Te shkruash me shpine si nje delfin ajror
Me rastin e 110-vjetorit te lindjes se Antuan De Sen-Ekzyperi shkrimtar i shquar francez me profesion pilot qe vdiq gjate nje fluturimi me detyre luftarake tri jave perpara se te clirohej Franca nga pushtimi nazist. Ate e bene te njohur ne gjithe boten librat Fluturimi i nates Planeti i njerezve dhe Princi i vogel. Nje njeri i madh qe ka shkruar shume edhe si gazetar
Ndersa lexoja librin Fluturimi i nates para syve te mi rrinte nje figure e cuditshme dhe e patjetersueshme deti Mesdhe i madh gjigand gati i pasosur i veshtruar per te disaten here nga aeroplani magjik i pilotuar nga shkrimtari Sen Ekzyperi. I madh. Det i vithisur mbrapsht brenda qiellit te kalter i ngritur vertikalisht ne nje perpendikulare te allasojte dhe qe dukej se do te permbysej mu ne kulmin e fuqise...
Sen Ekzyperi domethene thellesia e detit dhe hapesira e qiellit qe zoteronte eshte shkrimtar i shquar francez me profesion pilot qe vdiq gjate nje fluturimi me detyre luftarake tri jave perpara se te clirohej Franca nga pushtimi nazist. Ate e bene te njohur ne gjithe boten librat Fluturimi i nates Planeti i njerezve dhe Princi i vogel. Nje njeri i madh qe ka shkruar shume edhe si gazetar. Te mbetesh i pavdekshem per ndjenjat humaniste qe ta duash me themeliacute njeriun dhe te vertetat qe i kane buisur me shumice si ne jeten private dhe ne marredhenie me njerezit si ne profesionin e dashur te pilotit si ne krijimtarine artistike aq te fuqishme fale dashurise per planetin Toke dhe per banoret e nderuar te saj. Sen Ekzyperi nuk jetoi gjate dhe nuk shkroi shume por ai edhe me jeten edhe me vdekjen edhe me librat e mrekullueshem qe la edhe me artikujt e letrat qe shkroi te cilat u bene te njohura pas vdekjes mundi qe tu thoshte shume njerezve madje u tha gjerat me te cmuara.
Duhet te mos e kete menduar thelle poeti francez Rene Shar kur ka shkruar per Sen Ekzyperine se te besh art si ai do te thote te pershkosh Mesdheun ne shpinen e nje delfini ajror me motor te shuar i cili i hedh metaforat me parashute ne toke e sidomos mbi det si mik i perjetshem i qiellit dhe i detit gjithnje duke belbezuar me vete duke dashur te ishte mbi majen e Olimpit e per te ngjatjetuar vete Zeusin...
Antoin de Saint-Exypeacutery ka lindur ne Londer ne nje familje franceze oborrtaresh te vjeter qe i lane shpejt te pese femijet ne duart e gjysheve qe i strehuan ne shtepite e tyre. Ekzyperiacute i kaloi vitet e femijerise ne cifligjet e gjysheve dhe ato do ti kujtoje me mall te madh madje do te thote se ato qene vitet me te bukura te jetes se tij. Me pyesni nga vij Vij nga vogelia. Vij sic vijne nga nje vend tjeter.
Qe ne vogeli Ekzyperiacute shfaqi disa lloje talentesh qe vjersherimi e deri te arkitektura piktura violina makina. Si mbaroi gjimnazin u regjistrua ne Akademine e Arteve te Parisit ne Fakultetin e Arkitektures por profesionin e inxhinierit nuk e ushtroi kurre. Si nje magnet i fuqishem ate e terhiqte fluturimi ne avion Me dashuri te madhe do ta kujtonte fluturimin e pare duke qene ne kabinen e pilotit i cili qe nje mik i shtepise. Pilotimi do te behet shume shpejt pasioni i tij i madh qe do ti mbulonte te gjitha pasionet e tjera. Kesaj kohe i takojne fjalet Aviacioni do ta coje njerezimin drejt kuptimit me te mire te filozofise se jetes. Prandaj dhe mesoi per tu bere pilot ushtarak. Tregimi i pare qe botoi ne vitin 1926 titullohet Piloti. Nje shok i shkolles se pilotazhit e ka pershkruar me keto fjale Sen Ekzyperine Ishte nje djale trupmadh hundecipe me syte te zgjatur anash. Syte ishin ata qe ta terhiqnin vemendjen sepse beben ne ngjyre geshtenje e kishte goxha te madhe dhe shikimin te thelle. Fytyra e rrumbullaket i shprehte seriozitet dhe vetepermbajtje. Ne te rralle perndritej prej buzagazit te lehte kurse ndryshimi i dendur i shprehjes se fytyres shprehte nje individualitet te spikatur. Nuk ishte bukurosh por tere qenia i rrezatonte vesk.
