Beteja per te ndihmuar ringjalljen e nje vendi
Donika Mici ka perballuar me guxim dekada diktature, por edhe djegien e nje prej fabrikave te saj, pa harruar nje lufte te perngjashme me ate civilen, dhe nje vjehrre e cila mendonte se ajo duhet te rrinte kuzhine, sesa te vraponte pas perandorise se modes. Gjithsesi, tashme znj. Mici, 47 vjece qe mban postin e drejtores ekzekutive te DoniAnna, fabrika me e madhe e kepuceve ne Shqiperi, thote se ka ardhur koha qe bizneset shqiptare te heqin imazhin demodè dhe te kapercejne pengesat e te shkuares. Teksa prodhuesit e tjere te kepuceve ne Shqiperi kane mundur te perfitojne etiketen "Made in Italy" per prodhimet e tyre, Znj. Mici i ben kepucet vetem ne Shqiperi dhe me krenari insiston se etiketa "Made in Albania" nuk eshte me nje pengese drejt suksesit.
Kompania "DoniAnna' krenohet me listen per t'u pasur zili te klienteve qe shesin me pakice, duke nisur qe nga rrjeti i dyqaneve per bleresit masive, si "Macy" dhe "Batta", e deri tek specialistet si Aldo dhe Kenneth Cole. Kompania ka shitje prej 14 milione eurosh ose 20.4 milione dollaresh, ne gjashte muajt e pare te ketij viti. Aty jane punesuar rreth 1400 punonjes dhe eksportohet ne me shume se 10 vende, duke perfshire Italine, Shtetet e Bashkuara te Amerikes dhe Franca. "Duhet te jeni shume te ashper per te pasur sukses ne kete vend, sepse ne e kemi nisur nga asgjeja, pasi komunizmi ra ne vitin 1990", thote znj. Mici, nje nene me kembet ne toke, per te cilen koncesioni me i madh i modes jane gotat "Versace" dhe nje qen Chihuahua i cili e ndjek teksa leviz ne dyshemene e fabrikes.
"Tashme Shqiperia po ecen ne drejtimin e duhur dhe po behet nje shtet modern dhe per kete nuk kthim mbrapa", thote ajo.
Akoma ky transformim nuk do te jete i lehte. Teksa Shqiperia, nje vend i varfer i Ballkanit Jugor me 3.6 milione njerez, u anetaresua ne NATO ne prill dhe aspiron te anetaresohet ne BE, ekonomia e ketij vendi ende po lufton per te kapercyer shenjat qe i kane mbetur nga 40 vjet te ashpra nen diktaturen e Enver Hoxhes, nje diktator i tipi stalinist. Eshte nje shenje e progresit te sotem, fakti qe Tirana, kryeqyteti i Shqiperise, eshte e mbushur me te rinj qe verdallisen ne dhjetera kafenete e reja te hapura. Edi Rama, ish-artisti i gjate dhe karizmatik, i cili drejton per 8 vjet bashkine, ka pikturuar me ngjyra te ndezura, fasadat e neveritshme qe ekzistonin me pare. Po keshtu ka terhequr 90 tone me plehra dhe ka investuar ne arsimim dhe shendetin publik. Por akoma vendi ka shume probleme, dhe ekonomia shqiptare eshte aq e pazhvilluar sa ende importon ushqime baze si qumeshti dhe sheqeri. Transparency International me qender ne Berlin, e renditi Shqiperine vjet ne 10 vendet me te korruptuara ne Evrope. Me shume se 18% e popullsise vleresohet se jeton ne minimumin jetik, me 2 dollare ne dite, thekson Amnesty International.
