Enigmat e pazgjidhura të shkencës
A mund të arrihet një
shpejtësi më e madhe se
ajo e diellit?
Në filmat si "Star Trek" apo
"Lufta e yjeve", mjetet kozmike
arrijnë të çojnë heronjtë e tyre
në galaktikat e largëta në pak
sekonda. Disa teori shkencore
supozojnë se lëvizjet me shpejtësi
më të madhe nga e dritës,
pra me shpejtësi mbi 300 mijë
km/orë përfshihen në arritjet
e mundshme të njeriut. Këtë e
kanë konfirmuar të gjitha testet
e zhvilluara deri tani. Një prej
këtyre studimeve është bërë nga
Lijum Uang e "NEC Research
Institute" në Princeton të shtetit
të Nju Jorkut dhe është botuar
disa vjet radhazi në revistën e
njohur "Nature".
Gjatë eksperimentit, impulsi
i dritës kalon mes kamerës së
mbushur me cezium ku u arrit
shpejtësia e tij më e madhe se
300 mijë km/orë (që është shpejtësi
e dritës në boshllëk) dhe që
deri sot është si shpejtësia kufi.
Shkencëtarë të tjerë janë
duke punuar për të krijuar
mjete, për të qenë në gjendje
të përshkojnë në mënyrë të
rrufeshme largësi kolosale. Në
gjysmën e vitit nëntëdhjetë të
shekullit XX, Miguel Alcubierre
i Universitetit të Uellsit, tregoi
mundësinë teorike të ndërtimit
të makinave të tilla. Kjo do të
arrinte të modifikonte kohëhapësirën
në atë mënyrë që
pjesa e pasme e mjetit të zmadhohej,
ndërsa të ngushtohej nga
përpara. Në saj të kësaj forme,
mjeti do të arrinte më shpejt se
drita. Por megjithatë, objekti
mbidritor do të kërkonte një energji
kolosale për të deformuar
kohë-hapësirën, më shumë
se ajo që ndodhet në të gjithë
hapësirën (Gjithësinë).
I tjetër mendimi është Chris
Van den Broeck nga "Institute
for Theorotical Physics" në Universitetin
Katolik në Leuven të
Belgjikës. Shkencëtari mendon
se kjo energji do të mjaftonte
të ishte miliarda herë më e
vogël nga ajo që parashikonte
Alcubierre.
Në fakt, telashi më i madh
për ndërtimin e një mjeti të
tillë, mbetet përtej arritjeve
dhe mundësive teknologjike
bashkëkohore.
Sa është forca e gravitetit në
të vërtetë?
Mjafton të pengohesh dhe të
rrëzohesh për tokë, që të ndiesh
forcën e gravitetit. Por kontakti
më i afërt me truallin kur rrëzo-
Shkencëtarët tashmë janë në gjendje të hedhin njeriun në
kozmos, të prodhojnë energjinë nga bërthama e atomit dhe të
manipulojnë gjenet. Megjithatë, shumë gjëra nuk i dimë, më
poshtë po paraqesim dhjetë pyetje nga më të rëndësishmet, të cilat
u largojnë gjumin njerëzve të shkencës
Enigma të
pazgjidhura
të shkencës
hesh nuk të lejon të kuptosh
natyrën e tij. Shkencëtarët prej
vitesh kanë vrarë mendjen për
ta përkufizuar këtë koncept.
Mendimi i teorisë së gravitetit
i ra për pjesë Isak Njutonit, në
vitin 1665, kur mbi kokën e tij
ra molla. Dukurinë e rënies
së mollës, shkencëtari anglez
e përkufizoi si tërheqje të dy
trupave. Por, nëse qëndron
saktësisht gravitacioni, këtë e
shpjegoi 200 vjet më vonë Albert
Anjshtanji me anën e teorisë
së përgjithshme të relativitetit.
Ai konstatoi se hapësira është
elastike, çka do të thotë se masa
e objektit e përkul, e shtrin apo
dhe e deformon hapësirën,
ashtu sikurse Toka përkul rrezet
diellore, kur ato kalojnë afër saj.
Me fjalë të tjera, materia vepron
mes vetes aq sa edhe mes
hapësirës që rrethon këto rreze.
Llogaritjet e Anjshtanjit i konfirmuan
vrojtimet astronomike.
Sot, teoria e tij e gravitetit është
themeli i shkencës bashkëkohore.
