvillime që më pas edhe ndodhën. Por vetëm për një prej zhvillimeve më të rëndësishme parashikimi i tij doli i gabuar. Ismail Qemali besonte se Lufta e Parë Botërore do të përfundonte me fitoren e Gjermanisë. Kjo, jo sepse Gjermania ishte ndër fuqitë më të mëdha ushtarake të kohës, por sepse Britania e Franca do të mundeshin. Ai bënte krahasim me të kaluarën, kur politikat britanike e franceze ndaj Lindjes shumë herë kishin qenë të gabuara. Ismail Qemali thoshte se Gjermania e Austro-Hungaria kishin hyrë aq thellë në Ballkan vetëm falë pakujdesisë dhe indiferentizmit të Britanisë dhe se kishte qenë frika ndaj Gjermanisë që prej periudhës së Bismarkut, që ndikoi në krijimin e aleancës franko - ruse dhe po ashtu frika ndaj Gjermanisë që i shtyu sllavët e jugut të bashkoheshin në një federatë, duke menduar se vetëm kështu mund t’i bënin ballë kërcënimit gjerman e austro-hungarez.
Njëherë e pyeta Ismail Qemalin se përse pranoi të largohej nga vendi dhe nuk e mbajti pushtetin me çdo kusht e me forcë, siç do të kishin bërë shumë të tjerë në pozitat e tij. Ai tundi kokën dhe me një zë të mendueshëm tha: “Gjëra të tilla nuk mund t’i bënte një njeri që kishte luftuar për Liberalizim në një vend të prapambetur”.
Ismail Qemalit nuk i pëlqente të fliste për veten, pasi i dukej se mburrej, prandaj edhe puna për të shkruar kujtimet e tij zgjati më shumë sesa unë kisha parashikuar, pasi ndonjëherë më duhej t’ia nxirrja fjalët thuajse një nga një. Me ditë a javë të tëra ai zhdukej dhe, kur kthehej i lodhur, më tregonte për takimet që kishte zhvilluar me ministra, diplomatë, burra shteti e bashkatdhetarë për të ndihmuar çështjen shqiptare. Ndonjëherë preferonte të ulej pranë zjarrit e të bisedonte. Por libri i “Kujtimeve” kurrë nuk përfundoi si duhej; kapitulli rreth Shqipërisë kurrë nuk u skicua as në vija të trasha. Më 1919, Ismail Qemali u nis për në Spanjë, pasi, duke qenë vend neutral, mendonte se ai mund të ishte më i pavarur në punën e tij për Shqipërinë. Disa ditë para se të nisej më pyeti, nëse do ta ndihmoja mbi një libër tjetër më të gjerë mbi gjeografinë, historinë dhe etnografinë e Shqipërisë. Unë i thashë, po, por më gjatë nuk e diskutuam. Shqetësimi im i vetëm ishte se, nëse puna
do të kryhej me ritmin e shkrimit të “Kujtimeve”, që kishte ecur shumë ngadalë, për një libër të dytë do të na duheshin disa vite.
Nga Spanja, miku im i vjetër, me ftesë të qeverisë italiane shkoi në Itali dhe, kur arriti atje, autoritetet e mbajtën nën mbikëqyrje; dhe ashtu zemërthyer e afro 80-vjeçar Ismail Qemali vdiq në Perugia.
Gjithashtu, për ata që besojnë në besëtytni nuk mund të lë pa treguar një ngjarje që ndodhi në Parisi. Miku im, Reginald Darcy, pianist i njohur që jetonte në Algjer, kishte ardhur për vizitë në Paris. Një mbrëmje, ai, Ismail Qemali dhe një miku i tyre po hanin darkë dhe Qemal beu i pyeti, nëse iu besonin besëtytnive. Ata u përgjigjën se jo, dhe pastaj u befasuan, kur Ismail Qemali tha se dëshironte të dëgjonte Marshin Funebër të Shopenit. Darcy e luajti në piano të gjithë pjesën deri në fund. Në më pak se një vit pas kësaj ngjarjeje, Ismail Qemali dhe Reginald Darcy vdiqën, ndërsa personi i tretë ndërroi jete disa muaj më vonë”.
***
Libri “Memoirs of Ismail Kemal bey” u botua më 1920 në Londër e Nju-Jork, me një pamje e përmbajtje me të vërtetë serioze, siç e kishte dashur Ismail Qemali, kur ishte gjallë. Sot, ky libër është një nga veprat më të cituara nga studiues e historianë mbi çështje të Lindjes së Afërme e të vendeve të ish-Perandorisë Osmane. Libri përmban edhe një parathënie shkruar nga W. M. F, akronim i përdorur nga William Morton Fullerton (1865-1952), mik i Sommerville Story-t dhe nxitësi kryesor që Ismail Qemali të hidhte në letër kujtimet e tij. Fullerton ka qenë një prej gazetarëve dhe analistëve të njohur të gjysmës së parë të shekullit të XX. Lindur në Boston e i diplomuar në Harvard, në vitet 1890, Fullerton u vendos në Paris, ku punoi si korrespondent për “London Times”. Ai është autor i disa librave si “The Problems of Power’ edhe “Patriotism and Science”, ku analizohen politikat e Fuqive të Mëdha në fillim të shekulli të kaluar. Shumë kritikë thonë se filmi i kohëve të fundit “The Wings of Dove” bazohet në jetën e Fullerton-it, të paktën gjatë rinisë së tij.
Ndërsa të dhënat biografike rreth Sommerville Story-t janë tepër të pakta. Mendohet se ai lindi në Britani aty nga mesi i viteve 1800, punoi si gazetar në disa kryeqytete të fuqive të evropiane deri aty nga viti 1903, kur u vendos përfundimisht në Paris, ku edhe vdiq para fillimit të Luftës së Dytë Botërore. Sommerville Story la pas shumë shkrime, monografi e përshkrime, por më shpesh emri i tij përmendet për librin “The Memoirs of Ismail Kemal bey”.