Forcimi i ekonomise se Shqiperise do te ndikoje dhe ne forcimin e rolit te saj ne Ballkan. Kryeministri i saj, Sali Berisha i cili ka qene kirurg zemre dhe ka dominuar politiken ne vend per dekada, argumenton gjate nje interviste se vendi ka levizur ne drejtimin e duhur dhe e ka perballuar krizen globale financiare. Produktet e rendesishme ushqimore pesuan nje rritje prej 6% ne cerekun e pare te vitit dhe vendi nuk pati nevoje per nje jelek shpetimi si fqinjet e tij ballkanike. "Efektet e krizes financiare kane influencuar ekonomine shqiptare", thote Berisha, "por ketu nuk behet fjale per krize". Por Guvernatori i Bankes se Shqiperise, Ardian Fullani paralajmeroi ne Gusht se shpenzimet e qeverise po kercenonin stabilitetin makroekonomik te vendit. Shqiperia vuajti nga nje largim nga bankat ne tetor te vitit te kaluar, kur shfaqja e krizes ekonomike globale, i beri mijera shqiptare te terhiqnin kursimet e tyre. Kjo ndihmoi te rendonte nje pakesim i likuiditetit, qe disa ekonomise e kane frike, perzier me nje spirale te deficitit buxhetor, duke turbulluar ekonomine.
Duke presupozuar se ekonomia ka qendruar relativisht stabel, znj Mici thekson se potenciali i Shqiperise qendron ne punetoret me page te ulet dhe ajo argumenton se kjo e ben vendin nje qender atraktive per biznesin. Ajo shton se Shqiperia ka potencialin per t'u bere nje alternative per prodhim, perkrahe Kines dhe Indise.
"Ne kemi rroga te uleta dhe megjithate nuk e braktisim cilesine" thote ajo, duke ferkuar thonjte e saj te pikturuar ne nje cope lekure kafe. "Nje kompanie ne Bangalore i duhet 6 muaj per te permbushur nje porosi te shitesve te kepuceve ne Evrope, ndersa nje kompanie ne Shqiperi do t'i duheshin vetem 30 dite per ta cuar kete porosi ne dyqanet e Londres ose Parisit". E bija e nje oficeri ushtrie, Mici e filloi DoniAnna-ne ne vitin 1992, ne nje kohe qe ajo kujton se Shqiperia ishte aq e izoluar sa nuk kishte as soba mikrovale dhe se ajo ishte e vetmja grua e cila ngiste nje makine ne Tirane. Duke qene se bankat nuk kishin sektore kredie, ajo beri marreveshje me nje investitor italian. Brenda pak viteve, ajo prodhoi nje milion pale kepuce.
Stresi ishte i paperballueshem, kujton ajo, jo vetem sepse ajo ishte nje grua ne shoqeri tejet maskiliste. Njehere teksa u shfaq ne nje mbledhje me meshkuj, ata i thane se donin te bisedonin me bosin. "Jam pioniere ne kete vend, sepse kam qene nder te paret njerez, per mos te thene gra, qe kane ngritur nje biznes privat pasi ra komunizmi", thote ajo. "Familja e burrit tim nuk ishte e lumtur per kete gje, por une punesova nje dado dhe nje person per te gatuar, pastruar dhe hekurosur rrobat. I thashe burrit tim qe sistemi ka ndryshuar dhe keto jane rregullat e reja".
Te ndertosh nje kompani te orientuar drejt eksportit nga hici eshte nje veshtiresi me vete, thote ajo, ne nje demokraci te re ku qeveria rregullon gjithcka nga tarifat doganore e deri tek siguria e cila nuk ekziston.
Ne mars te vitit 2008, kur nje ish-depo e municioneve ushtarake shpertheu ne Gerdec, nje fshat ne veriperendim te Tiranes, ku u vrane 26 vete, DoniAnna fabrika me e afert u dogj deri ne themele, duke kushtuar dem prej 1 milion euro. "Kompania ime mund te ishte pese here me e madhe, por te gjitha keto pengesa m'a kane ngadalesuar hapin", thote ajo. "Une kam punuar dite dhe nate. Vajza ime thote, qe ti nuk je si nje burre, por si 10 burra. Ti nuk dorezohesh kurre".
