Asnje muzikant nuk kundershtoi hapur diktaturen po u perplasen me njeri-tjetrin
Muzika klasike ka qene me e imunizuar ndaj presionit te shtetit komunist apo ideologjise komuniste per arsyen e thjeshte jo te gjithe e kuptonin muziken klasike per te thene se kjo eshte e keqe apo e mire. Megjithate muzika klasike ka vuajtur gjithmone nga perplasja e muzikanteve mes njeri-tjetrit. Eumlshte nje e vertete qe nuk mund te fshihet. Kete na e thote muzikologu pedagogu i Akademise se Arteve Fatmir Hysi ne te paren analize historike qe i behet ketij komuniteti ne kete interviste ekskluzive per Standard. Te mbledhur para pak kohesh ne nje forum ne mjediset e ish-Lidhjes se Shkrimtareve dhe Artisteve si simbolike nuk mund te anashkalohej ky moment i historise per pjesen me ne hije me te sofistikuar sic eshte krijimtaria muzikore klasike.
Nuk ka shume emra per te anatemuar sepse per Hysin muzikantet ishin pjesa me e privilegjuar ne diktaturen per pjesen qe nuk kuptohej prej saj nga parimet e realizmit socialist sic ndodhi ne letersi a pikture. Ndonese nuk eshte diskutuar asnjehere per diktaturen dhe kohen kjo krijimtari rimerret ne ditet e sotme ne nje forum me format mes brezash profesore ndash studente.
Eumlshte nje forum permanent na thote ideatori i saj Hysi qe ne rastin e pare ka mbledhur muzikante e instrumentiste duke sjelle te gjalle vepren e kompozitoreve me pretendimin e te kuptuarit se ceshte muzika shqiptare ceshte tradita ne raport me modernen. Tashme e kuptuar jo sipas tradites se dikurshme shpesh dhe diktatoriale qe domosdoshmerisht duhej te kishte dhe nje rezultat per te pare procesin kompozicional jo permes rreshtimit politik por si kontribut. Permes forumeve trajtohet me seriozisht muzika shqiptare por njekohesisht terhiqet vemendja per mbeshtetjen e krijimtarise muzikore.
Para pak kohesh eshte mbledhur nje forum per te ballafaquar brezat e muzikanteve. Si lindi ky projekt cfare synoni
Ceshtja eshte e thjeshte ka nje konfuzion ne pergjithesi per trajtimin e problemeve te muzikes sepse ekspansioni i muzikes pop - dhe te tjerave qe jane natyrisht te pelqyeshme dhe kane vendin e tyre - sikur e ka lene pak ne hije pjesen e muzikes profesioniste per instrumente edhe pjesen e kompozitorit se ne fund te fundit jane keta qe bejne identitetin e nje vendi e nje qytetarie e nje kombi ne nje kohe.
Ata jane pikat e para referente te kultures ne pergjithesi. Pikerisht per te kapercyer kete harrese dhe opinionet meskine qe jane perhapur qe perdoren lart e poshte si mosmarreveshje me kompozitore si mosmarreveshje muzikantesh etj. lindi ideja qe te formohej nje lloj levizje tribune e kesaj natyre. Natyrisht duke kerkuar mbeshtetjen e Ministrise se Kultures dhe Akademise se Arteve.
Eumlshte per te kujtuar se kete forum e beni ne te njejtin mjedis ish-Lidhja e Shkrimtareve si mohim total i krijimtarise se lirehellip Pse zgjodhet formatin profesore ndash studente
Eumlshte e vertete se ka nje simbolike ketu ne faktin qe mblidhemi pikerisht ketu dhe eshte nje lloj orientim i ri per tu drejtuar ne kuadrin e ngjarjeve mes muzikanteve dhe vlerave qe sjell secili me mundesite e veta dhe bashkeveprimit qe kane me njeri tjetrin. Per kete arsye ne zgjodhem formatin profesore ndash studente dhe sado qe te kalojne vjetet ky format mbetet i ri. Gjithmone ka profesore e studente dhe njerez qe japin kontribut per kete ceshtje. Nuk duam te referojme kete salle meqe e permendet ne fillim per ato deme qe i ka shkaktuar kultures dhe muzikes shqiptare por gjithsesi ato jane pjese e historise ku duhen dokumentuar te gjitha keto.
Asnjehere nuk eshte diskutuar per marredhenien e muzikantit kompozitorit me diktaturen. Si ndodhi procesi i indoktrinimit te to Sa jane mohuar Cfare ka te vertete ne kete histori
Kjo qe thoni eshte shume e vertete dhe ka te beje me faktin qe pjesen e muzikes diktatura e ka perdorur si agjitacion per interesat e veta sic i kane perdorur te gjitha diktaturat ne histori. Por eshte edhe pjesa tjeter qe nuk e dinin aq mire - ndryshe nga letersia qe komunikon me fjalen konkrete - ne muzike eshte pak veshtire sepse pervecse duhet te kesh shije prej muzikanti duhet te kesh edhe inteligjence te formatuar diktatura jone nuk e ka pasur kete nuk e ka kuptuar muziken.
