Universitetet, hapet thesi, bursa dhe kredi për studentët

Propozimi për reformën e re financiare në universitete; tarifat për studimet rriten, por shteti do të financojë ose kreditojë të gjithë studentët

Nj nga modelet e reja t financimit t arsimit t lart, q po shqyrtohet dhe shihet si favorit pr t’u aplikuar, parashikon q shteti t paguaj ose kreditoj studentt dhe t’u mundsoj atyre ndjekjen e universitetit. Sipas ktij propozimi, studentt m t mir dhe ata n vshtirsi ekonomike marrin nj kupon shtetror q sht i barabart me koston e studimit dhe przgjedhin universitetin publik ose privat ku dshirojn dhe shteti paguan shumn reale t kuponit. Pjesa tjetr e maturantve q mund t mos i ken parat n dor pr t paguar shkolln, prfitojn kredi afatgjata ku gjat viteve t studimit duhet t paguajn vetm interesin, nj shum minimale, ndrsa pjesn tjetr t kredis e kthejn, pasi prfundojn studimet. Ndrkoh, tarifat e studimit minimalisht barazohen me kostot reale, q do t thot se studimet do t kushtojn disa her m shum sesa sot.

Kjo skem funksionon n shum vende t bots pr financimin e universitetit publik dhe sipas burimeve t gazets “standard”, sht skema q shihet me m shum prparsi nga Ministria e Arsimit dhe Shkencs pr reformn e re q pritet t prezantohet kt ver.

Prej gati dy muajsh, ministri i Arsimit, z. Myqerem Tafaj, ka ngritur grupin e puns q po harton draftin e ri t financimit t universiteteve e q pritet t sjell nj koncept trsisht t ri t mnyrs s shpenzimit t parave publike pr arsimin e lart. Burime konfidenciale t gazets “standard” bjn t ditur se nj prej modeleve me m shum prparsi gjat shqyrtimit sht ajo e financimit t studimeve pr studentt e mir dhe ata n nevoj, si n universitetet publike, ashtu edhe n ato private, duke mos prcaktuar m tarifa nn kosto pr universitetet publike e duke
q gjith pjesa tjetr e studentve t mbulojn vet koston e studimeve me ndihm shtetrore.

Modelet

Zyrtarisht, Ministria e Arsimit dhe e Shkencs bn t ditur se t gjitha modelet e financimit jan hedhur n tavolin dhe po shqyrtohen nga komisioni prkats. Por deri tani, sipas burimeve t “standard” modeli lituanez dhe ai kilian jan ata q kan gjetur m shum terren. Universitetet private kan krkuar prej kohsh q t ken “pjesn” e tyre n buxhetin q prcaktohet pr arsimin e lart dhe duket se dy modelet e siprprmendura jan t avantazhuara.

Drejtoria e Arsimit Parauniversitar n Ministrin e Arsimit bn t ditur se ende asgj nuk sht prcaktuar dhe se t gjitha modelet jan duke u shqyrtuar, duke mos arritur medoemos n nj rezultat prfundimtar. “Deri tani jan t gjitha modelet n shqyrtim dhe nuk ka asnj vendim n lidhje me modelin e ri t financimit. Mund t jet nj nga modelet e shqyrtuara, por mund t jet edhe nj hibrid i tyre, q do t funksiononte m mir n arsimin e lart shqiptar”, – deklaroi pr “standard” drejtori i ksaj drejtorie, z. Arjan Xhelaj.

Gjithsesi, burime pr gazetn thon se modeli lituanez dhe ai kilian, i pari i shqyrtuar nga afr edhe nga ministri Tafaj gjat nj vizite pune pak jav m par, kan nj eprsi n diskutimet e deritanishme n ministri. Kto modele bazohen n t dyja rastet n tri nivele, n bursa, kredi dhe kupon, t cilt mund t prfitohen nga studentt.

Kupon pr shkolln

Dy modelet m t favorizuara, sipas burimeve t gazets, kan t dyja n themel t funksionimit t tyre kupont. Kta kupon, q kan nj vler t caktuar, t llogaritur n baz t kostos s studimeve, u jepen studentve n dor dhe studentt przgjedhin shkolln ku duan t vijojn studimet. Duke dhn kt kupon n shkoll, sht shteti ai q paguan vlern e kuponit, si n rastin kur ky sht universitet publik, edhe n rastin kur ai sht privat.