Drejtuesit e biznesit vene re qe te investosh ne Shqiperi nuk eshte pune per zemerdobetit dhe ata qe nuk rrezikojne. Kur Francesco Bechetti, nje nga investitoret me te medhenj te huaj ne Shqiperi, arriti ne vend ne vitin 1997 me idene per te eksploruar potencialin hidroelektrik, ai kujton se ishte i vetmi i huaj ne avion. Ne ate kohe vendi ishte ne prag te nje lufte civile dhe mijera shqiptare po niseshin drejt vendeve te tjera. "Cdo njeri mezi priste te ikte nga vendi", kujton ai. "Njerezit me thane qe une jam i cmendur". Me shume se nje dekade me vone, kompania e z. Bechetti, Bechetti Energy Group, po investon 1.5 miliarde euro ne projektet per energjine, duke perfshire nje hidrocentral ne lumin Vjose, ne Kalivac. Ne nje kohe kur Evropa po perpiqej te shkepuste varesine nga energjia e Rusise, ai argumenton se Shqiperia, e bekuar nga lumenjte dhe nga gazi natyral - mund te behet nje shperndares i rendesishem i energjise ne rajon. Me dhjetera kompani internacionale po investojne se fundmi ne tregun e energjise ne Shqiperi. Kompania zvicerane energjetike EGL dhe kompania norvegjeze Statoil-Hydro firmosen 1 miliard dollare para dy vjetesh per te zhvilluar, nje transportues me tuba, 520 km, per gazin natyral te Kaspikut dhe Lindjes se Mesme permes Shqiperia dhe Greqise, ne detin Adriatik dhe me pas ne Itali dhe Evropen Perendimore. Mr. Becheti thote se nje nga sfidat me te medha per te ndermarre projekte te medha infrastrukturore, ishte te merrje financime, per shkak te problemeve me imazhin e vendit. Po keshtu probleme kishte edhe me infrastrukturen, dhe ai financoi ndertimin e 10 km rruge ne Kalivac, ne menyre qe te transportonte gjithcka aty, nga kabllot deri te gjeneratoret per hidrocentralin. Po keshtu kompania e tij duhej te importonte inxhiniere te kushtueshem nga Italia. Akoma z.Becheti thote qe potenciali i Shqiperise eshte me shume se nje kompensim per veshtiresite. "Ne te kaluaren, njerezit qeshnin po t'u thosha qe isha duke investuar ne Shqiperi", thote ai. "Tashme, asnje nuk po qesh me".
Njerezit e biznesit thone qe Shqiperia terheqese, jeton me vonesat e saj ne zhvillimin ekonomik, duke sjell mundesi per investitoret qe marrin rrezikun per te zhvilluar sektore te paeksploruar.
Bashkim Shalla eshte drejtori i I&B Konstruksion, nje kompani e cila prodhon qarqe te mbyllura pajisjesh televizioni, teknologji dhe informacion per gjithcka nga porta deri tek spitalet. I biri i nje shoferi kamioni dhe nje mesuese, Z. Shalla, 3 vjec i cili ka studiuar inxhinieri ne Angli, thote se la nje pune te shkelqyer ne Londer per te ardhur dhe per te nisur punen me nje kompani ne Shqiperi. Ai kujton se pa kompjuter per here te pare ne vitin 1996 kur ai shkoi per te studiuar ne Oksford. Aktualisht, ai thote se eshte kthyer ne Shqiperi, duke u nisur nga sfida per te nderuar nje sektor nga zeroja dhe me premtimin se nena do i gatuaj ne shtepi. "Ne nje ekonomi te pazhvilluar si e Shqiperise, edhe nje djale i ri si puna ime mund te jete nje pionier" thote ai. "Une po keshtu dua te jem afer familjes time". Duke lene menjane pjesen e mikpritjes, dhe simpatise se Shqiperise per investime, disa drejtues biznesi ankohen nga mungesa e fuqise blereve, ne nje vend ku rroga mesatarja e nje muaji eshte 300 euro.
Qemal Hoxha, 65 vjec eshte pronar i "Antik", nje restorant peshku ne qytetin port te Durresit. Restoranti eshte i ndertuar ne nje bunker qe Hoxha vete ndihmoi te ndertohej gjate kohes komuniste. Shqiperia eshte e pushtuar nga 700 mije bunkere, te ndertuar gjate viteve te diktatures, duke fiksuar kulturen e paranojes e cila e konsideronte Shqiperine si te sulmuar. Hoxha thote qe te ardhura modeste te klienteve ben qe ai te mbante cmime te uleta. Gjeja me e shtrenjte ne menyne e Antik eshte 5 euro dhe eshte cmimi i nje friture miks frutash deti, ne kete menyre ai e ka te veshtire te shtoj te ardhurat. Ai thote se deshiron qe Shqiperia te anetaresohet ne BE ne menyre qe investitoret e huaj te vijne ne Shqiperi per te rritur standardin e jeteses.
