E ardhmja e papërcaktuar
A duhet te jemi t knaqur q jemi kaq t
varur? A duhet t presim se çdo të ndodh, dhe pastaj t lutemi të ndodh
mrekullia, apo t fillimisht të mundohemi e pastaj t lutemi?
Nga Ard Morina
New
York, ShBA
Ec prpara, ose ngel prapa! Si çdo gj tjetr,
edhe politika e shteteve evoluon dhe ndryshon me kohn. N kt përmasë,
natyrisht ka vetm humbs dhe fitues, nuk ka diçka n mes. Nse nesr politika
e Ameriks ndryshon ndaj vendit dhe rajonit ton, ne ngecim. Kjo sht e sigurt
sepse nuk po lvizim n shpejtsinë dhe drejtimin e duhur. Tek politikëbrsit
tan duhet t ekzistojë nj ndjenj urgjence pr tu zhvilluar n kt moment
kur historia sht n ann ton.
T themi se ShBA-të ndryshojnë kahje
Viti 2020, angazhimi i thelluar i Ameriks n
Lindje t Mesme, luftrat e hapura n t gjitha frontet - prej Afganistanit n
Irak e Iran, kanë filluar ti shterin burimet financiare si dhe dshirën e
opinionit publik pr vazhdimin e politikës ndërhyrëse. Uashingtoni nuk sht i
gatshm t dorzojë statusin e fuqis m t madhe n bot: përkundrazi,
gjithnj e m shum po lufton pr mbrojtjen e pozits që ka. Megjithat,
ShBA-të kanë rishqyrtuar politikn, mënyrën se si i arrijn qëllimet, dhe kanë
dalur me nj platformë e cila, ndr tjera, thrret pr zvoglimin e bazave
ushtarake n vendet e huaja prej mbi 700 sa i ka, n m pak se 400; të
mjaftueshme pr ti shërbyer interesave dhe aspiratave t saj botrore. Ësht
konstatuar se kursimi i triliona dollarëve do ti ndihmonte vendit t
balanconte buxhetin. Buxheti i balancuar premton nj të ardhme m t sigurt. Si
dhe rikonfirmon rolin e ShBA-ve n skenën globale.
Njra prej bazave q duhet trhequr sht
Bondsteel në Kosov. Kjo gjë nuk trajtohet si e nevojshme tani kur i gjith
rajoni sht nn hijen e Bashkimit Evropian, nn siguri dhe stabilitet. Siguri
dhe stabilitet pr amerikant nnkupton se kjo pjes gjeografike nuk do te bije
nn: a) radikalizmin e viteve 80-ta dhe 90-ta apo ndonjë ideologjie tjetr
dmtuese pr Perendimin; dhe b) influencn e Mosks.
Me fjal tjera, ShBA-t nuk do t jen aq t
angazhuara n rajon. Do të vezhgojn dhe nderhyjn vetm atherë kur njra prej
pikave të lartprmendura rrezikohet. Logjikisht, Bashkimi Evropian nuk do t
lejojë Rusin t merr kontroll mbi kt pjes. Mnyra se si BE planifikon tia
arrijë qllimit sht duke ja
qejfin Serbis deri n at nivel ku ajo nuk krcnon aleanc t hapur me Rusin dhe acarim marrdheniesh me Perndimin (kjo është arsyeja pse Serbis iu përshpejtua hyrja n BE). Kjo do ti lejojë amerikant t lirohen nga barra e teprt n kohn kur Amerika Latine sht afruar me Kinn, kurse Lindja e Mesme gjendet n kaos. Prveç tyre, probleme t reja kanë lindur ndërkohë - dy zona q premtojn energji pr tr botn, kërkojnë vmendje dhe intervenim: Azia Qendrore dhe Arktiku (tani me shkrirjen e akullnajave, i lehtë pr tu lundruar). Sa i prket Kosovs, politika e Brukselit dhe burokratve t BE-se (eurokratve), sht vetm maja e iceberg-ut. Pjesa m e madhe e akullit nën ujë, pra pesha kryesore e fuqis mbetet n duart e udhëheqësve t komb-shteteve. Bashkimi Evropian nuk sht nj shtet, sht entitet i shum vendeve të cilat shpeshherë kan qllime të ndryshme me njëra-tjetrn. Shiko Evropn n terma gjeografikë si Evropë Atlantike, Lindore, Jugore, Kontinentale, dhe