N kuptimin real, kupont jan nj form e ngjashme me “bonot e privatizimit” t cilat mund t prdoren vetm pr pagimin e tarifs vjetore t shkollimit t studentve. Si n Lituani, edhe n Kili, kta kupon jan si pr studentt m t mir, edhe pr ata me t ardhura minimale. N Kili, 5% e maturantve m t mir prfiton kuponin, ndrkoh q pjesa tjetr e kuponve shprndahet pr ata q kan nevoj ekonomike.

Risia q sjellin kto dy sisteme, n rast se do t aplikohen n Shqipri, ka t bj me konceptin n vetvete t universiteteve n vend. Deri m sot, buxheti pr arsimin e lart u jepet universiteteve publike, n baz t buxhetit q ato krkojn. Nse nj sistem i till do t prezantohet, ather kupont do t’u jepen maturantve prfitues, t cilt do t zgjedhin universitetin q duan t vijojn studimet, qoft ky privat apo publik, e m pas shteti do t jap shumn prkatse q prmban kuponi tek ky universitet.

Kredi me sigurin e shtetit

Elementi i dyt n kt model ka t bj me kredit studentore, q jan t panjohura pr sistemin shqiptar. Kto kredi jan t buta, me garanci t shtetit dhe t universitetit dhe n Lituani e n Kili shrbejn m s shumti pr at kategori maturantsh q nuk prfiton kupon.

Nse ky sistem i ri financimi vihet n jet n format e msiprme, tarifat studentore vjetore do t jen t bazuara n koston e studimit edhe pr universitetet publike. Si pasoj, nga 15 deri n 40 mij lek t reja q jan sot, ato do t katapultohen n m shum se 80 mij lek t reja n vit; shifr kjo vshtir e prballueshme nga klasa ekonomike e mesme e shoqris.

Pr kt arsye, dy modelet ofrojn mundsin q studenti t marr kredi t barabart me tarifat e studimit dhe njzet pr qind m tepr q do t’i shrbejn pr jetn e prditshme, pr nj afat 15-vjear. Me garancin e shtetit dhe t universitetit, ata paguajn vetm interesat pr 6 vitet e para, shifr kjo q shkon m pak edhe se tarifat aktuale t studimit; ndrsa pas gjasht viteve t para nisin t paguajn edhe principalin. Kjo sht konceptuar n Lituani dhe n Kili, si model q mundson pagim t leht nga studentt, pasi n kt koncept pas gjasht viteve, ata do t ken mundur t nisin nj pun n profesionin e tyre.

Krahas dy instrumenteve t para t financimit t studimeve, ekziston edhe instrumenti i tret q ka t bj me bursa dhe financime t vogla pr jetn e prditshme t studentve, kryesisht pr ata n nevoj ekonomike.

Rrjedhojat

Nse nj model i till integrohet n sistemin ton arsimor, ai do t sjell me vete edhe nj “revolucion” n mnyrn e menaxhimit t universiteteve, por edhe n pranimin e studentve t rinj. Sot, argumenti kryesor q prdoret pr menaxhimin e brendshm t universiteteve publike sht fakti se ato financohen nga shteti. Me ndryshimin e sistemit t financimit, ky argument bie e si pasoj universitetet publike pritet t ken nj pavarsi financiare n prdorimin e buxhetit t tyre me nj kontroll t rrept nga Ministria e Arsimit.

Pr m tepr, edhe pranimet n universitete, prcaktimi i kuotave dhe tarifave pritet t bhet n mnyr m autonome. Kjo, pasi n astin q shteti do t kthehet n nj rregullator n sistemin arsimor, ai nuk do t mundet m t prcaktoj se sa kuota “mban” nj deg n nj universitet publik, ka mund t shihet si konkurrenc e pandershme ndrmjet universiteteve.

Roli rregullator i shtetit sht paralajmruar edhe nga ministri Tafaj, i cili ka deklaruar paraprakisht autonomin “gjysm-pavarsi” q do t’u ofrohet universiteteve publike. Ndrkaq, modeli i ri i financimit pritet t mundsoj m shum konkurrenc ndrmjet universiteteve dhe vendosjen e tyre n pozita t barabarta. Gjithsesi, modeli prfundimtar pritet t dal n muajt e vers e aty do t shihet se cila do t jet forma e re e financimit t universiteteve shqiptare, ku me shum gjasa studenti do t jet marrsi i fondit shtetror e jo m universiteti publik.