Ceshtje te medha ne nje bote qe ndryshon me shpejtesi
Eshte demokracia liberale nje model per shoqerite moderne? Mundet kapitalizmi autoritar i Kines dhe Rusise ta zevendesoje ate? Eshte rendi nderkombetar i krijuar nga fuqite perendimore pas luftes se dyte boterore i vjeteruar dhe, nese eshte keshtu, cfare duhet te vije ne vend te tij? Keto jane ceshtje vigane qe meritojne nje vemendje te kujdesshme.
Si pasoje e perfundimit te Luftes se Ftohte, Francis Fukujama, tani ne Shkolle e Studimeve te Avancuara Nderkombetare ne Universitetin Xhon Hopkins ne Uashington DC, shkroi librin e tij "Fundi i Historise dhe Njeriu i Fundit". Ne kete liber ai sugjeronte se "ajo c'ka ne mund te jemi duke kaluar nuk eshte vetem fundi i Luftes se Ftohte, ose kalimi ne nje periudhe te vecante te historise se pas-luftes, por perfundimi i historise si e tille... Kjo, eshte pika perfundimtare e evolucionit ideologjik te races njerezore dhe universalizimi i demokracise liberale perendimore si forma perfundimtare e qeverisjes njerezore".
Ky pretendim eshte njelloj si me pak - edhe me shume - ambicioz sesa mendon legjioni i kritikeve te profesor Fukujames. Ai eshte me pak ambicioz, sepse nuk mohon ndodhjen e ngjarjeve. Por, per analizen e tij, historia qendron jo tek ngjarjet, por prej ideve. Ajo eshte shume me ambicioze, per arsye se ajo pretendon te identifikoje nje mbarim te perparimit njerezor.
Keto ngjarje eshte e qarte se kane vazhduar te shtrihen. Ngritja e xhihadizmit eshte midis shume shembujve. Por po te mos besoje ndonje se nje tekst i vjeter fetar 1400 vjecar ofron pergjigje te besueshme per sfidat e organizimit njerezor, social dhe politik, kjo nuk e hedh poshte tezen e Prof. Fukujames. Levizja duket se eshte me shume nje reagim ndaj ideve perendimore mbi organizimin politik dhe ekonomik sesa nje alternative e besueshme ndaj tyre.
Shume me interesante eshte ngritja si fuqi boterore e Kines komuniste dhe Rusise autoritare. Ato jane fuqi te medha konvencionale, me forca substanciale ushtarake dhe ekonomi ne ngritje. Kjo eshte vecanerisht e vertete per Kinen. Duke u mbeshtetur ne rritjen e jashtezakonshme ekonomike te saj dhe popullsine gjigante, Kina duket e sigurt se do behet nje kolos ne skenen nderkombetare. Sidoqofte forcimi gjithnje e me i madh i fuqive te tilla autoritare nuk sfidon tezat e z.Fukujama. Keto jane vende relativisht te varfra. Prodhimi i Pergjithshem Bruto per fryme te popullsise i Kines, ne barazine e fuqise blerese, ka qene vleresuar nga Banka Boterore me rreth 1/8 dhe ai i Rusise me rreth 1/8 dhe ai i Rusise me rreth 1/3 e te ardhurave mesatare te vendeve dhe Rusia ne rreth 1/3 e nivelit mesatar te te ardhurave te vendeve me te ardhura te larta.
Ky do te jete perdorur per te argumentuar se autoritarizmi eshte te pakten i favorshem per rritjen e shpejte ekonomike te vendeve te pasura. Por regjimet autoritare jane pothuajse te hapura si ndaj korrupsionit. Ne te njejten kohe, autoritaret e vendosur mund te mobilizojne burimet dhe te refuzoje interesat me nje te pameshirshem qe eshte e veshtire, nese jo e pamundur, ne nje demokraci.
Prandaj, eshte e mundur qe Kina do te vazhdoje te ece me mire ekonomikisht nen kontrollin e Partise Komuniste sesa India e cila do ta beje kete nen drejtimin e nje demokracie te copezuar. Por nese kjo ecen keshtu eshte e pavend te pyesesh sesa nje shoqeri me te ardhura te larta, teper e urbanizuar dhe shume e edukuar duhet te veteveproje.
Vendet neo-autoritare munden vertete te ofrojne nje model alternativ ekonomik dhe politik vendet e tjera ne zhvillim - dicka qe shume udheheqes politike do ta shohin si terheqese. Por ata nuk ofrojne nje alternative te besueshme per demokracine liberale si nje forme te qeverisjes per vendet me ekonomi me te ardhura te larta dhe te sofistikuara.