Megjithatë, tani për tani,
ndaj këtij problemi mbetet
vështirësia për ta pajtuar këtë
teori me teorinë tjetër të rëndësishme
të fizikës bashkëkohore.
Mospajtimi qëndron në puqjen
e teorisë së përgjithshme të
relativitetit dhe forcave të mekanikës
kuantike në kozmos,
që përshkruajnë botën mikrogrimcore.
Fizikanët kanë vite që po
përpiqen për t‘i pajtuar të dy
këto teori. Një prej tyre dhe që
ka prova më premtuese është
teoria e ashtuquajtur e supertelit,
e cila bazohet në ekzistencën
e grimcave elementare,
që nuk janë pika në hapësirë,
por në të vërtetë tela të tendosur,
gjithashtu me të tjera
përmasa. Sado që ky koncept
është mënyra më e mirë për të
pajtuar teorinë e relativitetit
me mekanikën kuantike, ende
nuk është e lehtë të kuptohet
ajo dhe aq më shumë të verifikohet.
Supozohet ekzistenca
e së paku dhjetë përmasave të
gjithësisë, prej të cilave vetëm
tri përmasa të hapësirës dhe
kohës mund t‘i marrim si të
goditura.
Nëse udhëtimet janë të mundshme
në kohë?
Albert Anjshtanji, i pari,
tërhoqi vëmendjen në relativitetin
e kohës. Nga llogaritjet e
tij doli se koha ngadalësohet kur
udhëtohet me shpejtësi shumë
të madhe. Në një prej paradokseve
të përmendura të teorisë së
relativitetit, njëri nga binjakët
lëviz në udhëtimin kozmik,
ndërsa i dyti qëndron në Tokë.
Kur, pas disa muajsh, udhëtari
kthehet, vëllain e tij e gjen më
të vjetër në moshë.
Megjithatë, po të vrojtosh
një dukuri të tillë, njëri nga
vëllezërit binjakë i shkëputur
duhet të lëvizë pothuajse me
shpejtësinë e dritës. Dhe kjo
ngaqë për shpejtësi më të madhe,
koha në fakt ngadalësohet.
Kjo u bë e mundur të provohej
eksperimentalisht me anën e
dy orëve të zakonshme, por të
sakta. Njëra prej tyre qëndroi
në tokë, ndërsa tjetra udhëtoi në
konkordancë me supersonikun.
Ora e kuvertës së aeroplanit tregoi
një rrjedhje të ngadalshme
të kohës. Megjithatë, duhet të
udhëtosh në konkordancë për
njëqind vjet, që të jesh më i ri
me thuajse të mijtën e sekondës
nga personi, i cili gjatë gjithë
kësaj kohe qëndroi në Tokë.
Por, edhe kështu eksperimenti
tregoi se koha është elastike,
dhe së paku teorikisht mund
të shpejtosh apo ngadalësosh
vrapin e tij. Fizikanët tregojnë
gjithashtu, mundësinë e vendosjes
në një vend tjetër në
kohë, në saj të të ashtuquajturit
tunel në kohë-hapësirë. Mundësia
e ekzistencës së korridoreve
të tilla, që ndodhen në kuadrin
e teorisë së relativitetit të Albert
Anjshtanjit. Megjithatë,
mënyrën e përkrahjes ndaj
tyre, madje nuk kanë vërtetime
njëkuptimëshe për ekzistencën
e tyre. "Anjshtanji i ri" do t‘i
kërkojë me ngut.
Sa mund të zgjatet jeta
njerëzore?
Në gusht të vitit 1997 vdiq
francezja Jeanne Calmen, e
cila jetoi 122 vjet, 5 muaj dhe
14 ditë. Megjithatë, kjo përbën
të vetmin përjashtim. Gjenetikisht
jemi të programuar të
jetojmë jo më gjatë se 120 vjet
(me kusht që të mos na kanoset
ndonjë sëmundje vdekjeprurëse).