"Nese do te rrisja cmimet, per shkak te rrogave te uleta, klientet e mije nuk do te vinin me", thote ai. "Nese ne do te kishim ndertuar rruge ne vend te bunkereve ne do te ishim Zvicra e Ballkanit", - thote Hoxha.
* "New York Times"/ Perktheu: Fatjona Mejdini
Kompania "DoniAnna' krenohet me listen per t'u pasur zili te klienteve qe shesin me pakice, duke nisur qe nga rrjeti i dyqaneve per bleresit masive, si "Macy" dhe "Batta", e deri tek specialistet si Aldo dhe Kenneth Cole. Kompania ka shitje prej 14 milione eurosh ose 20.4 milione dollaresh, ne gjashte muajt e pare te ketij viti. Aty jane punesuar rreth 1400 punonjes dhe eksportohet ne me shume se 10 vende, duke perfshire Italine, Shtetet e Bashkuara te Amerikes dhe Franca. "Duhet te jeni shume te ashper per te pasur sukses ne kete vend, sepse ne e kemi nisur nga asgjeja, pasi komunizmi ra ne vitin 1990", thote znj. Mici, nje nene me kembet ne toke, per te cilen koncesioni me i madh i modes jane gotat "Versace" dhe nje qen Chihuahua i cili e ndjek teksa leviz ne dyshemene e fabrikes.
"Tashme Shqiperia po ecen ne drejtimin e duhur dhe po behet nje shtet modern dhe per kete nuk kthim mbrapa", thote ajo.
Akoma ky transformim nuk do te jete i lehte. Teksa Shqiperia, nje vend i varfer i Ballkanit Jugor me 3.6 milione njerez, u anetaresua ne NATO ne prill dhe aspiron te anetaresohet ne BE, ekonomia e ketij vendi ende po lufton per te kapercyer shenjat qe i kane mbetur nga 40 vjet te ashpra nen diktaturen e Enver Hoxhes, nje diktator i tipi stalinist. Eshte nje shenje e progresit te sotem, fakti qe Tirana, kryeqyteti i Shqiperise, eshte e mbushur me te rinj qe verdallisen ne dhjetera kafenete e reja te hapura. Edi Rama, ish-artisti i gjate dhe karizmatik, i cili drejton per 8 vjet bashkine, ka pikturuar me ngjyra te ndezura, fasadat e neveritshme qe ekzistonin me pare. Po keshtu ka terhequr 90 tone me plehra dhe ka investuar ne arsimim dhe shendetin publik. Por akoma vendi ka shume probleme, dhe ekonomia shqiptare eshte aq e pazhvilluar sa ende importon ushqime baze si qumeshti dhe sheqeri. Transparency International me qender ne Berlin, e renditi Shqiperine vjet ne 10 vendet me te korruptuara ne Evrope. Me shume se 18% e popullsise vleresohet se jeton ne minimumin jetik, me 2 dollare ne dite, thekson Amnesty International.
Forcimi i ekonomise se Shqiperise do te ndikoje dhe ne forcimin e rolit te saj ne Ballkan. Kryeministri i saj, Sali Berisha i cili ka qene kirurg zemre dhe ka dominuar politiken ne vend per dekada, argumenton gjate nje interviste se vendi ka levizur ne drejtimin e duhur dhe e ka perballuar krizen globale financiare. Produktet e rendesishme ushqimore pesuan nje rritje prej 6% ne cerekun e pare te vitit dhe vendi nuk pati nevoje per nje jelek shpetimi si fqinjet e tij ballkanike. "Efektet e krizes financiare kane influencuar ekonomine shqiptare", thote Berisha, "por ketu nuk behet fjale per krize". Por Guvernatori i Bankes se Shqiperise, Ardian Fullani paralajmeroi ne Gusht se shpenzimet e qeverise po kercenonin stabilitetin makroekonomik te vendit. Shqiperia vuajti nga nje largim nga bankat ne tetor te vitit te kaluar, kur shfaqja e krizes ekonomike globale, i beri mijera shqiptare te terhiqnin kursimet e tyre. Kjo ndihmoi te rendonte nje pakesim i likuiditetit, qe disa ekonomise e kane frike, perzier me nje spirale te deficitit buxhetor, duke turbulluar ekonomine.