Gjithe jeten Sen Ekzyperi sherbeu ne aviacion ngase e dinte se qenia e tij para avionit ishte gati mitologjike duke metuar te kthehet ne qender te vemendjes ne fillim si pilot me tej nje pilot eksperimentues pilot nate pilot avionesh uji e me pas komandant i aeroportit francez te Marokut dhe me vone ne nje aeroport ne Ameriken e Jugut. Ai e quante veten nje shpend mitologjik sepse ishte nder te paret e kaperceu me avion majen e Kordiliereve sepse fluturoi mbi shkretetiren e Sahares dhe kurdohere vuri ne rrezik jeten per te shpetuar shoket. Ka qene deshmitar i sa e sa avarive dhe vdekjeve te piloteve por per asnje cast nuk hoqi dore nga pilotimi. Dhe sa me shume qe qendronte ne qiell aq me e afert dhe me e dashur i behej Toka. Planetin e tij e deshironte ta shihte pa luftera te paster te lumtur shtepine e perbashket te te gjithe njerezve Ai po behej gjithnje e me teper origjinal ne perceptimin dhe pershkrimin nga lart te Tokes por edhe te hapesires qiellore duke udhetuar dhe ndjere zot i vetes sepse shkeputja nga Toka te ben edhe me te afert me te dhe te jep nje shqise me teper se njerezit qe gelojne ne toke E gjithe ndjesia e perjetuar eshte kthyer ne nje emocion te ardhanget ne librat origjinale qe ka shkruar.
Tregimi Piloti eshte i pari dhe shiacute ai qe vendosi per fatin e tij si shkrimtar. Me pas botoi edhe te tjere ndoshta qe peshonin me teper nder te cilet po permendim Avioni postar per ne Jug 1929 Fluturimi i nates 1931 Planeti i njerezve 1939. Befas emri i Ekzyperise u be i njohur edhe jashte Frances. Nderkohe shkroi dhe shume artikuj me pershtypje fluturimesh. Duke qene se ekzistenca e tij ishte e perbere prej qielli dhe toke ra ne sy interesi qe tregonte shkrimtari i talentuar per tia percjelle lexuesit ndjenjen e lirise nje ndjenje e larte e shpenguar nje veteveprim qe ajgetonte guxim. Per kete univers te ri Ekzyperi tregoi me pasion dhe me art te vertete shume me lart se sa lartesia e fluturimit duke u bere edhe nje nder eksploratoret e pare te nje teme te tille letersie. Nuk eshte fjala vetem te pershkrimi i ndijimeve te pilotit i cili kurrsesi nuk kthehet ne qellim te mbyllur por gjithmone e ha meraku duke treguar per njerezit per boten e tyre per vete planetin. Ekzyperi parapelqeu dialogun me njerezit ne te shprehet preokupimi i perbashket per Token dhe per banoret e saj. Ne keto bashkebisedime miqsh bie ne sy dashuria e madhe e tij per njerezit por dhe porosia e vazhdueshme qe u jep per ta ruajtur Token si atdheun tone te perbashket. Duke iu drejtuar njerezve ka shkruar Jemi banore te te njejtit planet jemi pasagjere te se njejtes anije
Qielli per Ekzyperine ashtu si dhe toka eshte shoku i femijerise por nderkohe eshte edhe nje plak nje hamall eshte vendi ku avioni i tij ecen e ecen pa mbarim dhe ai nuk mund ti fshehe dot syte nen vetullat e trasha qe ngjajne me syte e shqiponjes. Me shpirt prej krijuesi te vetedijshem qielli e nen te deti e toka planeti si nje e vetme nuk eshte nje kafshe e zbutur qe shumohet ha pi e vdes ne njejtin vend e cila shkon vete ne shpellen e saj per te pare kelyshet por Ekzyperia eshte pasqyre ku krihen rete qe kuvendojne me te. Me kete kuvendim fillon edhe karriera letrare ne biografine e Sen Ekzyperise duke shprehur edhe nje perputhje tjeter enigmatike fillimi i jetes familjare. Ne pranveren e vitit 1931 u martua me Konsuela Suncin. Takimi i tij i pare ishte i njejte si me rete E shpune nje here shoket e tij Antuanin ne nje leksion publik per martesen. Sa here kishte folur me rete per kete teme Leksionin e mbante nje grua e re ne moshe e cila