Cfare duhet te ruajme nga gjuha dhe cfare mund te ndryshojme
Profesoreshe Ludmila Buxheli, punonjese shkencore e Institutit te Gjuhesise dhe te Letersise, prane Qendres se Studimeve Albanologjike ne Tirane, flet ne nje interviste per gazeten “Koha Jone”, propozimet e bera nga akademiket per ndryshimin e rregullave te drejtshkrimit te gjuhes shqipe. Profesoresha e njohur me nje sere botimesh ne fushen e gjuhesise, mendon se debati per ndryshimet e rregullave gjuhesore eshte i nevojshem, por sipas saj duhet qe informacioni te jete me i hapur, ne menyre qe te shmanget pershtypja qe eshte krijuar, sikur po behet nje konspiracion. Buxheli sugjeron qe te ruhet gjuha standarde, per shkak se ajo eshte pervetesuar me lehtesi nga pjesa me e madhe e popullsise, nderkohe qe gegerishtja mund te perdoret shume mire ne letersi, pasi eshte nje vlere e shtuar per te. Buxheli gjithashtu mendon se rregullat duhet te percaktohen qarte per fjale te caktuara dhe jo duke bere pergjithesime. Gjithesesi ajo sugjeron se eshte i nevojshem hartimi i nje fjalori te ri drejtshkrimor te gjuhes shqipe. Ja disa ide dhe propozime te gjuhetares se njohur:
Zonja Ludmila ne pozicionin e gjuhetares, si e shikoni debatin e nisur per gjuhen shqipe?
Mendoj se debati eshte i nevojshem, sepse behet fjale per standardin, i cili perfaqeson variantin zyrtar, ose me me prestigj te gjuhes shqipe. Pjesemarrja ne shtyp, jo vetem e specialisteve, por edhe e lexuesve te thjeshte, tregon per ndjeshmerine e madhe te folesve te shqipes si gjuhe amtare per standardin. Rendesi ka qe ne kete debat te respektohen rregullat e pjesemarrja ne te, ne menyre te vecante te respektohet parimi qe ne keto raste duhet jo vetem te flasesh, por edhe te degjosh. Vec kesaj, eshte e domosdoshme qe ne debat te perfshihen specialistet me te mire dhe te gjendet gjuha e mirekuptimit dhe e tolerances mes tyre. Mospjesemarrja nuk sjell asnje dobi dhe nuk i sherben ceshtjes. Problemi eshte se perse diskutohet dhe cfare propozohet. Mendoj se institucionet akademike, sidomos departamentet e gjuhes shqipe, duhet te jene me te informuar per punen e komisionit dhe duhet te menjanohet pershtypja e njefare “konspiracioni”.
Sipas jush, a duhet te ndryshojne rregullat e drejtshkrimit te gjuhes shqipe dhe si? Duhet te ndryshoje standardi, apo vetem disa fjale te caktuara?