Sipas studiuesve,
si ajo e Leonard Hayflick nga
Universiteti i Kalifornisë, del
se qelizat e trupit tonë mund të
ndahen në rreth 50 mijë herë,
pastaj duhet të vdesin. Gjatë
çdo ndarje telomeret e tyre,
pra fundet e kromozomeve, i
mbrojnë ato përpara dëmtimeve
gjatë kopjimit. Mundet në të
ardhmen jeta të zgjatet në sajë
të terapisë përkatëse të fundeve
të kromozomeve. Megjithatë
sot për sot, në aplikimin e tyre
te njerëzit vazhdon të mbetet
një rrugë e gjatë. Shpresa për
zgjatjen e jetës ka bërë që të
nxitë shkencëtarët për të bërë
eksperimentet me kafshët. Majaja,
hardhjet e frutave, bile dhe
venat e minjve mund të çojnë
në modifikimin e gjeneve të
organizmit. Shkencëtarët e Universitetit
të Connecticut, në po
këtë mënyrë kultivuan miza, të
cilat jetuan 70 ditë, ndërkohë që
zakonisht ndërkohë që zakonisht
vdesin jo më vonë se pas 37
ditëve. Shkencëtarët, gjithashtu,
po provojnë të zgjasin jetën e
kafshëve, duke kufizuar dietën e
tyre me ushqime me pak kalori.
Megjithatë, nuk i dihet nëse uria
do të ishte mënyrë e mirë në
zgjatjen e jetës te njerëzit, sado
që pa ngrënë koha zgjatet, kjo
është e sigurt.
Çfarë do ta zëvendësojë lëndën
djegëse të minierave?
Çmimet e naftës po rriten në
mënyrë dramatike dhe rezervat
e tyre po zvogëlohen. Sipas disa
vlerësimeve, tashmë, prej 50
vjetëve mundet që ajo të mungojë.
Mbërrin auto me shtytës
elektrik dhe hidrik, pra me benzinë-
elektrike. Tjetër me përdorim
përherë e më shpesh për
zgjidhje në kuptimin ekologjik
janë të ashtuquajturat elemente
galvanike që prodhojnë rrymë
nga hidrogjeni. Megjithatë,
sipas specialistëve, shfrytëzimi
nga një shtytës i tillë vazhdon
të mos ketë siguri. Kjo ngaqë
hidrogjeni mund të shpërthejë,
pikërisht gjatë mbushjes së
autoboteve të makinave të caktuara
për transportimin e tij.
Prandaj, specialistët po punojnë
për lëndën djegëse sintetike me
gjeneracion të ri. Ata duan ta
prodhojnë atë nga qymyrguri,
nga gazi i tokës, si dhe nga
bimësia, si panxhari i sheqerit,
misri apo kallami i sheqerit.
Aktualisht, biondezësit që merren
nga bimësia e përpunuar
sigurojnë thuajse disa për qind
të nevojave botërore. Nuk i
dihet nëse përpunimi masiv i
kësaj bimësie nuk do të çonte
në thyerjen e tregut ushqimor.
Në vitet e fundit, çmimi i misrit
ushqimor dhe panxharit të
sheqerit ka filluar tashmë të
rritet, sepse një pjesë e plantacioneve
përfaqësohet nga
prodhimi biondezës. Problem
tjetër është fakti se duke marrë
për bazë rendimentin energjik,
"makina" më e përsosur me
shtytje biondezëse vazhdon të
jetë kali.
Kanceri është në rreth 200
sëmundjet që kanë të përbashkët
këtë veti: qelizat e organizmit
tonë nga shkaqe të panjohura
shumëzohen në mënyrë të menjëhershme.
Shkencëtarët vazhdojnë
të mos e dinë si duhet
ndaluar me sukses një proces
i tillë. Metodat bashkëkohore
të kurimit si prerja e tumorit,
radioterapia, apo kimioterapia
nuk janë të përsosura. Nuk mjafton
të parandalohet shfaqja e
metastazave, kjo është suplementare
e disa prej këtyre,
si kimioterapia, debulesa e të
gjithë organizmit të pacientit.
Prandaj edhe shkencëtarët
përherë e më shumë provojnë
jo vetëm të kurojnë, por çfarë
të parandalojnë në krijimin e
kancerit. Specialistët e Institutit
të Karolinës në Stokholm treguan
se aleat kryesor i tumoreve nuk
janë gjenet e defektuara, por stili
jo i shëndetshëm i jetesës. Pirja e
cigares, dieta jo e mirë, mungesa
e lëvizjes dhe ndotja e ambientit
kanë ndikim më të madh në
shfaqjen e tumoreve sesa ngarkesa
e trashëgimisë. Ato rrezikojnë
sëmundjen e kancerit në masën
90 për qind madje. Fatkeqësisht,
mjekët vazhdojnë të mos qëllojnë
dhe as të frenojnë shumëzimin
e qelizave të kancerit dhe
të bindin miliona njerëz për të
ndryshuar mënyrën e jetesës.