fliste kunder marteses por argumentet qe parashtronte ishin pak te thuash te diskutueshme. Ja fjalet e saj sikur te qene vete rete Martesa e vret dashurine Ekzyperia u trazua keq nga ajo qe degjoi fjale qe edhe vete i mbronte i pelqente. Gruaja ishte shume e bukur dhe shkrimtari nuk e torri gjate kerkoi qe ta njihte nga afer dhe per ironi te reve e te fjaleve u martuan ne po ate dite. Dhe e gjitha kjo ngjan me tregimet dhe bashkebisedimet me eren dhe me rete. Sepse vetem ne kaleidoskopin e qiellit figurat percillen ndryshe nga cjane ne toke Duket sikur hyjme ne boten e legjendave aty ku nderthuren dhe shkrimet e tij. Legjenda tjeter lidhet me fluturimet. Nje here ne aeroportin e Buenos Airesit Ekzyperi beri nje fluturim per qellime reklame. E doemos do ti ndodhte nje avari ne motor e sigurisht qe Ekzyperia me mundim te madh do te arrinte qe ta zbriste avionin te pa cenuar. Manovrat qe u detyrua te bente ishin fantastike por asgje nuk ia prishi qetesine bashkudhetares qe e shihte tere kohen me buzen ne gaz. Ekzyperia e beri gruan e tij Si me urdher te reve. Tregimet dhe legjendat pe martesen e tij zbresin edhe ne toke prane nje restoranti luksoz ne Buenos Aires. Nje mbremje Ekzyperi po dilte nga restoranti. Befas ne rruge plasi perleshja ndermjet perfaqesuesve te dy koloneleve argjentinas rivale per diktatore. Nje grua e re e bukur shpejtoi qe te fshihej pas qoshes per te shpetuar nga ndonje plumb qorr dhe keshtu u mbeshtet ne gjoksin e Ekzyperise qe po ashtu qe fshehur. Qe nga ai cast ajo u be gruaja e tij kontesha Sen Ekzyperi Sidoqofte legjendat ngriten per te edhe kuroren e lavdise per se gjalli duke e kthyer ne nje shkrimtar mjaft te njohur.
Ne krijimet qe i ka kushtuar Ekzyperia se shoqes Konsueles i lihet fare pak vend sepse vendin me te madh duhej ta kishin rete qielli dhe toka pastaj askush nuk deshironte qe te fliste keq per gruan e tij Por ajo e rrethonte me dashuri si nje re pupelore dhe ka lozur nje rol jo te vogel ne jeten e shkrimtarit. Nje bashkekohese e cileson si grua te bukur shume te mencur me fantazi te begate qe nuk e kuptoje dot kur thoshte te verteten dhe kur genjente. Por sipas mendimit te bashkekohesve lumturia familjare qe solli Konsuela ne jeten e Antuanit nuk ka qene e tille qe ta kenaqte plotesisht shkrimtarin. Ndodhi nje dite qe e gjeti ne shoqerine e nje gruaje tjeter si te udhetonin bashke neper re dhe gruaja tjeter befas zuri nje vend te rendesishem ne jeten e tij. Duhet te shtojme ke vetem nje fjali te thate se Ekzyperia ka qene per martesen e lire e ndoshta me kete shpjegohet jetegjatesia e marteses se tij teper origjinale me Konsuelen. Sa per bashkeshorten per te nuk mund te thuash qe ka bere leshim sepse kushdo qe e ka njohur nga afer ciftin Ekzyperi mund ta pohoje pa asnje ngurrim se leshim ne kete pike ka pasur nga te dyja anet Antuani nuk i jepte kurrfare rendesie besnikerise fizike. Atehere cila ishte gruaja e re dhe interesante me te cilen u njoh krejt papritur Kjo ndodhi jo me pare vitit 1934 kohe kur shkrimtari po kalonte nje periudhe te veshtire jete. Pas suksesit marramendes te Fluturimit te nates Ekzyperi perjetoi veshtiresi te llojeve te ndryshme materiale dhe morale. Keshtu njohja me nje grua te mencur me kulture te madhe te zonjen qe te lartesohej deri ne nivelin e shkrimtarit te poetit e te filozofit i beri pershtypje te thelle duke u rrethuar nga nje qiqerime e marre. Gjithcka pa thadrohej ne shijen e tij grua e bukur shtatlarte elegante plot vesk dhe hir femeror harmonizuar mrekullisht bukur me pavaresine mashkullore qe ia terbonte hunden atij Ishte e martuar por dhe Antuani i martuar ishte. As njeri e as tjetri nuk i permbaheshin me rreptesi detyrimeve te jetes bashkeshortore keshtu qe u afruan. Kjo do te thoshte se avioni i tij detyrimisht duhej ti cante rete e dendura mes permes. Te ben pershtypje qe Konsuela e cila ishte ne dijeni te lidhjes behej xheloze jo me shume nga cdo te behej xheloze per nje avion apo stilograf te tij kurse lidhjet me nje grua tjeter ate nuk e turbullonin. Edhe ajo udhetonte midis reve