Pyetja nese duhet te ndryshoje gjuha shqipe dhe si duhet te ndryshoje eshte bere edhe me pare nga gazetare dhe lexues dashamires te gjuhes shqipe. Mendoj se ka nje keqkuptim lidhur me kete ceshtje, gje qe pasqyrohet edhe ne formulimin e kesaj pyetjeje. Lihet te kuptohet se “procesi i ndryshimit” te gjuhes dhe “menyrat e ndryshimit” te saj jane detyre e gjuhetarit. Pra qenka gjuhetari ai qe vendos. Ne te vertete ndryshimi i cdo gjuhe, pra edhe i gjuhes shqipe, eshte atribut i vete gjuhes dhe, ne menyre te pavetedijshme, edhe i folesve te saj. Askush, perfshire ketu edhe gjuhetarin, nuk mund te beje asgje ne menyre te vetedijshme ne kete kendveshtrim. Arsyeja eshte se gjuha eshte nje dukuri specifike, njerezore, qe zhvillohet sipas rregullave dhe ligjeve te saj, kurse folesi e zoteron gjuhen amtare ne menyre te pavetedijshme, qe ne moshen me te njome. Ai i zbaton rregullat gjuhesore ne menyre te pavetedijshme, pa marre asnje mesim nga prinderit, te afermit, dhe, ne kushte te caktuara, edhe i ndryshon ne menyre te pavetedijshme keto rregulla, gje qe pasohet me zhvillimin e gjuhes ne shekuj. Ky ndryshim nuk behet menjehere, por gjate nje periudhe shume te gjate kohe dhe eshte me i ndjeshem sidomos ne leksik, dhe me pak i ndjeshem ne gramatike. Pra do apo nuk do gjuhetari, folesi i gjuhes amtare flet sipas rregullave dhe ligjeve te kesaj gjuhe, sic eshte p.sh. edhe rasti i shqipes. Detyra e gjuhetarit eshte t’i beje te vetedijshem shqipfolesit per rregullat qe zbaton ne menyre te pavetedijshme kur flet gjuhen amtare, por edhe te zbuloje prirjet dhe shmangiet nga keto rregulla. Ketu dalim te standardi, a duhet te ndryshoje ai? Per sa i perket standardit, kam parasysh variantin e shkruar, se per ke po behet fjale kohet e fundit, mendoj se ai ka funksionuar dhe funksionon me se miri, pra nuk ka ndonje gje qe calon me sistemin. Ai nuk mund te ndryshohet per sa kohe qe pranohet e zbatohet nga shqipfolesi, pra perseri nje gje e tille nuk varet nga gjuhetari. Po ashtu, standardi i sotem nuk ka arsye te zevendesohet me nje standard tjeter, sepse ky variant gjuhesor e ka kryer me se miri funksionin e tij si mjet komunikimi ne administraten shteterore, shkollore, dhe ne stilet e ndryshme gjuhesore (letrare, publicistike, mediatike). Me kete nuk nenkuptoj qe letersia artistike te mos shkruhet edhe ne gegerisht. Perkundrazi, variantet dialektore jane pasuri e gjuhes shqipe dhe ushqejne edhe standardin. Nga ana tjeter, edhe standardi si variant gjuhesor, nuk qendron ne nje vend, dhe eshte detyre e gjuhetarit te pershkruaje jo vetem rregullat dhe ligjet mbi te cilat ai funksionon, por edhe te zbuloje prirjet dhe shmangiet nga kete rregulla ne shkrim dhe shqiptim. Ne keto raste, prirjet keshillohet te kthehen ne norme, kurse shmangiet keshillohet te menjanohen. Kjo eshte gjeja me normale, me e zakonshme dhe e perhershme ne punen e gjuhetarit qe merret me shqipen standarde dhe mendoj se ketu eshte perqendruar edhe puna e komisionit akademik. Por per zoterimin e standardit te shqipes luan nje rol te rendesishem shkolla. Ndryshe nga variantet dialektore, standardi si variant zyrtar mesohet ne shkolle, keshtu qe shkolla ka nje pergjegjesi te madhe per persosjen e mesimdhenies se shqipes, per zoterimin e saj nga nxenesit. Mendimi i shprehur ndonjehere se nxenesit kane veshtiresi ne pervetesimin e standardit nuk qendron. Pershtypja ime eshte se ne kete drejtim nuk behet sa duhet ne sistemin tone arsimor. Megjithate nuk mendoj se nuk ka vend per permiresimin e rregullave te drejtshkrimit.
Keshilli Nderakademik, i mbledhur se fundi, ka bere disa propozime per ndryshimin e disa rregullave gjuhesore per shembull per heqjen e zanoreve te ngjitura, si oo, uu, ii; alkool te shkruhet alkol, etj. Ju si e shikoni kete?