Nga dinin kaq shumë fiset Maja
për kozmosin?
Fiset Maja, civilizimi i të
cilëve u zhvillua në Amerikën
Qendrore aty nga vitit 250 i erës
së re dhe deri në shekullin e XV
janë të njohur kryesisht si ndërtues
tempujsh në formën e piramidave.
Në të vërtetë, nuk ka
shumë informacione nga shkrimet
që mund të kenë mbetur,
por ato pak që janë flasin edhe
për probleme astronomike. Ata
mundën të llogarisnin lëvizjet
e planetëve me të njëjtën
saktësi sikurse sigurohet sot
nga kompjuterët. Vazhdon të
mos dihet, si i kanë fituar këto
dije. Këtyre fiseve u interesonte
mbi të gjitha planeti Venus, pra
Afërdita ose ndryshe Venera.
Qysh prej vitit 300-900 të erës
së re, ata arritën të përpunojnë
metodat për gjurmimin e
lëvizjeve të planetëve, prej të
cilëve përfituan astronomët
evropianë, aty nga gjysma e
shekullit XVIII, pra në kohën e
përhapjes së teleskopëve. Mes
të tjerash përcaktuan me saktësi
se koha ndërmjet afrimeve
maksimale të Afërditës te Toka
ishte 584 ditë. Ky përfundim
ishte saktësisht i barabartë
me llogaritjet e astronomëve
bashkëkohorë. Shkencëtarët
supozojnë se këtyre fiseve u
interesonte astronomia që të
matnin rrjedhën e kohës. Për
këtë ata përdorën tre kalendarë
që i kishin botuar për vete. Kalendari
"Tzoklin" që kishte 20
ditë, ndërsa "Haab" përfshinte
36 ditë. Këta kalendarë u krijuan
përmes vrojtimit të qiellit,
por megjithatë, nuk dihet se si
bëheshin këto matje. Në fakt,
në muret e tempujve të Majave
ndodhen kamare (të çara) në të
cilat dikur vinin instrumentet
astronomikë, por vetë këto
mjete nuk u gjetën.
A jemi të vetëm në kozmos?
Tashmë shkencëtarët kanë
zbuluar rreth 250 planetë që
qarkullojnë në sistemet e tyre
përtej diellore. Por mendimi i
tyre është se mund të ketë edhe
më shumë se kaq. Vetëm në galaktikën
tonë ka rreth 400 miliardë
yje, mes më të shumtëve
prej tyre, mund të qarkullojnë
planetë së bashku me hënat e
tyre. Megjithatë, akoma vazhdon
të mos dihet se në cilin prej
këtyre trupave qiellorë zhvillohet
jeta. Shkencëtarët për të
vërtetuar këto pyetje kanë vite
që kërkojnë nëpërmjet të ashtuquajturit
këndi i kërkimeve.
Shkencëtarët e STI (Insitute of
Mountain View) në Kaliforni
kërkuan rreth 710 sisteme yjore,
duke përgjuar radiosinjalet
e dërguara nga civilizimet e
huaja. Në analizën e impulseve
të ardhur nga kozmosi shfrytëzuan
kompjuterët individualë
për përdorim interneti. Por
fatkeqësisht, akoma nuk është
marrë asnjë sinjal i huaj. Sipas
ekspertëve të SETI Insitute, kjo
megjithatë nuk dëshmon fare
për atë se në kozmos nuk ka
asnjeri dhe ndoshta për atë se
metodat e tyre të kërkimit nuk
janë të përsosura. Më në fund
njerëzimi tani sa ka mësuar të
shfrytëzojë radiovalët. Ndoshta
vëllezërit tanë kozmikë nuk
kanë mundur të vijnë akoma në
këto etapa, apo edhe po ashtu
civilizimi i tyre ka shkuar krejtësisht
në tjetër anë dhe se nuk e
dëgjojnë fare radion. Gjithsesi,
ka astronomë që japin siguri,
se zbulimi i Tokës së dytë, pra
ekzistenca e saj e ngjashme me
vendbanimin tonë të zbulohet
në gjysmën e dhjetëvjeçarit të
dytë të këtij shekulli dhe pas
kësaj edhe civilizimi i huaj.
Si është krijuar jeta?