Atehere a ka nje model alternativ ekonomik per t'u ofruar? Pergjigjja eshte "Jo" nese ndokush mendon se eshte nje alternative ndaj ekonomise se tregut? Pergjigjja eshte "Po" nese ndokush mendon se ka nje alternative variante te suksesshme te ekonomise se tregut. Divergjenca e thella midis vendeve me te ardhura te larta pertej madhesise se shtetit, zemergjeresise te sistemeve te ndihmes sociale, strukturen e qeverisjes se korporatave dhe mungesen e depertimit te tregjeve financiare te gjitha keto tregojne divergjencat e mundshme.
Serish, do te ishte qesharake per vendet ne zhvillim te perpiqeshin per tu bere sa me te ngjashem qe te jete e mundur me SHBA. Kjo eshte akoma me e dukshme duke marre parasysh krizat e sotme financiare. Vendet ne zhvillim nuk jane vetem te ndryshme nga vendet me te ardhura te larta, por edhe nga njeri-tjetri dhe, ne menyre te pashmangshme kane nevoje per politika dhe institucione te ndryshme.
Tani, le te kthehemi tek rendi nderkombetar. Kishore Mahbubanii Singaporit, nje kritik miqesor, denon Perendimin se i ka vene interesat e tija mbi vlerat e veta. Sidoqofte kjo kritike duket dyfish defektoze: se pari, askush nuk vendos gjithmone vlerat mbi interesat; dhe, se dyti, perendimi nuk eshte i qarte se cilat jane vlerat e tij.
Si rrjedhim, brenda perendimit te sotem, ekzistojne kontradikta te pazgjidhura midis nje theksimi mbi sovranitetin dhe nje theksi mbi te drejtat individuale, midis besimit ne balancen e forces dhe deshires per nje marreveshje te vendeve, midis rezistences ndaj pretendimeve te se drejtes nderkombetare dhe aderimit ne aplikimin detyrues te tyre, midis pranimit te pashmangshmerise se konfliktit dhe shpreses per bashkepunim midis besimit mbi forcen ushtarake dhe deshires per ujdi paqesore. Keto konflikte vazhdojne brenda vendeve kryesore perendimore, vecanerisht SHBA, por edhe midis SHBA dhe Evropes perendimore. Nderkohe, vendet jo-perendimore - vecanerisht me te fuqishmet dhe me autoritaret - i permbahen besimit ne sovranitetin dhe jo-universalitetin e te drejtave njerezore.
Kjo pjeserisht eshte nje ceshtje e vete-ruajtjes. Per viktimat e imperializmit, nderhyrja nga jashte, megjithese motivacioni i saj i dukshem, eshte i dobishem, eshte kercenim. Kjo eshte vecanerisht kercenuese ndaj regjimeve te cilat perendimi i shikon si armiqesore dhe autoritare.
Ndonjehere, megjithe dyshimin qe ato mund te kene per universalizmin perendimor, shtetet jo-perendimore nuk i kundervihen bashkepunimit. Kjo eshte vecanerisht e vertete per marreveshjet ekonomike te paracaktuara per ti mbajtur tregjet e hapura. Sidoqofte, edhe njehere, ato jane te shqetesuar mbi kushtet e padrejta te imponuara nga institucionet e dominuara nga vendet perendimore, te tilla si Fondi Monetar Nderkombetar dhe Banka Boterore, ose mbi kerkesat per ate qe ata e shikojne si hapje e padrejte dhe e rrezikshme tregjesh brenda Organizates Boterore te Tregtise.
Me pak fjale, ku perendimi shikon kokefortesi, homologet e tij shikojne hipokrizi: perendimi ben kerkesa, por i reziston aplikimit te pretendimeve te tilla nga vetvetja. Ashtu sic veren edhe z.Mahbubabi, ai predikon vlerat, por i mbeshtet ato sipas interesave te tij. Ende ne vemendje, ai ka dhe ceshtjen e pushtetit.
Qekur ky shekull eshte duke pare nje zhvendosje gjigante ne balancen e ekonomise por edhe te politikes dhe fuqise ushtarake, konfliktet mbi natyren e rendit nderkombetar dhe mbi ceshtje shume me te rendomta - vecanerisht aksesi ne burimet e lendeve te para dhe tregjet - jane te pashmangshme. Ato do te behen edhe me shume te mundshme dhe shume me te rrezikshme, sa me shume i kufizuar behet aksesi te burimet e lendeve te para dhe tregjet.
Ne boten e sotme te ndervarur, politikat tradicionale te forces duken te sigurta qe perfundojne ne katastrofe. Tashme nje bote vetem me bashkepunim paqesor eshte nje iluzion. Rendi global do te jete me shume mbi institucionalizimin e ndjekjes se interesave te perbashketa sesa ndertimin mbi vlerat e perbashketa. Marifeti do te jete te shfrytezohet pushteti per te bashkepunuar. Nese ne do te kemi sukses, kjo nuk do te jete perendimi perballe pjeses tjeter, por perendimi plus pjesen tjeter. Nese ne deshtojme ne mund te vdesim."Historia: ne te vertete mund te kete perfunduar. Ngjarjet padyshim qe jo.