Duke presupozuar se ekonomia ka qendruar relativisht stabel, znj Mici thekson se potenciali i Shqiperise qendron ne punetoret me page te ulet dhe ajo argumenton se kjo e ben vendin nje qender atraktive per biznesin. Ajo shton se Shqiperia ka potencialin per t'u bere nje alternative per prodhim, perkrahe Kines dhe Indise.
"Ne kemi rroga te uleta dhe megjithate nuk e braktisim cilesine" thote ajo, duke ferkuar thonjte e saj te pikturuar ne nje cope lekure kafe. "Nje kompanie ne Bangalore i duhet 6 muaj per te permbushur nje porosi te shitesve te kepuceve ne Evrope, ndersa nje kompanie ne Shqiperi do t'i duheshin vetem 30 dite per ta cuar kete porosi ne dyqanet e Londres ose Parisit". E bija e nje oficeri ushtrie, Mici e filloi DoniAnna-ne ne vitin 1992, ne nje kohe qe ajo kujton se Shqiperia ishte aq e izoluar sa nuk kishte as soba mikrovale dhe se ajo ishte e vetmja grua e cila ngiste nje makine ne Tirane. Duke qene se bankat nuk kishin sektore kredie, ajo beri marreveshje me nje investitor italian. Brenda pak viteve, ajo prodhoi nje milion pale kepuce.
Stresi ishte i paperballueshem, kujton ajo, jo vetem sepse ajo ishte nje grua ne shoqeri tejet maskiliste. Njehere teksa u shfaq ne nje mbledhje me meshkuj, ata i thane se donin te bisedonin me bosin. "Jam pioniere ne kete vend, sepse kam qene nder te paret njerez, per mos te thene gra, qe kane ngritur nje biznes privat pasi ra komunizmi", thote ajo. "Familja e burrit tim nuk ishte e lumtur per kete gje, por une punesova nje dado dhe nje person per te gatuar, pastruar dhe hekurosur rrobat. I thashe burrit tim qe sistemi ka ndryshuar dhe keto jane rregullat e reja".
Te ndertosh nje kompani te orientuar drejt eksportit nga hici eshte nje veshtiresi me vete, thote ajo, ne nje demokraci te re ku qeveria rregullon gjithcka nga tarifat doganore e deri tek siguria e cila nuk ekziston.
Ne mars te vitit 2008, kur nje ish-depo e municioneve ushtarake shpertheu ne Gerdec, nje fshat ne veriperendim te Tiranes, ku u vrane 26 vete, DoniAnna fabrika me e afert u dogj deri ne themele, duke kushtuar dem prej 1 milion euro. "Kompania ime mund te ishte pese here me e madhe, por te gjitha keto pengesa m'a kane ngadalesuar hapin", thote ajo. "Une kam punuar dite dhe nate. Vajza ime thote, qe ti nuk je si nje burre, por si 10 burra. Ti nuk dorezohesh kurre".