Në tokë vegjetojnë disa dhjetëra
lloje bimësh, po kaq
jetojnë edhe kafshët. Në çdo
njërin prej tyre mënyra e kodifikimit
të informacionit gjenetik
është e njëjtë. Përbri vetë këtyre
rregullave nga acidet ADN
dhe ARN krijohen sekuenca të
aminoacideve dhe albumina.
Shkencëtarët, pra janë të bindur
se përpara miliarda vjetëve
të gjitha organizmat në Tokë
kanë pasur të njëjtët pasardhës.
Megjithatë, këta vazhdojnë të
mos dinë se në ç‘mënyrë kanë
lindur organizmat e gjallë nga
materia jo e gjallë. Shkencëtarët
supozojnë se sa kohë kaloi për
te kjo atmosfera tokësore ishte
përzierje e lidhjeve organike nga
të cilën nën efektin e shkarkimeve
atmosferike deformuan
aminoacidet e para, bazën e
çdolloj jete në Tokë. Më e rëndësishme
për të konfirmuar këtë
hipotezë është fakti se në vitin
1953 studiuesit Stanley Millar
dhe Harold Urey të Universitetit
të Çikagos arritën të drejtojnë
këtë eksperiment. Në një qelq
sferik, ata mbyllën përzierje gazi
si ai që kishte në atmosferën e re
të Tokës: amoniak, metan, ujë.
Ndaj kësaj përzierjeje lëshuan
rrymën elektrike që u përket
shkarkimeve atmosferike nga
ku morën aminoacidet, që janë
bazë nxitëse për organizmat e
gjallë. Studimet e mëpastajshme
treguan se pothuajse të gjithë
aminoacidet aktuale në albumina
mund të krijohen nga lidhjet
e karbonit dhe azotit. Veçse
duhet të plotësohet një kusht:
që t‘i nënshtrohet këtij veprimi
të energjisë së fortë përkatëse.
Megjithatë, vazhdonte të mos
dilte, si këto lidhje të thjeshta
organike u transformuan në organizma
të gjallë primitivë. Deri
sot nuk u bënë e mund të bëhen
eksperimente të cilat mund të
konfirmonin mundësinë e një
metamorfoze të tillë.
Ǒështë vetëdija?
Vetëdija nuk është veti e
shpirtit material, por efekt i
proceseve që ndodhin në tru,
konfi rmojnë shkencëtarët bashkëkohorë.
Megjithatë, vazhdojnë
të mos arrijnë ta shpjegojnë se cila
është natyra e saj. Gjatë njëqindvjeçarit
enigmën e vetëdijes
provuan ta deshifrojnë fi lozofët.
Në shekullin e XVII, Karteziani,
fi lozofi dhe matematikani francez
u bind se trupi ynë dhe shpirti
kuptohet si çerdhe e vetëdijes, e
këtyre dy qenieve të veçanta. Sot,
shkencëtarët kanë shkëputur nga
karteziani pikëpamjet që krijon
bindjen se trupi dhe vetëdija
janë dy anë të së njëjtës medalje
dhe se në themelimin e vetëdijes
sonë zhvillohen procese neurobiologjike
në trurin e njeriut.
Lidhur me këtë, shkencëtarët
nuk janë të një mendjeje për atë
se çfarë procesesh u përgjigjet
shfaqja e vetëdijes dhe se në
ç‘rajone të turit ndodh kjo. Njëra
palë vazhdon të kërkojë vendin
konkret. Të tjerët supozojnë se
vetëdija, pra ndërgjegjja është
efekt i punës së të gjithë trurit
dhe jo vetëm e një zone të
zgjedhur prej tij. studimet më
të reja te kafshët sugjerojnë veç
kësaj se njerëzit ka të ngjarë
të mos jenë të vetmit gatim
në tokë me atribut vetëdijen.
Këtë e kanë edhe majmunët
apo elefantët. Edhe specifika
e vetëdijes vazhdon të mbetet
megjithatë enigmë, nga këtej
shfaqja e teorisë së radhës ndaj
një teme të tillë, nga të cilat më
origjinale është teoria kuantike
e vetëdijes, e formuluar nga
fizikani teorik britanik, Roger
Penrosea. Problemi në këtë
rast është i tillë, se atë e kupton
vetëm autori. Madje dhe ai jo
me thellësi.
shpejtësi më e madhe se
ajo e diellit?