Ku ka qene konkretisht indoktrinimi ne muzike ashtu si letersia piktura etj. te quhej muzike e realizmit socialist
Absolutisht ky ishte nje transferim mekanik muzike e realizmit socialist qe nuk ka asnje kuptim ne thelb. Nga pikepamja estetike nuk ka ndonje kuptim realizmi socialist sepse ne vetvete ky lloj qendrimi estetik ishte ta pasqyrojme realitetin me vertetesi etj. etj.. Mirepo kjo ishte formula teorike qe te sillte ne dore pushtetin. Por ne thelb kerkesa ishte ta pasqyrojme realitetin te zbukuruar pertej gjerave te verteta.
Por eshte nje krijimtari pafund muzikore patetike me nje lloj emocioni pa kuptim emotivehellip
E vertete eshte. Por perfshin cfare thame me lart qe ne thelb ishte agjitacioni pjesa e propagandes. Eumlshte si te thuash demonstrimi manifestimi i gjendjes shpirterore te njerezve qe jane te gezuar nen udheheqjen e partise qe mund te bejne vepra te medha qe sakrifikojne jeten e tyre...
Pra nje realitet i rreme emocion i rreme me kete fryme kompozuan dhe per festivalet e kenges atehere duhet te rezultojne krijimtari kenge te deshtuarahellip
Te deshtuara nuk e themi dot per shkak se edhe brenda ketij diktati te pergjithshem te orientimit ideologjik ka pasur zera te lirehellip
Megjithate sa mund te flitet per muziken klasike kompozitoret e saj ne diktaturehellip
Muzika klasike ka qene me e imunizuar ndaj presionit te shtetit komunist apo ideologjise komuniste per arsyen e thjeshte jo te gjithe e kuptonin muziken klasike per te thene se kjo eshte e keqe apo e mire. Megjithate muzika klasike ka vuajtur gjithmone nga perplasja e muzikanteve mes njeri-tjetrit. Eumlshte nje e vertete qe nuk mund te fshihet.
Kjo ka qene historia me e dhimbshme ne diktature ajo e perplasjes se muzikanteve me njeri-tjetrin mohimin prej vetvetes
Nuk flas dot keshtu sepse ne pergjithesi ka qene ky standard jane lene menjane jane denuar zhvleresuar ata kompozitore te cilet pavaresisht nga muzika qe benin kishin biografi jo te pelqyeshme politike per regjimin. Ne ceshtjet e kuptimeve dhe moskuptimeve jane ngritur probleme jane ashpersuar here pas here ka ndodhur dhe denime te autoreve te vecante kompozitoreve e interpretuesve etj por gjithsesi ato mbeteshin brenda kuadrit te marredhenieve te muzikanteve kompozitoreve me njeri tjetrin. Sigurisht ne koncertet e majit festivale zyra komuniste caktonte ekipet e kontrollit te vet qe te bente sa me qarte te ishte e mundur se ckerkonte prej festivalit apo koncertet e dekadave te majit. Toleronte ndonjehere kur behej fjale per kompozitore me imunitet sulmonte ashpersisht ndonjehere dhe kulmi sic dihet ishte periudha e festivalit te 11-te ne RTSH. Nuk ishte ne kete rast edhe thjesht festivali por u pasua gjate shfaqjeve skenike te asaj kohe nga disa koncerte maji qe u zhvilluan te cilat ne nje menyre apo nje tjeter tregonin kundershtite mes muzikanteve.
Por asnjehere nuk u tregua hapur kundershtimi mes muzikanteve dhe shtetit apo muzikanteve dhe ideologjise sepse shume njerez edhe kur nuk ishin te bindur nga pretendimet parimet dhe tiparet e realizmit socialist e gjenin strehen tek kjo pjesa e pakuptueshme e muzikes nga te gjithe. Dhe aty ka pasur raste si Feim Ibrahimihellip
Meqe permendni emra konkrete nje prej tyre Tonin Harapi qe ka krijuar ne diktature muzike klasike por edhe Thoma Simaku qe kulmin e ka pasur ne vitet 80 ju i sollet te paret ne forum si shembull marredhenieje profesor-student. Si perballen keta dy kompozitore mes tyre duke pasur parasysh edhe kushtet kur krijuan
Eumlshte fare thjesht njeri eshte student tjetri profesor. Thoma Simaku ka punuar nen drejtimin e Tonin Harapit. Harapi per shkak te talentit te tij mundesive per te shkruar muzike te bukur sado qe u pengua nga diktatura per shkak te biografise serish nuk u perjashtua plotesisht por u mbajt ne sherbim te shkolles se studenteve te Akademise. Ne kete kuader edhe vete kompozitori tjeter Thomai ka thene se ishte me fat qe ka bere me Harapin mesim. Sepse Tonin Harapi dihej se ishte natyre e hapur dhe i bente studentet pjese te vetes se vet aspak autoritar.
