Sindroma e Pinokut

Dy premiera në fundjavë në kryeqytet sjellin shqetësimet e kohës, një ballafaqim i shoqërisë pragmatike dhe kundër rregullave të modelimit të saj

Pse n fundjav n kryeqytet, dy t rinj regjisor treguan ndjeshmri t nj natyre jo t zakont kjo nuk ka t bj me rebelimin. Sikur t ndodhte kjo edhe ndjeshmria qytetare pr t mbushur salln do t ishte m e madhe, sepse jan raste t pakta qe skena e teatrit ton sheh lirimin. Por si duket, sht kaq i vshtir modelimi pragmatik i shoqris, sa her-her t krijohet prshtypja se ktu nuk ndryshon asgj, prvese majmunrit, arsyet shabllone, stereotipat e trashguar, po na shndrrojn n copa mishi me dy sy. Ndryshe ky sht nj lloj pinokizmi i shoqris, pse kta dy regjisor shqetsohen pr kohn e tyre. Shqetsime personale njkohsisht, intime, njri pr rinin e sotme dhe tjetri pr dyshimin n vetvete, pse nuk ndiejm m dhe nuk duam. Si Kostani dhe Kaca prpjekjen e tyre e kan individuale, prej nga fillon kuptimi i thell mbi teatrin. Nuk entuziazmojn skenn pr t thn se shfaqjet ishin sukses i madh, por teatri ka nevoj t preket sot me t tilla ndjeshmri t ndrthurura, estetike dhe krijuese. Kaca e bn teatrin pa tendenca, duke nnkuptuar poetikn e tij, si nj sprov q e pranon dhe e shikon si arsye pr ta nisur kt rrug. Ndrsa Kostani, edhe pse me prvoj t par, flet qart pr nj shkputje nga boshllku i sotm, si sht fjala pr ndjesit, forma robotike e tyre, sht femr.

Ndaj e quajm trokitje t vshtir t regjisorve Rozi Kostani dhe Enton Kacs n dy mbrmje, t premten dhe t shtunn, respektivisht me shfaqjet e tyre n Teatrin e Metropolit dhe Teatrit Kombtar. “M e vrtet se e vrteta”, komedia e shkruar nga autori francez Martial Courcier, ishte sfid e par n regjisur e Kostanit, pedagoge prej dhjet vitesh n Akademin e Arteve, jep mjeshtrin. Ndrsa Enton Kaca inskenoi nj histori “Ditari i nj hajduti ose aventurat e Pinokut”, ndrthurje e llojit poetik t teatrit, mes autorve Jean Genet dhe Carlo Collodi.

***

Kloe e bn Xhulion t kuptoj dashurin reale, t’i nxis ndjenjn atij. Nj i ri ky, te 35-at, q jeta e ka rrahur dhe sprovuar n dashuri. I lodhur dhe i konsumuar nga seksi. Q do vetmin, por dhe e urren m’u pr shkak t luhatjes s ndjeshmrive. Ka ndjeshmri perfekte? Ndryshe e thn nj dashuri t till! Kur shkrimtari francez shkroi veprn “M e vrteta se e vrteta”, etja pr t kuptuar se ku kan mbrritur ndjesit, ato q prodhohen vetm prej njerzve i dha sukses me fantazin robotike, prej femre. Nj fije e ndan veprn e tij nga melodramatikja dhe sarkazma. Pr ta
sa m intime kt, regjisorja Rozi Kostani, n Teatrin e Metropolit, ka sjell tendencn e saj personale, duke i dhn intimitet. Ky si duket sht kufiri q ndan shoqrit pragmatike dhe te modeluara teknologjikisht, me shqetsimet e ktyre lloj artistve, q krkojn zrin pr kohn q jetojn.