Mendoj se rastet duhen pare me shume kujdes dhe nje per nje. Ndoshta per fjalen alkool mund te vendose lehte shkrimi i saj vetem me nje zanore. Por kur kemi te bejme me fjale te huaja te ketij tipi duhet pasur parasysh edhe praktika qe eshte ndjekur ne keto gjuhe. Problemi eshte qe ndryshimet te mos shoqerohen me perjashtime te reja. Per sa i perket shqipes, pervec kriterit historik, d.m.th., marrja parasysh e shkrimit te ketyre fjaleve ne gjuhe nga kane hyre, ne te tilla raste duhet pasur parasysh edhe struktura morfologjike e fjaleve nga pozitat e shqipes se sotme. Mendoj se nuk mund te vihen ne nje plan fjale me struktura morfematike te ndryshme. Keshtu, fjalet kooperoj, kooperative nuk mendoj se duhen shkruar vetem me nje “o”, sepse keto dy zanore, ketu, u perkasin dy morfemave te ndryshme. Po ashtu, ne fjalet e huazuara zoologji, zooteknik, te cilat ne shqipen e sotme ndihen si fjale jo te parme, me element te pare nje fjale me burim nga greqishtja, qe ne shqip ndihet si parashtese, duhet marre parasysh kriteri historik, keshtu qe mendoj se duhen shkruar me dy “o”. Modele te tilla kemi ne shqipe ne fjale te tilla si riintepretoj. Te kjo fjale ndonese takohen dy zanore i, ato ruhen ne drejtshkrim.
Jane zhvilluar shume debate per zanoren “e” te patheksuar ne fund te fjaleve, cili eshte opinioni juaj, duhet ruajtur “e”-ja, apo duhet te bjere?
Edhe ne keto raste mendoj se duhen percaktuar mire kriteret mbi te cilat bazohet drejtshkrimi. Nese perparesi do t’i jepet kriterit fonetik, nuk mendoj se jemi ne rruge te mbare. Problemi eshte se sipas ketij kriteri, cili shqiptim duhet marre per baze, shqiptimi i korcarit, i sarandjotit, i lushnjarit, i tiranasit, i shkodranit apo i prishtinasit? Shqipja eshte nje gjuhe qe ka sistem lakimi e zgjedhimi, keshtu qe perparesi i duhet dhene kriterit gramatikor, por edhe atij historik. Shkrimi i “e” –se fundore te patheksuar ne emrat e gjinise mashkullore si burre, lume etj., te cilet nuk jane me shume se 15-20 fjale, mendoj se duhet ruajtur, sepse nuk perben ndonje veshtiresi per zoterimin e kesaj rregulle. Kemi te bejme me respektimin e parimit historik ose te tradites tone shkrimore, sepse keto fjale deshmohen te shkruara me “e” fundore te patheksuar qe ne shkrimet me te hershme te shqipes. Per me teper keto fjale ne shqipen e sotme sherbejne si tema fjale formuese ne formime te tilla si burreri, lumemadh etj. Mos shkrimi i zanores “e” ne keto rast do te shoqerohej me shtimin e nje rregulle tjeter drejtshkrimore, sepse shqipja nuk i pranon formime te tilla si burri lummadh. Edhe pervoja e gjuheve te medha, me tradite drejtshkrimore te ngulitur prej shekujsh, tregon se shqiptimi dhe drejtshkrimi jane shume larg njeri- tjetrit dhe megjithate, standardi i ketyre gjuheve zoterohet nga folesit, ndonese si kriter drejtshkrimor kryesor merret ai historik. Kam parasysh gjuhe keto gjuhe te tilla si anglishtja, frengjishtja, italishtja, rusishtja etj. Edhe shkrimi me “e” fundore i emrave te vendeve Lushnje, Zaloshnje, foshnje duhet ruajtur, pasi tradita shkrimore nuk ka lekundje ne keto raste.
Debate jane zhvilluar edhe rreth perdorimit te shkronjave te medha, emrave te pervecem te huaj, sipas jush a duhet te kete ndryshime ne kete drejtim?