Nuk te habit fakti qe Ekzyperi e beri te njohuren e re trashegimtaren e vet shpirterore por te habit fakti qe duke mos qene shkrimtare profesioniste e njohura e re ia doli me sukses mbane detyres madje shkroi dhe nje liber per njeriun e saj te zemres me pseudonimin Pjerr Shevrieacute. Te gjithe studiuesit e krijimtarise se Sen Ekzyperise marrin edhe sot te dhena te sigurta dhe konstatime te holla per shkrimtarin. Edhe ne ka lavderime ato nuk i kalojne caqet e adhurimit qe ajo ndjen per shkrimtarin e madh. Dhe keshtu do te kishte rrjedhur jeta e Sen Ekzyperise ulur ne tryezen e punes ne kujdesin e te dyja grave po te mos kishte plasur Lufta e Dyte Boterore. Komisioni mjekesor e nxori ate te paafte per te sherbyer ne ushtri por ai u kthye ne aviacion dhe luftoi deri diten e fundit qe ra ne lufte. Ndjehej i kapitur dhe i derrmuar pas plagosjes as kostumin e pilotit nuk ishte ne gjendje qe te vishte vete por mund ta drejtonte fare mire avionin. Shoket e hipen ne kabine me veshtiresi Antuan Sen Ekzyperi fluturoi ne krye te detyres per zbulim luftarak ne Detin Mesdhe dhe nuk u kthye me. Ndodhi me 31 korrik te vitit 1944. Mbetjet e avionit te shkrimtarit dhe te pilotit te madh u gjeten ne fundin e Detit Mesdhe ne vitin 2000.
Princi i vogel Mund ta shohesh si titull te zakonshem por edhe kalk gramatikor. Gjithashtu mund ta shohesh edhe vepren e madhe qe e shkroi pak kohe para se te vdiste krejt te pangjashem me librat e meparshem qe u be nje perralle e famshme boterisht te njohur ashtu si jeta e tij. Ilustrimet per botimin e pare i beri vete. Eumlshte nje perralle e trishte dhe disi naive e paracaktuar me shume per te rriturit se sa per femijet. Eumlshte jo vetem lirike por disi edhe sentimentale prekese. Kurse ai qe e shkroi nuk eshte vetem poet por dhe filozof. Ekzyperi na ka bere te ditur se e zgjodhi llojin e perralles sepse edhe jeta e tij do te rrefehej si nje e tille dhe se ne te gjithcka behet thjesht per gjerat shume kryesore flitet me vertetesi dhe thjeshtesi te ardhanget madje edhe per gjera te koklavitura flitet ne menyre zbavitese dhe te kendshme. Nderkohe edhe dicka tjeter e madherishme sipas Ekzyperise femijet qe i duan aq shume perrallat sidomos personazhet e rritur te perrallave perrallat me njerez avione re qiell shi toke e det shume gjera i kuptojne me mire se te rriturit ndjejne me thelle se te rriturit kurse boten qe i rrethon e kuptojne dhe e interpretojne ne menyre krejt origjinale. Per shembull rete marrin fryme thelle ftohen dhe teshtijne me zhurme te llahtarshme
Vlerat letrare te vepres se Sen Ekzyperise nuk jane hoje bosh qe mund te trishtonin kedo nga ndjekesit e tij te afert dhe ne kete rast ky do te ishte nje nga castet me tragjike por vepra e tij eshte me hojet plot mjalte poetik figura legjenda madheshti dhe nje fryme te larte bashkimi e bashkepunimi. Sepse Sen Ekzyperi i kendoi njerezimit me nje origjinalitet te larte jo vetem pse te gjitha i pa me permasen e hatashme te lartesise se qiellit por sidomos me lartesine endese te shpirtit te kulluar. Askush tjeter nuk e gezon kete te drejte.