Drejtuesit e biznesit vene re qe te investosh ne Shqiperi nuk eshte pune per zemerdobetit dhe ata qe nuk rrezikojne. Kur Francesco Bechetti, nje nga investitoret me te medhenj te huaj ne Shqiperi, arriti ne vend ne vitin 1997 me idene per te eksploruar potencialin hidroelektrik, ai kujton se ishte i vetmi i huaj ne avion. Ne ate kohe vendi ishte ne prag te nje lufte civile dhe mijera shqiptare po niseshin drejt vendeve te tjera. "Cdo njeri mezi priste te ikte nga vendi", kujton ai. "Njerezit me thane qe une jam i cmendur". Me shume se nje dekade me vone, kompania e z. Bechetti, Bechetti Energy Group, po investon 1.5 miliarde euro ne projektet per energjine, duke perfshire nje hidrocentral ne lumin Vjose, ne Kalivac. Ne nje kohe kur Evropa po perpiqej te shkepuste varesine nga energjia e Rusise, ai argumenton se Shqiperia, e bekuar nga lumenjte dhe nga gazi natyral - mund te behet nje shperndares i rendesishem i energjise ne rajon. Me dhjetera kompani internacionale po investojne se fundmi ne tregun e energjise ne Shqiperi. Kompania zvicerane energjetike EGL dhe kompania norvegjeze Statoil-Hydro firmosen 1 miliard dollare para dy vjetesh per te zhvilluar, nje transportues me tuba, 520 km, per gazin natyral te Kaspikut dhe Lindjes se Mesme permes Shqiperia dhe Greqise, ne detin Adriatik dhe me pas ne Itali dhe Evropen Perendimore. Mr. Becheti thote se nje nga sfidat me te medha per te ndermarre projekte te medha infrastrukturore, ishte te merrje financime, per shkak te problemeve me imazhin e vendit. Po keshtu probleme kishte edhe me infrastrukturen, dhe ai financoi ndertimin e 10 km rruge ne Kalivac, ne menyre qe te transportonte gjithcka aty, nga kabllot deri te gjeneratoret per hidrocentralin. Po keshtu kompania e tij duhej te importonte inxhiniere te kushtueshem nga Italia. Akoma z.Becheti thote qe potenciali i Shqiperise eshte me shume se nje kompensim per veshtiresite. "Ne te kaluaren, njerezit qeshnin po t'u thosha qe isha duke investuar ne Shqiperi", thote ai. "Tashme, asnje nuk po qesh me".
Njerezit e biznesit thone qe Shqiperia terheqese, jeton me vonesat e saj ne zhvillimin ekonomik, duke sjell mundesi per investitoret qe marrin rrezikun per te zhvilluar sektore te paeksploruar.
Bashkim Shalla eshte drejtori i I&B Konstruksion, nje kompani e cila prodhon qarqe te mbyllura pajisjesh televizioni, teknologji dhe informacion per gjithcka nga porta deri tek spitalet. I biri i nje shoferi kamioni dhe nje mesuese, Z. Shalla, 3 vjec i cili ka studiuar inxhinieri ne Angli, thote se la nje pune te shkelqyer ne Londer per te ardhur dhe per te nisur punen me nje kompani ne Shqiperi. Ai kujton se pa kompjuter per here te pare ne vitin 1996 kur ai shkoi per te studiuar ne Oksford. Aktualisht, ai thote se eshte kthyer ne Shqiperi, duke u nisur nga sfida per te nderuar nje sektor nga zeroja dhe me premtimin se nena do i gatuaj ne shtepi. "Ne nje ekonomi te pazhvilluar si e Shqiperise, edhe nje djale i ri si puna ime mund te jete nje pionier" thote ai. "Une po keshtu dua te jem afer familjes time". Duke lene menjane pjesen e mikpritjes, dhe simpatise se Shqiperise per investime, disa drejtues biznesi ankohen nga mungesa e fuqise blereve, ne nje vend ku rroga mesatarja e nje muaji eshte 300 euro.
Qemal Hoxha, 65 vjec eshte pronar i "Antik", nje restorant peshku ne qytetin port te Durresit. Restoranti eshte i ndertuar ne nje bunker qe Hoxha vete ndihmoi te ndertohej gjate kohes komuniste. Shqiperia eshte e pushtuar nga 700 mije bunkere, te ndertuar gjate viteve te diktatures, duke fiksuar kulturen e paranojes e cila e konsideronte Shqiperine si te sulmuar. Hoxha thote qe te ardhura modeste te klienteve ben qe ai te mbante cmime te uleta. Gjeja me e shtrenjte ne menyne e Antik eshte 5 euro dhe eshte cmimi i nje friture miks frutash deti, ne kete menyre ai e ka te veshtire te shtoj te ardhurat. Ai thote se deshiron qe Shqiperia te anetaresohet ne BE ne menyre qe investitoret e huaj te vijne ne Shqiperi per te rritur standardin e jeteses.
"Nese do te rrisja cmimet, per shkak te rrogave te uleta, klientet e mije nuk do te vinin me", thote ai. "Nese ne do te kishim ndertuar rruge ne vend te bunkereve ne do te ishim Zvicra e Ballkanit", - thote Hoxha.
* "New York Times"/ Perktheu: Fatjona Mejdini