Pr realitetin ton n fakt mund t duket e parakohshme shqetsimi i regjisores pr t sjell nj problematike t till n teatr. Por, duke kthyer kokn pas, prej nga vijm, modelimi i trashguar e aq m pak lirimi prej ndjesive robotike apo qoft dhe shprfilljes ndaj tyre e bn m t vshtir t kuptuarin. Spektatori shpesh gjat shfaqjes reagonte a thua se ishte n sken, gati t brtiste - dhe shpesh gajasej. Kjo komedi nuk predikonte kt n fakt, do ishte fyerje pr regjisoren. Por dhe n ca raste, rrethanat intime, erotika, ajo q prputhej si realitet ndjesor, pas perdes iluzive q jepte regjisorja - spektatori reagonte keq. Kloe, roboti femr, q dha t kuptohej pse nj qenie mashkullore duhet t ekzistoj, n rol Luli Bitraj, lidhej me realitetin nga “aroma e lilave”. Simboli origjinal i prdorur nga regjisorja, si lidhje reale me ndjesit. Mbshtetur nga dy aktort, Lulzim Zeqja dhe Neritan Liaj, vetm n momente t fundit, Bitraj ka momente q kalon n melo t panevojshme. Por e kthyer menjher n “detyrat” e saj artistike, si robot q kontrollon ndjesit dhe njkohsisht e zhvesh moralin prej realitetit. Nuk ka fjal pr Zeqajn dhe Liajn, zgjedhja e tyre sht ndr zgjuarsit e Kostanit. Dy meshkuj q ndihen bosh, q nuk ndienj asgj dhe pse femrat nuk u mungojn, por nuk gjejn dashurin e vrtet. Dy aktor profesionist, Zeqja m i ri, i aktivizuar s fundi intensivisht n teatr, jep nj model transformimi estetik. sht ndr aktort e pakt, n mos t rrall q rolin e v nn lkur, aty ku ndahet kufiri estetik i aktorit. I ftoht, n grotesk ai e v spektatorin prball reflektimit, jo thjesht ndjesor, por dhe shijes artistike, se si nis e prmbyll limitet e dashuris. Liaj, natyrisht, q bhet besimi m atraktiv pr do regjisor q e merr n loj. Dinamika e jets s sotme sht krejtsisht n duart e Liajt, duke thyer realitetin dhe iluzionin n kt shfaqje.

Gjith natyra inverse e komedis kthehet n nj loj eksplorimi, rrug q ia ul pak ritmin shfaqjes. Kur teatri ndrlikohet, ashtu si jeta e dixhitalizuar, vjen ironia, sarkazma dhe komedia. Ndoshta jan momente jetsore, ku ke preket n prditshmrin praktike dhe t jets shqiptare, se si po ndodh shkputja nga ndjeshmrit dhe natyra.

Nevoja pr t ndier - ashtu sikur ther aroma e lilave, lulja q v n shport Kloe -japin aste intime, duke ndar robotin femr, q ngjan me Pinokun, modelimin nga imponimi shoqror. Kostani sht nj z intim, se nga mund t vijn ndryshimet shpirtrore, n mnyr t but, pa ndier, por dhe mbytur nga brishtsia.

***

Pse regjisori i ri Enton Kaca nuk lkundet nga ndjesit e tij poetike, sht ndoshta se e sheh m leht botn dhe elsin pr ta prballur at n ashprsi. E keqja e pasuron jetn dhe e mira sht kufiri tjetr ku t gjith prplasin emocionet dhe arsyen. Kaca ka zgjedhur t eksploroj mbi t keqen, mu aty ku sht dhe smundja jon. Ndonse n nj sall me pak njerz, nga mungesa e nj reklame t bujshme mediatike, ndryshe nga ’mund t ndodh me shfaqje t tjera t Teatrit Kombtar, pra regjisori Kaca ka uar shfaqjen e mbrmjes s dyt deri n fund. Edhe m nj lloj sakrifice, pavarsisht tems s zgjedhur, eksperimentit t tij, prballjes spektator dhe aktor, kta t fundit nuk kan qen zgjedhja m e mir e tij.

