Buxheti “i butë” i Greqisë në kohëra të vështira

Falimentim i parë de facto e një vendi të klasifikuar si i "zhvilluar" tashmë ka zënë vend, me kreditorët ndërkombëtarë privatë që pranojnë "vullnetarisht" një "prerje" prej më shumë se 50 për qind në pretendimet e tyre mbi qeverinë greke. Si rezultat, Greqia tani i detyrohet shumë pak kreditorëve të huaj privatë. Greqia ra gjithashtu dakord me objektivat edhe më të rrepta buxhetore dhe, në kthim, mori mbështetje financiare prej më shumë se € 100 miliard (134 miliard $). Qëllimi i paketës në tërësi bëhet për të shmangur një pakujdesi në një shkallë të plotë dhe do të lejojë që vendi të përfundojë rregullimet e veta financiare pa tregjet shqetësuese financiare. Por kjo qasje (a prerje në sektorin plus të rregullimit privat të borxhit) nuk ka gjasa që të punojë më vete. Problemi i vërtetë në Greqi nuk është më deficiti fiskal, por një kombinim i fluturimit të depozitave dhe konsumi i tepruar i vazhduar në sektorin privat, i cili për më shumë se një dekadë ka qenë i mësuar të shpenzojë shumë më tepër se ai fiton. Ky mbi-konsumi ishte financuar (të paktën deri tani), nga qeveria, dhe, si rrjedhojë, pjesa më e madhe e borxhit të jashtëm përbëhet nga detyrimet e sektorit publik. Linja zyrtare është se mbi-konsumi grek do të pushojë një herë frenat e qeverisë në shpenzime dhe do rrisë taksat. Por kjo nuk mund të kthehet në rastësi. Popullsia greke ka mësuar të konsumojë mbi mjetet e saj dhe ajo mund të vazhdojë të bëjë kështu për shkak se ajo në mënyrë efektive përballet me atë që ekonomisti hungarez János Kornai, analizoi të metat e socializmit, duke i quajtur, "një kufizim të butë buxhetor." Kur familjet greke duhet të paguajnë tatimet më të larta, ata thjesht mund të tërheqin fondet nga llogaritë e tyre të kursimeve dhe të vazhdojnë të shpenzojnë më shumë se më parë. Kjo është arsyeja pse, pavarësisht nga rregullimi i fortë fiskal, deficiti i llogarisë së Greqisë mbetet afër 10% e GDP. Për më tepër, depozituesit kanë tërhequr gjithnjë e më shumë fondet e tyre nga bankat greke dhe i kanë transferuar paratë jashtë vendit. Vlerësimet variojnë, por supozimi më i mirë duket sikur është 50 € billion, e cila është ekuivalente më një grusht prej 25 për qind të GDP. Kjo nuk mund të vazhdojë. Greqia nuk mund të rifitojë aksesin ndaj tregjeve financiare të deri tanishme-deficiti i llogarisë është eliminuar dhe fluturimi i depozitave ka ndaluar.
Për fat të keq, kostoja oportune e mbajtjes së një depozitë bankare në Greqi është mjaft e ulët. Bankat greke aktualisht i paguajnë depozituesit të tyre interes vetëm rreth 2.8%. Ndërsa kjo është më mirë se zero në një bankë gjermane, diferenca është shumë e vogël për të bërë një ndryshim, duke pasur parasysh se rreziku i vërtetë që Greqia ka është mundësia për të lënë eurozonën, e cila do të merrte depozita lokale të pavlefshme. Pra, normat e interesit mund të rriten ndjeshëm, duke i shkaktuar kursimtarëve greke që të mbajnë depozitat e tyre dhe kështu të ndalojnë hemorragjinë nga sistemi bankar grek. Në të njëjtën kohë, kostoja e financimit të shpenzimeve të tepërta duhet gjithashtu të rritet, në të kundërtën, deficiti aktual i llogarisë do të vazhdojë. Kostoja e kredisë për sektorin privat grek mbetet çuditërisht e ulët për një ekonomi që ka qenë e prerë tërësisht jashtë nga tregjet e kapitalit të huaj, dhe të cilëve qeveria nuk mund ti marrë fonde private në asnjë drejtim. Kostoja mesatare e kredive të reja të ndërmarrjeve greke dhe familjeve është ende vetëm 6-7%. Kjo mund të duket e konsiderueshme, por këto janë vetëm disa pika përqindjeje më të larta se në Gjermani.
Kjo duhet të ndryshojë. Estonia, e cila kishte një deficit edhe më të madh aktual të llogarisë para krizës, ofron një kundërshembull interesant. Atje, kostot e huamarrjes për kreditë e reja qëlluan më të larta se 40 për qind, kur shpërtheu kriza financiare. Kjo çoi në një përshtatje shumë të mprehtë në konsumin e brendshëm. Por ky rregullim brutal shpejt e ktheu bilancin aktual të  llogarisë në një tepricë, dhe kreditorëve të vendit asnjëherë nuk janë marrë në pyetje. Por pse janë normat e interesit kaq të ulëta në Greqi? Përgjigjja është e thjeshtë: Bankat greke ende financohen nga Banka Qendrore Europiane me ritme shumë të ulëta (1-3%). Për sa kohë që kjo rrjedhë e parave e lirë vazhdon, ai kapital do fluturojë, asnjë rregullim në konsum nuk do të zhvillohet për aq kohë sa vendi përballet një detyrim shumë të butë të buxhetit. Kjo është edhe arsyeja pse programi ekzistues i rregullimit nuk do të jetë i mjaftueshëm edhe në qoftë se qeveria greke do të zbatojë çdo gjë siç ishte planifikuar. Nëse asgjë nuk është bërë për të ndaluar ikjen e kapitalit dhe për të zvogëluar shpenzimet e private në familje, sistemi bankar grek do të bëhen gjithnjë e më i varur nga financimet "monetare". Por Banka Qendrore Europiane ka dhënë tashmë rreth 120 miliardë euro (60% e GDP-së greke) në bankat e Greqisë, dhe nuk mund të tolerojë asnjë rritje të mëtejshme në ekspozimin e tij në një vend që vetëm ka dështuar. Rritjet masive në normat e interesit të brendshme mund të vazhdojnë të jenë të mjaftueshme për ti nxitur depozituesit të mbajnë depozitat e tyre në shtëpi. Nëse kjo nuk bëhet shpejt, fluturimi i depozitave ka të ngjarë të eskalojë, dhe qeveria në fund do të duhet të imponojë një ngrirje të depozitave ose kontrolleve kapitale. Por çdo veprim i këtij lloji do të çojë në një avari të sistemit bankar grek dhe, potencialisht, të infektimit masiv që ka prekur Portugalinë, Spanjën, dhe Italinë. Nëse politikëbërësit e Europës nuk e njohin atë fluturim të depozitave dhe vazhdon shpenzimi i tepërt privat që përbën rrezik real për programin e rregullimit në Greqi, ata mund të ketë së shpejti një krizë tjetër - e vështirë të imagjinohet sot – por me përmasa edhe më të mëdha.
*Daniel Gros, drejtor i Center for European Policy Studies
Marrë nga Project-syndicate.com