Ne vetvete bashkimi i ketyre dy planeve vetvetiu krijon nje lloj referimi me te sakte per historine e muzikes per dinamiken e saj. Sepse eshte nje pike qe Tonin Harapi arrin te shkelqeje po eshte nje pike te cilen Thoma Simaku e kapercen. Po te shikosh teresine e vepres se Simakut ajo eshte e mbrujtur nga lenda baze e Tonin Harapit dhe fati i Simakut lidhet me tjetren se Tonin Harapi nuk ishte aq i indoktrinuar ne aspektin ideologjik por ka pasur nje liri te frymezuar nje natyre te sinqerte.
Mund te themi se Tonin Harapi gezonte liri te brendshme artistike edhe per shkak se vinte nga nje kulture mbeshtetese sic ishte shkolla franceskane
Po sigurisht. Duke ardhur nga nje kulture mbeshtetese si shkolla e franceskaneve kjo ka ndikuar mjaft per te organizuar gjithe krijimtarine e tij si strukture dhe teknike. Por ne menyre publike asnjehere ai nuk e shfaqte kete formim te tij.
Megjithate ne te kundert nga Harapi Simaku e kaloi kulmin ne diktature po rrjedha e mepasme e gjeti jashte vendit me kompozime moderne. Si mund te shihet tani kjo krijimtari ne dy kohe
Ajo eshte nje moment tjeter sepse ka te beje me angazhimin e Thoma Simakut ne Lidhjen e Shkrimtareve. Simaku beri nje pune shume te mire sidomos ne periudhen e viteve 90 duke sjelle ne Shqiperi muzikante e kompozitore te huaj pas te cileve ne nje menyre a nje tjeter ra ne sy aftesia e vecante e tij. Keshtu krijoi lidhjet si te gjithe qe kerkojne mundesite. Problemi eshte se prirjet e Thoma Simakut drejt muzikes moderne kane filluar qe ne periudhen kur ai ishte ne shkolle kur mesonte pikerisht me Tonin Harapin i cili nuk ishte natyre skrupuloze qe te kerkonte detyrimisht te beje ate qe thoshte ai por te jepte liri.
Ju hodhet nje shqetesim se duhet ripare historia e muzikes shqiptare ky forum e ka ne vemendje kete si synim me afatgjate
Nuk eshte ceshtja per ta ripare historine per ta permbysur ate ne menyre teresore ceshtja eshte per ta ripare ne detaje per ta rinxjerre ne dukje per te evidentuar disa elemente qe thame per tu dhene pergjigje edhe disa pyetjeve tuaja. Sepse deri tani ne i trajtojme gjerat kudo vetem bardhe e zi se ky kompozitor ka qene i shquar nje tjeter ka bere nje veper per partine etj. dhe askush nuk ne analize qe ju pretendoni tani se si ka qene procesi si ka ndryshuar ne ndikimin e ideologjise diktatit por dhe lirise qe u krijua ne kushtet e demokracise etj. Ky eshte pretendimi i forumit qe ne kur te mblidhemi secili ta thote mendimin te pakushtezuar dhe ne te njejten kohe te evidentojme disa vlera qe i perkasin vertete periudhes nen diktature por megjithate sa thame me siper ato i sherbejne zhvillimeve te sotme. Ne nuk mund te mohojme totalisht gjithcka. Qe te jemi te sinqerte nese Shqiperia dhe populli shqiptar fitoi nje lloj identiteti te ngjashem me hapesirat evropiane nje kontribut shume te madh ka dhene pikerisht kjo muzike. Ne kohen e Zogut nuk lozte njeri ne violincel flaut piano apo te kendonte ne opera etj. keto ishin kultura te Perendimit te cilat ne i sollen e i beme pjese te interesave te njerezve.
Nese flitet per shqiptaret qofte dhe ne vitet lsquo60 nuk mund te anashkalohet interesi i tyre per muziken instrumentale. Mirepo kjo eshte nje kulture pak me e sofistikuar nje hap me larg Orientit me afer Perendimit nje hap me larg natyres rurale te marredhenieve shoqerore drejt natyres qytetare. Ja ne forumin tone keto gjera duam te evidentojme.