Me "Ditari i nj hajduti" i Jean Genet-s dhe "Aventurat e Pinokut" i Carlo Collodi-t, Kaca ka vendosur tre aktor t rinj, Dorian Ramaliu, Orion Halili dhe Rael Hoxha, ndonse n nj qetsi artistike, impulset dhe energjia poetike iu mungonin.

Por, n kt shfaqje flitet m shum pr punn e regjisorit. Kaca nuk duket shpesh n teatr, sht natyr antikonformiste, q idet e tij mbi teatrin se si duhet ndryshuar se cilit model i prket e ka
at t jet i angazhuar dhe aktiv.

Kaca sht rasti i vetm i prballur me murin socrealist t Teatrit, jo vetm si pun artistike n sken, por dhe si njeri n prpjekje estetike pr ta artikuluar ndryshe konceptin e tij. Leximi i historis q ai u ka
dy veprave, sht nj teatr poetik, q tregon rebelizm, shqetsimin e tij personal. Tre aktort q ai vendos, tregojn veten, midis imagjinats dhe bots s sotme ku e keqja, shrben si e mir pr t’ia kuptuar plagn a smundjen asaj. N sken aktort jan t poshtr, hajdut, vrass, bixhozi, t shthurur etj. dhe kubeja e kapeles s Pinokut sht lidhja pr t kundrtn q ndodh aty, ku shoqria sht shkaku pse ata kthehen n t till. N hyrje t teatrit, roja na thot se ky sht nj teatr privat dhe nuk mund t hyhet aq lirshm. Ky projekt i Kacs sht pa fond, i pavarur. Prandaj ka arsye t duket teatri “Ditari i nj hajduti…” si nj sqim krejt personale. Kaca bhet kontravers i ktij realiteti, jo vetm si shkak teatri, por duket se dalja e tij, merr me vete dhe shqetsimin e nj regjisori t angazhuar dhe pse n tema jo t bujshme, si sht linja e Pinokut, si produkt i nj shoqrie inverse. Si duket regjisori sht detyruar t flas jo me z t lart n Teatrin Kombtar, aq m tepr t na thot Pinokun e tradits, djalin e zellshm, q shkon n shkoll, por n nj lloj natyre poetike, pak kmbngulse, therse, teksti bhet burim reflektimi dhe ndjeshmrie se far i duhet t zbuloj shoqria jon sot, pas atij kazani plehrash q rndom qelb gjith vendin. Bota e nj individi jepet mjaft e komplikuar, sidomos kur forca e tij liruese vjen nga e keqja, ajo q bn katarsin njerzor. Impresioni i Pinokut ktu bn zhvendosje t qllimshme. Pr kt shkak, gati regjisori na duket si i zn n kurth prej t keqes, t pamundurs. Shpesh loja sht qerthull, kalim skenash, aktorsh, por n nj histori t prbashkt. A thua t ishte dhe kjo rrekje personale pr t’ju kundrvn rregullave. Aventur e quan Kaca gjith kt pun me Pinokun dhe tekstin e Jean Genet dhe pse jan tekste t rishkruara, t montuara, tregojn natyrn krijuese t regjisorit, pr t transformuar dhe dhn nj linj teatri arketip. Skena bardh e zi, hapsir boshe, e vendosur n dy stola druri dhe n tre aktor me valixhe n duar, gjat gjith kohs- jan shprehje e qart e prpjekjeve dhe nj element i njohur tashm i shqetsimit t artistit t kohs. Kaca e rimerr kt pr t na dhn referencn kohore, si ai e sheh shoqrin n nj modelim, t mbetur n vend, pa ngjyra, t vakt pa jet.

Regjisori krkon ndrgjegjen, duke na dhn nj element shum t fort t shptimit, nga ky realitet: braktisjen me do kusht.