Nuk kam ndonje informacion konkret lidhur me rastet e diskutuara. Mendoj se ne pergjithesi drejtshkrimi e ka zgjidhur mire problemin e shkronjave te medha, ndonese ka vend per permiresim. Gjithsesi, mund te rishikohet perdorimi i shkronjes se madhe per emrat e festave te ndryshme, si p.sh. ato fetare si Pashke, Krishtlindje, Bajram etj. Po ashtu edhe me shkronje te madhe mendoj se duhen shkruar edhe emra si Zot, Allah, Krisht etj. Per sa u perket emrave te huaj, kam parasysh emrat e personazheve ne letersine artistike te perkthyer ne gjuhen shqipe, ata duhen shkruar sipas drejtshkrimit shqip (Xhon, Xhejms, Karla etj.), natyrisht ne keto raste kriter kryesor eshte ai fonetik. Kurse per sa u perket shkrimit ne shtypin periodik dhe ne botimet shkencore te emrave te pervecem te personaliteteve te huaj, te studiuesve, shkencetareve etj., mendoj se duhet respektuar drejtshkrimi i gjuhes nga kane hyre. P.sh. duhet Noam Chomsky, Margaret Theacher, ndonese shqiptimi nuk perputhet me shkrimin. Edhe per emrat e pervecem te personave me origjine aziatike duhet pasur parasysh kriteri i ndjekur nga vendet perkatese per shkrimin e emrave te tyre me alfabet latin.
A duhet hartuar nje fjalor i ri drejtshkrimor?
Debatet e zhvilluara deri me sot tregojne se ndihet nevoja e hartimit te nje fjalori te ri drejtshkrimor, institucional, ku te pasqyrohen edhe fjalet e reja qe kane hyre ne gjuhe ne keto 20 vjetet e fundit. Perpjekje personale ka pasur vitet e fundit per hartimin e nje fjalori te tille nga prof. Ali Dhrimo dhe prof. Rami Memushaj. Keta dy studiues te perkushtuar dalin me propozime konkrete, te cilat i jane paraqitur dhe komisionit nderakademik. Mendoj se mendimet e sugjerimet e tyre duhet marre ne konsiderate, sepse prej vitesh ata kane dhene nje ndihmese me vlere ne problemet e drejtshkrimit e te shqipes standarde me artikuj e studime, e fjalore. Po ashtu, eshte i nevojshem edhe ribotimi i rishikuar, por jo i nxituar, i rregullave te drejtshkrimit. Ajo qe dua te theksoj perseri eshte se gjuhetari nuk e ben gjuhen, por zbulon rregullat e funksionimit te saj, prirjet drejt nje norme te re gramatikor e drejtshkrimore ose shmangiet nga norma. Per gjuhetarin nuk ka gjuhe te bukur dhe gjuhe jo te bukur, ashtu sic nuk ka dialekt te bukur dhe jo te bukur. Te gjitha gjuhet dhe variantet dialektore jane te bukura ne llojin e vet. Pare ne kete kendveshtrim, ndryshimet ne drejtshkrim jo vetem qe duhen bere me kujdes, jo ne menyre te nxituar, por per to duhet folur e shkruar edhe pa ngjyrime lokaliste.
Zonja Ludmila ne pozicionin e gjuhetares, si e shikoni debatin e nisur per gjuhen shqipe?
Mendoj se debati eshte i nevojshem, sepse behet fjale per standardin, i cili perfaqeson variantin zyrtar, ose me me prestigj te gjuhes shqipe. Pjesemarrja ne shtyp, jo vetem e specialisteve, por edhe e lexuesve te thjeshte, tregon per ndjeshmerine e madhe te folesve te shqipes si gjuhe amtare per standardin. Rendesi ka qe ne kete debat te respektohen rregullat e pjesemarrja ne te, ne menyre te vecante te respektohet parimi qe ne keto raste duhet jo vetem te flasesh, por edhe te degjosh. Vec kesaj, eshte e domosdoshme qe ne debat te perfshihen specialistet me te mire dhe te gjendet gjuha e mirekuptimit dhe e tolerances mes tyre. Mospjesemarrja nuk sjell asnje dobi dhe nuk i sherben ceshtjes. Problemi eshte se perse diskutohet dhe cfare propozohet. Mendoj se institucionet akademike, sidomos departamentet e gjuhes shqipe, duhet te jene me te informuar per punen e komisionit dhe duhet te menjanohet pershtypja e njefare “konspiracioni”.
