Stavri Skendo, dijetari i kufijve ballkanikë

“Stavro Skendi sht i paarritshm n t kuptuarit dhe n t shpjeguarit t kompleksitetit q karakterizon vendet ballkanike... Jan t rrall ata studiues q mund ta thurin nj tematik t till kaq t larmishme n nj ind t vetm”, sht nj ndr fjalt q Cyril E.Black, drejtor i Qendrs s Studimeve Ndrkombtare, n universitetin Princeton, Nju Jork, prmend n prill t vitit 1980 duke vlersuar studiuesin shqiptar, Stavri Skendo, i cili pas ’41 emigron, dhe vdes jasht vendit, duke e par qysh n fillim si tragjedi vendosjen e komunizmit n Shqipri, dhe duke u krijuar nj armiqsi personale me diktatorin Enver Hoxha. Skendo i njohur si ekspert kryesor pr vendet e lindjes, aty ku u instalua komunizmi, u kthye n nj pik referimi pr do dijetar n bot, q merret si me shtjet shqiptare dhe ato ballkanike.

N fakt Stavro Skendi konsiderohej n t gjall dekani i studimeve ballkanike n SHBA. E megjithat, ndoshta pikrisht pr faktin q nuk shkroi n shqip, deri m sot n Shqipri Stavro Skendi, fatkeqsisht ende s’njihet e s’vlersohet sa ’duhet. Pr t mbrritur tek kjo munges, botimet e Institutit t Dialogut dhe Komunikimit, sjellin pr her t par n shqip “Studime kulturore ballkanike”, prkthyer nga anglishtja Artan Puto, me synimin q vepra e ksaj figure t shquar t zr vendin q meriton n panteonin e kulturs shqiptare. Libri “Studime kulturore ballkanike”, i botuar pr her t par n vitin 1980 n Nju Jork, prbn nj kontribut t pazvendsueshm pr kdo q sht i interesuar t dij e t kuptoj m mir historin e emancipimit t kulturs e gjuhs son kombtare, krahasuar me at t popujve t tjer ballkanik.

Jeta e ktij autori, profesor i krkimit shkencor e koncentruar sht: Stavri Skendo ka lindur m 20 gusht 1906 n Kor, ku ndoqi msimet fillore dhe t mesme. Pas prfundimit n studimeve n shkolln e Kors, atij iu dha nj burs studimi n “Robert College”, nj shkoll e financuar nga amerikant n Stamboll, diplomohet n vitin 1928. Kur kthehet n Shqipri, punon fillimisht n institucionet tregtare t Vlors, dhe m von, n Liceun e Kors.

N vitin 1930 iu dha nj burs shtetrore pr t marr pjes n kurset e shkolls s studimeve ndrkombtare, n Universitetin e Gjenevs. N kt periudh ndryshe nga bashkatdhetart e tij, pasi prfundoi studimet, Stavri Skendo u kthye n Shqipri, dhe rifilloi t jepte msim n shkolln e Kors. Ai ishte i bindur se prgatitja e nj grupi njerzish t rinj t shkolluar, jan thelbsore pr zhvillimin ekonomik, social e kulturor t vendit. N kontekstin politik t viteve ’30-t, ai u b mbshtets i reformave n rrugn evolucionare, se sa revolucionare. N kt periudh ai ishte thellsisht i shqetsuar pr ndikimin italian n rritje n Shqipri.

Edhe pse nj pjes t mir t kohs, i dedikohet nxnsve, pr t rritur njohurit dhe aftsit e tyre intelektuale, Skendo merr pjes n mnyr aktive n biseda dhe debate rreth politiks dhe kulturs. Njohurit e tij prfshinin lexime nga shum fusha si histori, letrsi, filozofi dhe shkenca shoqrore. Prve ksaj, kishte njohuri t zgjeruar nga gjuht e huaja. Studentt t cilt konsideroheshin me fat t ishin studentt e tij, n vitet ’30 e admironin Skendon pr profesionalizmin, humanizmin dhe patriotizmin.

Me pushtimin italian t Shqipris n 1939, Stavro Skendo u bashkua me lvizjen patriotike kundr regjimit fashist. S bashku me patriot t tjer, u arrestua dhe u izolua n ishullin Ventotene n Itali, ku qndroi deri n 1941. Pas Ventotene-s, Skendo u kthye n shtpi dhe mori kontakt me lvizjen e rezistencs brenda radhve t Frontit Kombtar (Balli Kombtar). N 1943, ai e la vendin me qllimin e "autoriteteve britanike dhe amerikane pr t ofruar nj vlersim realist t situats politike dhe ushtarake n Shqipri". Ai shkoi n Stamboll ku mbeti deri n 1947.