Në filmat si "Star Trek" apo
"Lufta e yjeve", mjetet kozmike
arrijnë të çojnë heronjtë e tyre
në galaktikat e largëta në pak
sekonda. Disa teori shkencore
supozojnë se lëvizjet me shpejtësi
më të madhe nga e dritës,
pra me shpejtësi mbi 300 mijë
km/orë përfshihen në arritjet
e mundshme të njeriut. Këtë e
kanë konfirmuar të gjitha testet
e zhvilluara deri tani. Një prej
këtyre studimeve është bërë nga
Lijum Uang e "NEC Research
Institute" në Princeton të shtetit
të Nju Jorkut dhe është botuar
disa vjet radhazi në revistën e
njohur "Nature".
Gjatë eksperimentit, impulsi
i dritës kalon mes kamerës së
mbushur me cezium ku u arrit
shpejtësia e tij më e madhe se
300 mijë km/orë (që është shpejtësi
e dritës në boshllëk) dhe që
deri sot është si shpejtësia kufi.
Shkencëtarë të tjerë janë
duke punuar për të krijuar
mjete, për të qenë në gjendje
të përshkojnë në mënyrë të
rrufeshme largësi kolosale. Në
gjysmën e vitit nëntëdhjetë të
shekullit XX, Miguel Alcubierre
i Universitetit të Uellsit, tregoi
mundësinë teorike të ndërtimit
të makinave të tilla. Kjo do të
arrinte të modifikonte kohëhapësirën
në atë mënyrë që
pjesa e pasme e mjetit të zmadhohej,
ndërsa të ngushtohej nga
përpara. Në saj të kësaj forme,
mjeti do të arrinte më shpejt se
drita. Por megjithatë, objekti
mbidritor do të kërkonte një energji
kolosale për të deformuar
kohë-hapësirën, më shumë
se ajo që ndodhet në të gjithë
hapësirën (Gjithësinë).
I tjetër mendimi është Chris
Van den Broeck nga "Institute
for Theorotical Physics" në Universitetin
Katolik në Leuven të
Belgjikës. Shkencëtari mendon
se kjo energji do të mjaftonte
të ishte miliarda herë më e
vogël nga ajo që parashikonte
Alcubierre.
Në fakt, telashi më i madh
për ndërtimin e një mjeti të
tillë, mbetet përtej arritjeve
dhe mundësive teknologjike
bashkëkohore.
Sa është forca e gravitetit në
të vërtetë?
Mjafton të pengohesh dhe të
rrëzohesh për tokë, që të ndiesh
forcën e gravitetit. Por kontakti
më i afërt me truallin kur rrëzo-
Shkencëtarët tashmë janë në gjendje të hedhin njeriun në
kozmos, të prodhojnë energjinë nga bërthama e atomit dhe të
manipulojnë gjenet. Megjithatë, shumë gjëra nuk i dimë, më
poshtë po paraqesim dhjetë pyetje nga më të rëndësishmet, të cilat
u largojnë gjumin njerëzve të shkencës
Enigma të
pazgjidhura
të shkencës
hesh nuk të lejon të kuptosh
natyrën e tij. Shkencëtarët prej
vitesh kanë vrarë mendjen për
ta përkufizuar këtë koncept.
Mendimi i teorisë së gravitetit
i ra për pjesë Isak Njutonit, në
vitin 1665, kur mbi kokën e tij
ra molla. Dukurinë e rënies
së mollës, shkencëtari anglez
e përkufizoi si tërheqje të dy
trupave. Por, nëse qëndron
saktësisht gravitacioni, këtë e
shpjegoi 200 vjet më vonë Albert
Anjshtanji me anën e teorisë
së përgjithshme të relativitetit.
Ai konstatoi se hapësira është
elastike, çka do të thotë se masa
e objektit e përkul, e shtrin apo
dhe e deformon hapësirën,
ashtu sikurse Toka përkul rrezet
diellore, kur ato kalojnë afër saj.
Me fjalë të tjera, materia vepron
mes vetes aq sa edhe mes
hapësirës që rrethon këto rreze.
Llogaritjet e Anjshtanjit i konfirmuan
vrojtimet astronomike.
Sot, teoria e tij e gravitetit është
themeli i shkencës bashkëkohore.
Megjithatë, tani për tani,
ndaj këtij problemi mbetet
vështirësia për ta pajtuar këtë
teori me teorinë tjetër të rëndësishme
të fizikës bashkëkohore.