Sipas jush, a duhet te ndryshojne rregullat e drejtshkrimit te gjuhes shqipe dhe si? Duhet te ndryshoje standardi, apo vetem disa fjale te caktuara?
Pyetja nese duhet te ndryshoje gjuha shqipe dhe si duhet te ndryshoje eshte bere edhe me pare nga gazetare dhe lexues dashamires te gjuhes shqipe. Mendoj se ka nje keqkuptim lidhur me kete ceshtje, gje qe pasqyrohet edhe ne formulimin e kesaj pyetjeje. Lihet te kuptohet se “procesi i ndryshimit” te gjuhes dhe “menyrat e ndryshimit” te saj jane detyre e gjuhetarit. Pra qenka gjuhetari ai qe vendos. Ne te vertete ndryshimi i cdo gjuhe, pra edhe i gjuhes shqipe, eshte atribut i vete gjuhes dhe, ne menyre te pavetedijshme, edhe i folesve te saj. Askush, perfshire ketu edhe gjuhetarin, nuk mund te beje asgje ne menyre te vetedijshme ne kete kendveshtrim. Arsyeja eshte se gjuha eshte nje dukuri specifike, njerezore, qe zhvillohet sipas rregullave dhe ligjeve te saj, kurse folesi e zoteron gjuhen amtare ne menyre te pavetedijshme, qe ne moshen me te njome. Ai i zbaton rregullat gjuhesore ne menyre te pavetedijshme, pa marre asnje mesim nga prinderit, te afermit, dhe, ne kushte te caktuara, edhe i ndryshon ne menyre te pavetedijshme keto rregulla, gje qe pasohet me zhvillimin e gjuhes ne shekuj. Ky ndryshim nuk behet menjehere, por gjate nje periudhe shume te gjate kohe dhe eshte me i ndjeshem sidomos ne leksik, dhe me pak i ndjeshem ne gramatike. Pra do apo nuk do gjuhetari, folesi i gjuhes amtare flet sipas rregullave dhe ligjeve te kesaj gjuhe, sic eshte p.sh. edhe rasti i shqipes. Detyra e gjuhetarit eshte t’i beje te vetedijshem shqipfolesit per rregullat qe zbaton ne menyre te pavetedijshme kur flet gjuhen amtare, por edhe te zbuloje prirjet dhe shmangiet nga keto rregulla. Ketu dalim te standardi, a duhet te ndryshoje ai? Per sa i perket standardit, kam parasysh variantin e shkruar, se per ke po behet fjale kohet e fundit, mendoj se ai ka funksionuar dhe funksionon me se miri, pra nuk ka ndonje gje qe calon me sistemin. Ai nuk mund te ndryshohet per sa kohe qe pranohet e zbatohet nga shqipfolesi, pra perseri nje gje e tille nuk varet nga gjuhetari. Po ashtu, standardi i sotem nuk ka arsye te zevendesohet me nje standard tjeter, sepse ky variant gjuhesor e ka kryer me se miri funksionin e tij si mjet komunikimi ne administraten shteterore, shkollore, dhe ne stilet e ndryshme gjuhesore (letrare, publicistike, mediatike). Me kete nuk nenkuptoj qe letersia artistike te mos shkruhet edhe ne gegerisht. Perkundrazi, variantet dialektore jane pasuri e gjuhes shqipe dhe ushqejne edhe standardin. Nga ana tjeter, edhe standardi si variant gjuhesor, nuk qendron ne nje vend, dhe eshte detyre e gjuhetarit te pershkruaje jo vetem rregullat dhe ligjet mbi te cilat ai funksionon, por edhe te zbuloje prirjet dhe shmangiet nga kete rregulla ne shkrim dhe shqiptim. Ne keto raste, prirjet keshillohet te kthehen ne norme, kurse shmangiet keshillohet te menjanohen. Kjo eshte gjeja me normale, me e zakonshme dhe e perhershme ne punen e gjuhetarit qe merret me shqipen standarde dhe mendoj se ketu eshte perqendruar edhe puna e komisionit akademik. Por per zoterimin e standardit te shqipes luan nje rol te rendesishem shkolla. Ndryshe nga variantet dialektore, standardi si variant zyrtar mesohet ne shkolle, keshtu qe shkolla ka nje pergjegjesi te madhe per persosjen e mesimdhenies se shqipes, per zoterimin e saj nga nxenesit. Mendimi i shprehur ndonjehere se nxenesit kane veshtiresi ne pervetesimin e standardit nuk qendron. Pershtypja ime eshte se ne kete drejtim nuk behet sa duhet ne sistemin tone arsimor. Megjithate nuk mendoj se nuk ka vend per permiresimin e rregullave te drejtshkrimit.