"The Financial Times"
Si pasoje e perfundimit te Luftes se Ftohte, Francis Fukujama, tani ne Shkolle e Studimeve te Avancuara Nderkombetare ne Universitetin Xhon Hopkins ne Uashington DC, shkroi librin e tij "Fundi i Historise dhe Njeriu i Fundit". Ne kete liber ai sugjeronte se "ajo c'ka ne mund te jemi duke kaluar nuk eshte vetem fundi i Luftes se Ftohte, ose kalimi ne nje periudhe te vecante te historise se pas-luftes, por perfundimi i historise si e tille... Kjo, eshte pika perfundimtare e evolucionit ideologjik te races njerezore dhe universalizimi i demokracise liberale perendimore si forma perfundimtare e qeverisjes njerezore".
Ky pretendim eshte njelloj si me pak - edhe me shume - ambicioz sesa mendon legjioni i kritikeve te profesor Fukujames. Ai eshte me pak ambicioz, sepse nuk mohon ndodhjen e ngjarjeve. Por, per analizen e tij, historia qendron jo tek ngjarjet, por prej ideve. Ajo eshte shume me ambicioze, per arsye se ajo pretendon te identifikoje nje mbarim te perparimit njerezor.
Keto ngjarje eshte e qarte se kane vazhduar te shtrihen. Ngritja e xhihadizmit eshte midis shume shembujve. Por po te mos besoje ndonje se nje tekst i vjeter fetar 1400 vjecar ofron pergjigje te besueshme per sfidat e organizimit njerezor, social dhe politik, kjo nuk e hedh poshte tezen e Prof. Fukujames. Levizja duket se eshte me shume nje reagim ndaj ideve perendimore mbi organizimin politik dhe ekonomik sesa nje alternative e besueshme ndaj tyre.
Shume me interesante eshte ngritja si fuqi boterore e Kines komuniste dhe Rusise autoritare. Ato jane fuqi te medha konvencionale, me forca substanciale ushtarake dhe ekonomi ne ngritje. Kjo eshte vecanerisht e vertete per Kinen. Duke u mbeshtetur ne rritjen e jashtezakonshme ekonomike te saj dhe popullsine gjigante, Kina duket e sigurt se do behet nje kolos ne skenen nderkombetare. Sidoqofte forcimi gjithnje e me i madh i fuqive te tilla autoritare nuk sfidon tezat e z.Fukujama. Keto jane vende relativisht te varfra. Prodhimi i Pergjithshem Bruto per fryme te popullsise i Kines, ne barazine e fuqise blerese, ka qene vleresuar nga Banka Boterore me rreth 1/8 dhe ai i Rusise me rreth 1/8 dhe ai i Rusise me rreth 1/3 e te ardhurave mesatare te vendeve dhe Rusia ne rreth 1/3 e nivelit mesatar te te ardhurave te vendeve me te ardhura te larta.
Ky do te jete perdorur per te argumentuar se autoritarizmi eshte te pakten i favorshem per rritjen e shpejte ekonomike te vendeve te pasura. Por regjimet autoritare jane pothuajse te hapura si ndaj korrupsionit. Ne te njejten kohe, autoritaret e vendosur mund te mobilizojne burimet dhe te refuzoje interesat me nje te pameshirshem qe eshte e veshtire, nese jo e pamundur, ne nje demokraci.
Prandaj, eshte e mundur qe Kina do te vazhdoje te ece me mire ekonomikisht nen kontrollin e Partise Komuniste sesa India e cila do ta beje kete nen drejtimin e nje demokracie te copezuar. Por nese kjo ecen keshtu eshte e pavend te pyesesh sesa nje shoqeri me te ardhura te larta, teper e urbanizuar dhe shume e edukuar duhet te veteveproje.
Vendet neo-autoritare munden vertete te ofrojne nje model alternativ ekonomik dhe politik vendet e tjera ne zhvillim - dicka qe shume udheheqes politike do ta shohin si terheqese. Por ata nuk ofrojne nje alternative te besueshme per demokracine liberale si nje forme te qeverisjes per vendet me ekonomi me te ardhura te larta dhe te sofistikuara.
Atehere a ka nje model alternativ ekonomik per t'u ofruar? Pergjigjja eshte "Jo" nese ndokush mendon se eshte nje alternative ndaj ekonomise se tregut? Pergjigjja eshte "Po" nese ndokush mendon se ka nje alternative variante te suksesshme te ekonomise se tregut. Divergjenca e thella midis vendeve me te ardhura te larta pertej madhesise se shtetit, zemergjeresise te sistemeve te ndihmes sociale, strukturen e qeverisjes se korporatave dhe mungesen e depertimit te tregjeve financiare te gjitha keto tregojne divergjencat e mundshme.
