Ekonomia serbe, mes zhgenjimit dhe shpreses

Filip Slavkovic*
Shumica e vendeve te BE-se po njeh pavaresine e Kosoves, Beogradi reagon duke ulur nivelin e marredhenieve diplomatike me keto vende. Por BE-ja eshte partneri me i rendesishem i Serbise krahas Rusise. Ekonomia popullore e Serbise nuk do te shpetoje pa i ndjere pasojat e krizes politike e diplomatike. Qe tani mjaft serbe vuajne nga epoka e transformimit. Sipas rezultateve te sondazheve, serbet jane 70% pro anetaresimit ne Bashkimin Evropian. Por ne kutite e votimit gjysma zgjodhi partite nacionaliste, skeptike ndaj Evropes. Nje arsye per kete eshte mbeshtetja e perendimit per pavaresine e Kosoves, tjetra populizmi i nacionalisteve.
Keta duan te kthejne mbrapa transformimin demokratik te vitit 2000. Perkrahjen nacionalistet e gjejne tek ajo shtrese, e cila nuk ka perfituar nga hovi ne ekonomi. Kete e mbeshtet edhe ish-ministri i jashtem serb, Goran Svilanoviq. "Keta njerez duan nje rritje te shpejte ekonomike. Jane te pakenaqur me korrupsionin dhe privatizimin e ndermarrjeve shteterore, me standardin e tyre jetesor, dhe me rrogat. Por ata jane te pakenaqur edhe pse qeverite demokratike te shtate viteve te fundit kane qene arrogante kundrejt tyre dhe nuk kane dashur t'ia dine per jeten e njerezve ne brendesi te vendit. Politika neoliberale gjithashtu i ben te pakenaqur, por ne thelb shumica e ketyre njerezve nuk jane kundershtare te Bashkimit Evropian".
Prodhimi i pergjithshem bruto i Serbise per individ eshte 5500 dollare. Ne vitin 2007 sasia e te gjitha mallrave te prodhuar dhe sherbimeve u rrit me me shume se 7% krahasuar me vitin 2006. Krahasuar me dhjetevjecarin e shkuar te lufterave dhe embargos ekonomike, gjendja e serbeve eshte permiresuar dukshem. Megjithate, ata jane teper larg nivelit evropian te jeteses. Ne te vertete, rrogat u rriten ne rreth 580 euro mesatarisht, inflacioni dyshifror vecse ka bere qe cmimet te jene kaq te larta saqe shumica e artikujve ushqimore jane vetem 25% me lire sesa ne Gjermani.
***
Kete vit, shkeputja e Kosoves pritet ta paralizon ekonomine serbe. Qeveria e dorehequr nuk mund te zbatoje paketen miliardere te zhvillimit ekonomik per shkak te konfliktit me BE-ne. Pasi shumica e partnereve tregtare kane njohur shtetin e Kosoves, atmosfera anti-perendimore ne Serbi frenon ardhjen e investitoreve te mundshem. Ekonomisti beogradas Sasa Djogoviq thote: "Kjo rrit pa dyshim rreziqet jokomerciale. Ne kete vit Serbia do te perjetoje turbulenca politike. Per kete arsye nuk priten investime te medha e direkte. Por kapitali qe ndodhet ne vend nuk terhiqet. Firmat e huaja qe kane ardhur ne Serbi kane arsye do te qendrojne ne vend dhe madje mund te zgjerojne bizneset e tyre. Kjo vlen para se gjithash per sektorin financiar. Per te tregu nje i tille ne transformim eshte nje biznes mjaft joshes per shkak te kerkeses se larte."
***
Ne Serbi e sundojne tregun financiar bankat austriake, greke, italiane. Pas me shume se nje dhjetevjecari ne varferi, serbeve u del tashme te blejne mobilie te reja, por per kete ata duhet te paguajne nje cmim te larte, mendon politologu Dushan Jannjic. "Toleranca e Brukselit kundrejt praktikave te biznesit te bankave evropiane ne Serbi eshte e papranueshme. Raiffeisen Bank, Credit Agricole, Societe General etj., jane perfaqesuesit e Evropes ketu. Per qytetaret serbe, ata jane bastisesit e Serbise, qe kerkojne perqindjet me te larta ne shkalle evropiane, permes firmave fantazme ne Austri dyfishojne perqindjet dhe fusin ne xhep edhe hipotekat imobiliare".
Bankat japin me zor kredite per ndermarrjet e biznesit. Punedhenesit me te medhenj mbeten ndermarrjet shteterore dhe monopolistet e paket te tregtise. Ekonomisti serb Djogoviq paralajmeron: "Nuk mund te pritet qe Serbia te eksportoje produkte te gatshme ne Bashkimin Evropian. Ne vazhdojme te jemi si edhe me pare nje burim resursesh per vendet e industrializuara, duhet vecse te importojme nga keto shtete teknologjine me qellim qe te forcojme aftesine tone konkurruese. Per fat te keq ne marrim vetem mallra shumice. Per kete arsye bilanci yne tregtar edhe ne te ardhmen do te jete negativ. Por Serbia mund te hape tregje te reja, ose t'u kthehet ne tregjeve tradicionale afrikano-veriore, gati te harruara.
(*) Deutche Welle