Mospajtimi qëndron në puqjen
e teorisë së përgjithshme të
relativitetit dhe forcave të mekanikës
kuantike në kozmos,
që përshkruajnë botën mikrogrimcore.
Fizikanët kanë vite që po
përpiqen për t‘i pajtuar të dy
këto teori. Një prej tyre dhe që
ka prova më premtuese është
teoria e ashtuquajtur e supertelit,
e cila bazohet në ekzistencën
e grimcave elementare,
që nuk janë pika në hapësirë,
por në të vërtetë tela të tendosur,
gjithashtu me të tjera
përmasa. Sado që ky koncept
është mënyra më e mirë për të
pajtuar teorinë e relativitetit
me mekanikën kuantike, ende
nuk është e lehtë të kuptohet
ajo dhe aq më shumë të verifikohet.
Supozohet ekzistenca
e së paku dhjetë përmasave të
gjithësisë, prej të cilave vetëm
tri përmasa të hapësirës dhe
kohës mund t‘i marrim si të
goditura.
Nëse udhëtimet janë të mundshme
në kohë?
Albert Anjshtanji, i pari,
tërhoqi vëmendjen në relativitetin
e kohës. Nga llogaritjet e
tij doli se koha ngadalësohet kur
udhëtohet me shpejtësi shumë
të madhe. Në një prej paradokseve
të përmendura të teorisë së
relativitetit, njëri nga binjakët
lëviz në udhëtimin kozmik,
ndërsa i dyti qëndron në Tokë.
Kur, pas disa muajsh, udhëtari
kthehet, vëllain e tij e gjen më
të vjetër në moshë.
Megjithatë, po të vrojtosh
një dukuri të tillë, njëri nga
vëllezërit binjakë i shkëputur
duhet të lëvizë pothuajse me
shpejtësinë e dritës. Dhe kjo
ngaqë për shpejtësi më të madhe,
koha në fakt ngadalësohet.
Kjo u bë e mundur të provohej
eksperimentalisht me anën e
dy orëve të zakonshme, por të
sakta. Njëra prej tyre qëndroi
në tokë, ndërsa tjetra udhëtoi në
konkordancë me supersonikun.
Ora e kuvertës së aeroplanit tregoi
një rrjedhje të ngadalshme
të kohës. Megjithatë, duhet të
udhëtosh në konkordancë për
njëqind vjet, që të jesh më i ri
me thuajse të mijtën e sekondës
nga personi, i cili gjatë gjithë
kësaj kohe qëndroi në Tokë.
Por, edhe kështu eksperimenti
tregoi se koha është elastike,
dhe së paku teorikisht mund
të shpejtosh apo ngadalësosh
vrapin e tij. Fizikanët tregojnë
gjithashtu, mundësinë e vendosjes
në një vend tjetër në
kohë, në saj të të ashtuquajturit
tunel në kohë-hapësirë. Mundësia
e ekzistencës së korridoreve
të tilla, që ndodhen në kuadrin
e teorisë së relativitetit të Albert
Anjshtanjit. Megjithatë,
mënyrën e përkrahjes ndaj
tyre, madje nuk kanë vërtetime
njëkuptimëshe për ekzistencën
e tyre. "Anjshtanji i ri" do t‘i
kërkojë me ngut.
Sa mund të zgjatet jeta
njerëzore?
Në gusht të vitit 1997 vdiq
francezja Jeanne Calmen, e
cila jetoi 122 vjet, 5 muaj dhe
14 ditë. Megjithatë, kjo përbën
të vetmin përjashtim. Gjenetikisht
jemi të programuar të
jetojmë jo më gjatë se 120 vjet
(me kusht që të mos na kanoset
ndonjë sëmundje vdekjeprurëse).
Sipas studiuesve,
si ajo e Leonard Hayflick nga
Universiteti i Kalifornisë, del
se qelizat e trupit tonë mund të
ndahen në rreth 50 mijë herë,
pastaj duhet të vdesin. Gjatë
çdo ndarje telomeret e tyre,
pra fundet e kromozomeve, i
mbrojnë ato përpara dëmtimeve
gjatë kopjimit. Mundet në të
ardhmen jeta të zgjatet në sajë
të terapisë përkatëse të fundeve
të kromozomeve. Megjithatë
sot për sot, në aplikimin e tyre
te njerëzit vazhdon të mbetet
një rrugë e gjatë. Shpresa për
zgjatjen e jetës ka bërë që të
nxitë shkencëtarët për të bërë
eksperimentet me kafshët. Majaja,
hardhjet e frutave, bile dhe
venat e minjve mund të çojnë
në modifikimin e gjeneve të
organizmit. Shkencëtarët e Universitetit
të Connecticut, në po
këtë mënyrë kultivuan miza, të
cilat jetuan 70 ditë, ndërkohë që
zakonisht ndërkohë që zakonisht
vdesin jo më vonë se pas 37
ditëve. Shkencëtarët, gjithashtu,
po provojnë të zgjasin jetën e
kafshëve, duke kufizuar dietën e
tyre me ushqime me pak kalori.