Serish, do te ishte qesharake per vendet ne zhvillim te perpiqeshin per tu bere sa me te ngjashem qe te jete e mundur me SHBA. Kjo eshte akoma me e dukshme duke marre parasysh krizat e sotme financiare. Vendet ne zhvillim nuk jane vetem te ndryshme nga vendet me te ardhura te larta, por edhe nga njeri-tjetri dhe, ne menyre te pashmangshme kane nevoje per politika dhe institucione te ndryshme.
Tani, le te kthehemi tek rendi nderkombetar. Kishore Mahbubanii Singaporit, nje kritik miqesor, denon Perendimin se i ka vene interesat e tija mbi vlerat e veta. Sidoqofte kjo kritike duket dyfish defektoze: se pari, askush nuk vendos gjithmone vlerat mbi interesat; dhe, se dyti, perendimi nuk eshte i qarte se cilat jane vlerat e tij.
Si rrjedhim, brenda perendimit te sotem, ekzistojne kontradikta te pazgjidhura midis nje theksimi mbi sovranitetin dhe nje theksi mbi te drejtat individuale, midis besimit ne balancen e forces dhe deshires per nje marreveshje te vendeve, midis rezistences ndaj pretendimeve te se drejtes nderkombetare dhe aderimit ne aplikimin detyrues te tyre, midis pranimit te pashmangshmerise se konfliktit dhe shpreses per bashkepunim midis besimit mbi forcen ushtarake dhe deshires per ujdi paqesore. Keto konflikte vazhdojne brenda vendeve kryesore perendimore, vecanerisht SHBA, por edhe midis SHBA dhe Evropes perendimore. Nderkohe, vendet jo-perendimore - vecanerisht me te fuqishmet dhe me autoritaret - i permbahen besimit ne sovranitetin dhe jo-universalitetin e te drejtave njerezore.
Kjo pjeserisht eshte nje ceshtje e vete-ruajtjes. Per viktimat e imperializmit, nderhyrja nga jashte, megjithese motivacioni i saj i dukshem, eshte i dobishem, eshte kercenim. Kjo eshte vecanerisht kercenuese ndaj regjimeve te cilat perendimi i shikon si armiqesore dhe autoritare.
Ndonjehere, megjithe dyshimin qe ato mund te kene per universalizmin perendimor, shtetet jo-perendimore nuk i kundervihen bashkepunimit. Kjo eshte vecanerisht e vertete per marreveshjet ekonomike te paracaktuara per ti mbajtur tregjet e hapura. Sidoqofte, edhe njehere, ato jane te shqetesuar mbi kushtet e padrejta te imponuara nga institucionet e dominuara nga vendet perendimore, te tilla si Fondi Monetar Nderkombetar dhe Banka Boterore, ose mbi kerkesat per ate qe ata e shikojne si hapje e padrejte dhe e rrezikshme tregjesh brenda Organizates Boterore te Tregtise.
Me pak fjale, ku perendimi shikon kokefortesi, homologet e tij shikojne hipokrizi: perendimi ben kerkesa, por i reziston aplikimit te pretendimeve te tilla nga vetvetja. Ashtu sic veren edhe z.Mahbubabi, ai predikon vlerat, por i mbeshtet ato sipas interesave te tij. Ende ne vemendje, ai ka dhe ceshtjen e pushtetit.
Qekur ky shekull eshte duke pare nje zhvendosje gjigante ne balancen e ekonomise por edhe te politikes dhe fuqise ushtarake, konfliktet mbi natyren e rendit nderkombetar dhe mbi ceshtje shume me te rendomta - vecanerisht aksesi ne burimet e lendeve te para dhe tregjet - jane te pashmangshme. Ato do te behen edhe me shume te mundshme dhe shume me te rrezikshme, sa me shume i kufizuar behet aksesi te burimet e lendeve te para dhe tregjet.
Ne boten e sotme te ndervarur, politikat tradicionale te forces duken te sigurta qe perfundojne ne katastrofe. Tashme nje bote vetem me bashkepunim paqesor eshte nje iluzion. Rendi global do te jete me shume mbi institucionalizimin e ndjekjes se interesave te perbashketa sesa ndertimin mbi vlerat e perbashketa. Marifeti do te jete te shfrytezohet pushteti per te bashkepunuar. Nese ne do te kemi sukses, kjo nuk do te jete perendimi perballe pjeses tjeter, por perendimi plus pjesen tjeter. Nese ne deshtojme ne mund te vdesim."Historia: ne te vertete mund te kete perfunduar. Ngjarjet padyshim qe jo.
"The Financial Times"