Keshilli Nderakademik, i mbledhur se fundi, ka bere disa propozime per ndryshimin e disa rregullave gjuhesore per shembull per heqjen e zanoreve te ngjitura, si oo, uu, ii; alkool te shkruhet alkol, etj. Ju si e shikoni kete?
Mendoj se rastet duhen pare me shume kujdes dhe nje per nje. Ndoshta per fjalen alkool mund te vendose lehte shkrimi i saj vetem me nje zanore. Por kur kemi te bejme me fjale te huaja te ketij tipi duhet pasur parasysh edhe praktika qe eshte ndjekur ne keto gjuhe. Problemi eshte qe ndryshimet te mos shoqerohen me perjashtime te reja. Per sa i perket shqipes, pervec kriterit historik, d.m.th., marrja parasysh e shkrimit te ketyre fjaleve ne gjuhe nga kane hyre, ne te tilla raste duhet pasur parasysh edhe struktura morfologjike e fjaleve nga pozitat e shqipes se sotme. Mendoj se nuk mund te vihen ne nje plan fjale me struktura morfematike te ndryshme. Keshtu, fjalet kooperoj, kooperative nuk mendoj se duhen shkruar vetem me nje “o”, sepse keto dy zanore, ketu, u perkasin dy morfemave te ndryshme. Po ashtu, ne fjalet e huazuara zoologji, zooteknik, te cilat ne shqipen e sotme ndihen si fjale jo te parme, me element te pare nje fjale me burim nga greqishtja, qe ne shqip ndihet si parashtese, duhet marre parasysh kriteri historik, keshtu qe mendoj se duhen shkruar me dy “o”. Modele te tilla kemi ne shqipe ne fjale te tilla si riintepretoj. Te kjo fjale ndonese takohen dy zanore i, ato ruhen ne drejtshkrim.
Jane zhvilluar shume debate per zanoren “e” te patheksuar ne fund te fjaleve, cili eshte opinioni juaj, duhet ruajtur “e”-ja, apo duhet te bjere?
Edhe ne keto raste mendoj se duhen percaktuar mire kriteret mbi te cilat bazohet drejtshkrimi. Nese perparesi do t’i jepet kriterit fonetik, nuk mendoj se jemi ne rruge te mbare. Problemi eshte se sipas ketij kriteri, cili shqiptim duhet marre per baze, shqiptimi i korcarit, i sarandjotit, i lushnjarit, i tiranasit, i shkodranit apo i prishtinasit? Shqipja eshte nje gjuhe qe ka sistem lakimi e zgjedhimi, keshtu qe perparesi i duhet dhene kriterit gramatikor, por edhe atij historik. Shkrimi i “e” –se fundore te patheksuar ne emrat e gjinise mashkullore si burre, lume etj., te cilet nuk jane me shume se 15-20 fjale, mendoj se duhet ruajtur, sepse nuk perben ndonje veshtiresi per zoterimin e kesaj rregulle. Kemi te bejme me respektimin e parimit historik ose te tradites tone shkrimore, sepse keto fjale deshmohen te shkruara me “e” fundore te patheksuar qe ne shkrimet me te hershme te shqipes. Per me teper keto fjale ne shqipen e sotme sherbejne si tema fjale formuese ne formime te tilla si burreri, lumemadh etj. Mos shkrimi i zanores “e” ne keto rast do te shoqerohej me shtimin e nje rregulle tjeter drejtshkrimore, sepse shqipja nuk i pranon formime te tilla si burri lummadh. Edhe pervoja e gjuheve te medha, me tradite drejtshkrimore te ngulitur prej shekujsh, tregon se shqiptimi dhe drejtshkrimi jane shume larg njeri- tjetrit dhe megjithate, standardi i ketyre gjuheve zoterohet nga folesit, ndonese si kriter drejtshkrimor kryesor merret ai historik. Kam parasysh gjuhe keto gjuhe te tilla si anglishtja, frengjishtja, italishtja, rusishtja etj. Edhe shkrimi me “e” fundore i emrave te vendeve Lushnje, Zaloshnje, foshnje duhet ruajtur, pasi tradita shkrimore nuk ka lekundje ne keto raste.
