Akti moral!
Rikthimin dhe pranimin e natyrshm t Zef Zorbs n letrsi, dje n promovimin e ribotimit t poezis “Buz t ngrira n gaz”, shkrimtart dhe studiuesit e kan cilsuar si nj akt moral t detyrueshm, gj q duhet ta kishin diskutuar qysh n vitin 1994, kur pr her t par, nj vit pas vdekjes, Zorba u botua i plot.
Ky sht i vetmi libr me poezi q ka ln poeti shkodran, t ln gati pr botim, por pa i shkuar vet atij n mendje se do t mund t njihej lexuesi shqiptar me t.
Ndrsa takimi i djeshm shnuar si “Mesh poetike pr Zorbn”, m tepr ka qen nj prshpirtje poetike, nj rizgjim se ky poet sht rrall n letrat tona, duke u lidhur me kundrakohn kur krijoi, kur shkrimtar t tjer i bnin hosana diktaturs dhe instalonin anomalit socrealiste. Zorba n t njjtn koh merrte frymzime dhe prkthente nga poezia hermetike italiane, nga tre ikonat e tyre Montalen, Ungaretin dhe Kuazimodon.
Kritiku Mark Marku e ka ndar m vete faktin, duke thn se vetdija jon sht e ngarkuar nga krimet komuniste dhe ndaj duhet ky akt moral pr ta pranuar natyrshm kt poet n letrsi. Ai ka prmendur se n kt prpjekje sht i pari Sabri Hamiti, i cili ka
nj nga studimet m t mira pr Zorbn, ndrsa vlersohet dhe parathnia e Kadares n ribotimin e “Buz t ngrira n gaz”.
“Ndrsa Zorba e ka
aktin moral; me ekzil t brendshm, m i madh se t tjert, q ikn jasht. Mund t justifikohet heshtja n diktatur, por ne tani n demokraci nuk kemi kurrfar refleksioni pr veprat e shkruara, t mohuara n diktatur”, - ka thn ndr t tjera Marku, pasi ka
dhe nj prerje t shpejt prkimesh t Zorbs me Martin Camajn.
Ky libr sht konsideruar si shenja e par se n diktatur sht shkruar nj letrsi tjetr, si nj model i rrall estetik. Ndonse prezantohet vetm me nj libr, Marku ka thn se ai e prmbyll me kt vllim ciklin e tij poetik. “Sikur t shkruante pafund gjith vepra do ishte ky libr, nga ana letrare pati fatin e privilegjin, pa humbur energji”. Afrimiteti estetik i Zorbs lidhet me poett perndimor, duke e dalluar nga poett q u ndikuan nga letrsia ruse, ndrsa e oi n modernitet traditn e gegnishtes, si pasuri gjuhe e shteruar nga paraardhsit e tij. Drejtori i Qendrs Albanologjike, Ardian Marashi, tha se “poezia u plotsua, ku ajo shpalosi esencat e pastra se far sht n t vrtet. sht nj bot nse dim ta hapim”. Botuesi i “Hyllit t Drits”, Ardian Ndreca, i cili ka publikuar m par baladat e Zorbs tha se fjala e vetme pr Zorbn sht dinjiteti, pr t bukurn. “Zorba solli nj mnyr t t shprehurs hyjnore. Ai ka mbrrit me e than fjaln si krcnim. Ajo e pathna e tij kthehet sot n forc t jashtzakonshme, duke ardhur e plot”.