mund të shohsh struktura të ngjashme brenda këtyre blloqeve dhe ndryshime mes tyre ndaj BE-se; zbrtheje edhe m tej n nivele shtetërore, dhe e gjith ideja e Evrops se bashkuar mbetet nj ndrr. Nj numr prej tyre kan marrdhnie miqsore me Rusin, dhe duke prjashtuar trysninë anglo-amerikane, shumica jan historikisht m proserbe se proshqiptare. Interesi edhe historia i bjn evropiant t till siç janë. Kt prirje mund ta vrejmë edhe nga hipokrizia e liberalizimit t vizave n t gjith Ballkanin, përveç Shqiprise, Kosovs dhe Bosnjes; ose nga qndrimi i çuditshëm i BE-s ndaj statusit t Kosovs. Proserbizmi, papajtueshmëria e brendshme, si dhe miqsia me Rusin, kur shkrihen nn nj, e fusin Kosovn n tavolinn e tregtis mes Rusis dhe Evrops Perendimore. Pra, Euro-Azia na ridefinon si pion shahu vetm se, n kt rast, shahu sht shumdimensional dhe me pasoja negative pr vetë pionin. N nj realitet t till, Serbia do ta ket shum lehtë t bj presion ndaj veriut. Edhe pse n hartn e Ameriks veriu sht n Kosov, n hartn evropiane thuajse sht pranuar si pjes e Serbis (ndrsa i gjith vendi, duke u bazuar nga konteksti, herë trajtohet si i pavarur, herë si problem i pazgjedhur, apo konflikt i ngrir). Pasojat Vendit të ndar de facto n dy gjysma, kur i glltitet njra, tjetra mbetet kafshat m e lehtë. N vitin 1912 shqiptart shpëtuan, por m shum mbetn jashtë kufijve se brenda, nj realitet. Ndarjet e atëhershme jan paralele me ndarjet e tanishme, vetëm se ato tani bëhen në stilin e shekullit XXI. Çfar t ardhme do t ket Kosova kur n vend se t jetë n gjendje t mbroj pjesn lindore, rrezikon ta humb veriun, si dhe i rrezikohet e gjith qenia? SHBA-t apo askush tjetr nuk garanton se do t jet ktu pr 90 vitet e ardhshme. Si çdo fuqi, edhe kjo ka plane, por nuk e di çfarë kahje politika e saj do të merr n të ardhmen, sepse gjrat ndryshojnë. Nse mendoni se jo, shikoni vetëm njëqind vitet e fundit të historis s njerëzimit. Skenare tjera gjithashtu jan t mundshme. P.sh. ngritja e Kins dhe rnia e Perëndimit, siç argumenton akademiku i njohur Martin Jacques n librin e tij Ëhen China Rules the Ëorld, predikohet nga shum analist. Ktu prapë do të ishim në pozitë të keqe. Tjetra, loja gjeostrategjike, q shpesh komentohet si e vdekur sht e gjall, siç shkruan Jeff Smith n Journal of International Security Magazine: n Azin Qendrore fuqit e mdha jan futur n gar pr dominimin e rajonit (Kazakistan, Turkmenistan, Taxhikistan, Kirgistan dhe Uzbekistan, vende te pasura me naft dhe gaz natyror). Çka nse n kte betejë futet prapë edhe Ballkani? Mendoni se është e pamundshme? Paj çka mendohet varet edhe nga niveli i optimizmit. Por kthehuni tek historia e viteve 90ta dhe krahasoni Rusinë e kohës së luftës së Kosovës, kur manipulohej nga Perëndimi dhe se si përqeshej Jelcini, me Rusin e Putinit, q shpeshherë manipulon Evropn (duke ia ndalur gazin pjess lindore dhe duke zbatuar marrveshje bilaterale, siç është projekti i bartjes s gazit nëpër rrugën e drejtpërdrejtë Rusi-Gjermani). Kur sht n pyetje çshtja e siguris, nuk mund t bazohemi n optimizm. A duhet te jemi t knaqur q jemi kaq t varur? A duhet t presim se çdo të ndodh, dhe pastaj t lutemi të ndodh mrekullia, apo