N 1947 Stavro Skendo mbrriti n Shtetet e Bashkuara. Atje fitoi nj burs, ku iu dha mundsia edhe pr t filluar studimet e doktoraturs n Universitetin e Kolumbias, duke i prfunduar n 1951. N kt periudh, pr nj koh t shkurtr, ai u b aktiv n emigracion duke iu bashkuar lvizjes antikomuniste shqiptare n SHBA. Por njoftohemi se shum shpejt ai e distancoi veten nga kjo lvizje, pr t ruajtur integritetin e tij shkencor, pa e vn n rrezik at. N 1950, ndrsa ishte duke prfunduar hartimin e tezs, u ftua pr t punuar si nj hulumtues n Qendrn e Studimeve Evropiane n Nju Jork. Kjo organizat, financuar nga qeveria amerikane kishte pr qllim studimin shkencor dhe analizn e situats politike dhe sociale n vendet komuniste t Evrops Lindore. Marrdhniet m qendrn i ruajti deri m 1955. Ndrkoh, ai publikoi dhe u njoh si autor i librit "Shqipria", botuar n 1956 duke hyr n serin e botimeve "Evropa Qendrore dhe Lindore nn komunizm".

N mes t viteve ’50-t, kjo u konsideruar si nj shtje me mjaft interes, duke shrbyer si pik referimi pr fillimin e studimeve mbi Shqiprin. Puna e prof. Skendos n projektin e ksaj qendre, i dha atij reputacion, duke u konsideruar si ekspert kryesor i SHBA-s, n gjuhn shqipe. Karriera akademike e Stavri Skendos, filloi me emrimin e tij si msues i jashtm pr gjuht e Ballkanit n Universitetin e Kolumbias, vitit 1954. Me titullin e profesorit, ia dha leksione t vazhdueshme deri n 1972, kur mori titullin “profesor emeritus”. Gjat qndrimit t tij n Kolumbia, Skendo bashkpunon me Institutin Qendror t Europs Lindore.

Pavarsisht se nj msues i ndrgjegjshm dhe plot pasion, para se gjithash prof. Skendo sht i njohur pr kontributet e tij shkencore nga lmi i Albanologjis. Prve puns mbi Shqiprin n mesin e librat e tij u prfshin “Poezia gojore epike shqiptare dhe ajo e sllavve t jugut”, botuar pr her t par n 1954 dhe srish n 1969. Kjo sht, konsiderohet nj vepr, q pa dyshim, prbn nj kontribut t rndsishm n fushn e studimeve shqiptare, veanrisht n fushn e folklorit krahasues.

Kryevepra e prof. Skendos sht trajtuar monografia e tij monumentale, e prgatitur me zell t madh, “Ringjallja kombtare shqiptar n vitet 1878-1912”, botuar nga “Princeton University Press”, 1967. Ky libr sht nj nga kontributet m t rndsishme pr historiografin shqiptare n gjuhn angleze. N 1980, nj koleksion prej 15 artikuj t shkruar nga profesor Skendo, u botua nn titullin "Studimet kulturore t Ballkanit", vepr q tani e kemi edhe n shqip. Artikujt pasqyrojn krkimet gjuhsore, folklorike dhe historike. Libra, artikuj dhe gazetat shkencore e Stavros Skendos jan vlersuar pr faktin se gjithmon ka n baz punn krkimore, t strukturuar dhe t prpunuar mjaft mir. Si duket n punn e tij, favorizohej n nj mas t madhe nga njohurit e tij n gjuht e huaja ku prve shqipes, anglishtes, frngjishtes, gjermanishtes dhe italishtes, kishte studiuar dhe msuar gjuht sllave, greke dhe turke.

Kontributi i Stavro Skendos prmblidhet n nj fakt; se vepra e tij prgatit terrenin pr t filluar studimet albanologjike mbi themele solide. N vitet ’80-t, ndrsa shndeti i tij ishte ln, Skendo filloi t reduktoj pranin e tij n publik, por nuk pushoi pr t pasuruar njohurit e tyre nprmjet leximit dhe reflektimit. M 17 gusht 1989, nga vuajtjet e smundjes s Parkinsonit, vdiq n Southampton. Funerali i tij u mbajt n New York City.