Debate jane zhvilluar edhe rreth perdorimit te shkronjave te medha, emrave te pervecem te huaj, sipas jush a duhet te kete ndryshime ne kete drejtim?
Nuk kam ndonje informacion konkret lidhur me rastet e diskutuara. Mendoj se ne pergjithesi drejtshkrimi e ka zgjidhur mire problemin e shkronjave te medha, ndonese ka vend per permiresim. Gjithsesi, mund te rishikohet perdorimi i shkronjes se madhe per emrat e festave te ndryshme, si p.sh. ato fetare si Pashke, Krishtlindje, Bajram etj. Po ashtu edhe me shkronje te madhe mendoj se duhen shkruar edhe emra si Zot, Allah, Krisht etj. Per sa u perket emrave te huaj, kam parasysh emrat e personazheve ne letersine artistike te perkthyer ne gjuhen shqipe, ata duhen shkruar sipas drejtshkrimit shqip (Xhon, Xhejms, Karla etj.), natyrisht ne keto raste kriter kryesor eshte ai fonetik. Kurse per sa u perket shkrimit ne shtypin periodik dhe ne botimet shkencore te emrave te pervecem te personaliteteve te huaj, te studiuesve, shkencetareve etj., mendoj se duhet respektuar drejtshkrimi i gjuhes nga kane hyre. P.sh. duhet Noam Chomsky, Margaret Theacher, ndonese shqiptimi nuk perputhet me shkrimin. Edhe per emrat e pervecem te personave me origjine aziatike duhet pasur parasysh kriteri i ndjekur nga vendet perkatese per shkrimin e emrave te tyre me alfabet latin.
A duhet hartuar nje fjalor i ri drejtshkrimor?
Debatet e zhvilluara deri me sot tregojne se ndihet nevoja e hartimit te nje fjalori te ri drejtshkrimor, institucional, ku te pasqyrohen edhe fjalet e reja qe kane hyre ne gjuhe ne keto 20 vjetet e fundit. Perpjekje personale ka pasur vitet e fundit per hartimin e nje fjalori te tille nga prof. Ali Dhrimo dhe prof. Rami Memushaj. Keta dy studiues te perkushtuar dalin me propozime konkrete, te cilat i jane paraqitur dhe komisionit nderakademik. Mendoj se mendimet e sugjerimet e tyre duhet marre ne konsiderate, sepse prej vitesh ata kane dhene nje ndihmese me vlere ne problemet e drejtshkrimit e te shqipes standarde me artikuj e studime, e fjalore. Po ashtu, eshte i nevojshem edhe ribotimi i rishikuar, por jo i nxituar, i rregullave te drejtshkrimit. Ajo qe dua te theksoj perseri eshte se gjuhetari nuk e ben gjuhen, por zbulon rregullat e funksionimit te saj, prirjet drejt nje norme te re gramatikor e drejtshkrimore ose shmangiet nga norma. Per gjuhetarin nuk ka gjuhe te bukur dhe gjuhe jo te bukur, ashtu sic nuk ka dialekt te bukur dhe jo te bukur. Te gjitha gjuhet dhe variantet dialektore jane te bukura ne llojin e vet. Pare ne kete kendveshtrim, ndryshimet ne drejtshkrim jo vetem qe duhen bere me kujdes, jo ne menyre te nxituar, por per to duhet folur e shkruar edhe pa ngjyrime lokaliste.