t fillimisht të mundohemi e pastaj t lutemi? Udhëheqësit tan duhet t fusin n rendin e dits t menduarit e asaj q mund të ndodhë. Nuk bhemi shtet nse nuk prgatitemi pr periudhn e re t politiks botrore, periudhë t ciln askush nuk e parasheh me siguri, por vetm mund ta pandehim, peroiudhë kjo për të cilën q t gjith jemi t sigurt se po vjen. Sepse, si asgj tjetr, as realitetet politike nuk jan imune nga dimensioni i kohs. Hap i par do t ishte: Qeveria e Kosovs t dalë me vizion dhe platformë për sigurin dhe sovranitetin e vendit. Nuk është pozitive nse at çështje e lm t heshtur dhe e fshehim pas argumentit se t huajt na garantojnë paqe dhe siguri. Ndr hapat m t rndsishm q vrtetojnë sovranitetin e nj vendi sht mundsia dhe strategjia pr mbrojtjen e tij. Derisa gjrat ndryshojnë prapë, t huajt kanë definuar rolin e tyre si perkrahs t pavarsis q duhet mbikëqyrur derisa evoluon n sovranitet t plotë. Roli i Serbis, Rusis e tjerve sht që ky proces t ndalet. Ndrsa roli jon nuk duhet te jet q t vrapojmë mbas të pars, por q ta pershpejtojmë dhe ridefinojmë at pra te jemi aktorë n vetvete kur sht n pyetje e ardhmja e jon.
qejfin Serbis deri n at nivel ku ajo nuk krcnon aleanc t hapur me Rusin dhe acarim marrdheniesh me Perndimin (kjo është arsyeja pse Serbis iu përshpejtua hyrja n BE). Kjo do ti lejojë amerikant t lirohen nga barra e teprt n kohn kur Amerika Latine sht afruar me Kinn, kurse Lindja e Mesme gjendet n kaos. Prveç tyre, probleme t reja kanë lindur ndërkohë - dy zona q premtojn energji pr tr botn, kërkojnë vmendje dhe intervenim: Azia Qendrore dhe Arktiku (tani me shkrirjen e akullnajave, i lehtë pr tu lundruar). Sa i prket Kosovs, politika e Brukselit dhe burokratve t BE-se (eurokratve), sht vetm maja e iceberg-ut. Pjesa m e madhe e akullit nën ujë, pra pesha kryesore e fuqis mbetet n duart e udhëheqësve t komb-shteteve. Bashkimi Evropian nuk sht nj shtet, sht entitet i shum vendeve të cilat shpeshherë kan qllime të ndryshme me njëra-tjetrn. Shiko Evropn n terma gjeografikë si Evropë Atlantike, Lindore, Jugore, Kontinentale, dhe mund të shohsh struktura të ngjashme brenda këtyre blloqeve dhe ndryshime mes tyre ndaj BE-se; zbrtheje edhe m tej n nivele shtetërore, dhe e gjith ideja e Evrops se bashkuar mbetet nj ndrr. Nj numr prej tyre kan marrdhnie miqsore me Rusin, dhe duke prjashtuar trysninë anglo-amerikane, shumica jan historikisht m proserbe se proshqiptare. Interesi edhe historia i bjn evropiant t till siç janë. Kt prirje mund ta vrejmë edhe nga hipokrizia e liberalizimit t vizave n t gjith Ballkanin, përveç Shqiprise, Kosovs dhe Bosnjes; ose nga qndrimi i çuditshëm i BE-s ndaj statusit t Kosovs. Proserbizmi, papajtueshmëria e brendshme, si dhe miqsia me Rusin, kur shkrihen nn nj, e fusin Kosovn n tavolinn e tregtis mes Rusis dhe Evrops Perendimore. Pra, Euro-Azia na ridefinon si pion shahu vetm se, n kt rast, shahu sht shumdimensional dhe me pasoja negative pr vetë pionin. N nj realitet t till, Serbia do ta ket shum lehtë t bj presion ndaj veriut. Edhe pse n hartn e Ameriks veriu sht n Kosov, n hartn evropiane thuajse sht pranuar si pjes e Serbis (ndrsa i gjith vendi, duke u bazuar nga konteksti, herë trajtohet si i pavarur, herë si problem i pazgjedhur, apo konflikt i ngrir). Pasojat Vendit të ndar de facto n dy gjysma, kur i glltitet njra, tjetra mbetet kafshat m e lehtë. N vitin 1912 shqiptart shpëtuan, por m shum mbetn jashtë kufijve se brenda, nj realitet. Ndarjet e atëhershme jan paralele me ndarjet e tanishme, vetëm se ato tani bëhen në stilin e shekullit XXI. Çfar t ardhme do t ket Kosova kur n vend se t jetë n gjendje t mbroj pjesn lindore, rrezikon ta humb veriun, si dhe i rrezikohet e gjith qenia? SHBA-t apo askush tjetr nuk garanton se do t jet ktu pr 90 vitet e ardhshme. Si çdo fuqi, edhe kjo ka plane, por nuk e di çfarë kahje politika e saj do të merr n të ardhmen, sepse gjrat ndryshojnë. Nse mendoni se jo, shikoni vetëm njëqind vitet e fundit të historis s njerëzimit. Skenare tjera gjithashtu jan t mundshme. P.sh. ngritja e Kins dhe rnia e Perëndimit, siç argumenton akademiku i njohur Martin Jacques n librin e tij Ëhen China Rules the Ëorld, predikohet nga shum analist. Ktu prapë do të ishim në pozitë të keqe. Tjetra, loja gjeostrategjike, q shpesh komentohet si e vdekur sht e gjall, siç shkruan Jeff Smith n Journal of International Security Magazine: n Azin Qendrore fuqit e mdha jan futur n gar pr dominimin e rajonit (Kazakistan, Turkmenistan, Taxhikistan, Kirgistan dhe Uzbekistan, vende te pasura me naft dhe gaz natyror). Çka nse n kte betejë futet prapë edhe Ballkani? Mendoni se është e pamundshme? Paj çka mendohet varet edhe nga niveli i optimizmit. Por kthehuni tek historia e viteve 90ta dhe krahasoni Rusinë e kohës së luftës së Kosovës, kur manipulohej nga Perëndimi dhe se si përqeshej Jelcini, me Rusin e Putinit, q shpeshherë manipulon Evropn (duke ia ndalur gazin pjess lindore dhe duke zbatuar marrveshje bilaterale, siç është projekti i bartjes s gazit nëpër rrugën e drejtpërdrejtë Rusi-Gjermani). Kur sht n pyetje çshtja e siguris, nuk mund t bazohemi n optimizm. A duhet te jemi t knaqur q jemi kaq t varur? A duhet t presim se çdo të ndodh, dhe pastaj t lutemi të ndodh mrekullia, apo t fillimisht të mundohemi e pastaj t lutemi? Udhëheqësit tan duhet t fusin n rendin e dits t menduarit e asaj q mund të ndodhë. Nuk bhemi shtet nse nuk prgatitemi pr periudhn e re t politiks botrore, periudhë t ciln askush nuk e parasheh me siguri, por vetm mund ta pandehim, peroiudhë kjo për të cilën q t gjith jemi t sigurt se po vjen. Sepse, si asgj tjetr, as realitetet politike nuk jan imune nga dimensioni i kohs. Hap i par do t ishte: Qeveria e Kosovs t dalë me vizion dhe platformë për sigurin dhe sovranitetin e vendit. Nuk është pozitive nse at çështje e lm t heshtur dhe e fshehim pas argumentit se t huajt na garantojnë paqe dhe siguri. Ndr hapat m t rndsishm q vrtetojnë sovranitetin e nj vendi sht mundsia dhe strategjia pr mbrojtjen e tij. Derisa gjrat ndryshojnë prapë, t huajt kanë definuar rolin e tyre si perkrahs t pavarsis q duhet mbikëqyrur derisa evoluon n sovranitet t plotë. Roli i Serbis, Rusis e tjerve sht që ky proces t ndalet. Ndrsa roli jon nuk duhet te jet q t vrapojmë mbas të pars, por q ta pershpejtojmë dhe ridefinojmë at pra te jemi aktorë n vetvete kur sht n pyetje e ardhmja e jon.