Megjithatë, nuk i dihet nëse uria
do të ishte mënyrë e mirë në
zgjatjen e jetës te njerëzit, sado
që pa ngrënë koha zgjatet, kjo
është e sigurt.
Çfarë do ta zëvendësojë lëndën
djegëse të minierave?
Çmimet e naftës po rriten në
mënyrë dramatike dhe rezervat
e tyre po zvogëlohen. Sipas disa
vlerësimeve, tashmë, prej 50
vjetëve mundet që ajo të mungojë.
Mbërrin auto me shtytës
elektrik dhe hidrik, pra me benzinë-
elektrike. Tjetër me përdorim
përherë e më shpesh për
zgjidhje në kuptimin ekologjik
janë të ashtuquajturat elemente
galvanike që prodhojnë rrymë
nga hidrogjeni. Megjithatë,
sipas specialistëve, shfrytëzimi
nga një shtytës i tillë vazhdon
të mos ketë siguri. Kjo ngaqë
hidrogjeni mund të shpërthejë,
pikërisht gjatë mbushjes së
autoboteve të makinave të caktuara
për transportimin e tij.
Prandaj, specialistët po punojnë
për lëndën djegëse sintetike me
gjeneracion të ri. Ata duan ta
prodhojnë atë nga qymyrguri,
nga gazi i tokës, si dhe nga
bimësia, si panxhari i sheqerit,
misri apo kallami i sheqerit.
Aktualisht, biondezësit që merren
nga bimësia e përpunuar
sigurojnë thuajse disa për qind
të nevojave botërore. Nuk i
dihet nëse përpunimi masiv i
kësaj bimësie nuk do të çonte
në thyerjen e tregut ushqimor.
Në vitet e fundit, çmimi i misrit
ushqimor dhe panxharit të
sheqerit ka filluar tashmë të
rritet, sepse një pjesë e plantacioneve
përfaqësohet nga
prodhimi biondezës. Problem
tjetër është fakti se duke marrë
për bazë rendimentin energjik,
"makina" më e përsosur me
shtytje biondezëse vazhdon të
jetë kali.
Kanceri është në rreth 200
sëmundjet që kanë të përbashkët
këtë veti: qelizat e organizmit
tonë nga shkaqe të panjohura
shumëzohen në mënyrë të menjëhershme.
Shkencëtarët vazhdojnë
të mos e dinë si duhet
ndaluar me sukses një proces
i tillë. Metodat bashkëkohore
të kurimit si prerja e tumorit,
radioterapia, apo kimioterapia
nuk janë të përsosura. Nuk mjafton
të parandalohet shfaqja e
metastazave, kjo është suplementare
e disa prej këtyre,
si kimioterapia, debulesa e të
gjithë organizmit të pacientit.
Prandaj edhe shkencëtarët
përherë e më shumë provojnë
jo vetëm të kurojnë, por çfarë
të parandalojnë në krijimin e
kancerit. Specialistët e Institutit
të Karolinës në Stokholm treguan
se aleat kryesor i tumoreve nuk
janë gjenet e defektuara, por stili
jo i shëndetshëm i jetesës. Pirja e
cigares, dieta jo e mirë, mungesa
e lëvizjes dhe ndotja e ambientit
kanë ndikim më të madh në
shfaqjen e tumoreve sesa ngarkesa
e trashëgimisë. Ato rrezikojnë
sëmundjen e kancerit në masën
90 për qind madje. Fatkeqësisht,
mjekët vazhdojnë të mos qëllojnë
dhe as të frenojnë shumëzimin
e qelizave të kancerit dhe
të bindin miliona njerëz për të
ndryshuar mënyrën e jetesës.
Nga dinin kaq shumë fiset Maja
për kozmosin?
Fiset Maja, civilizimi i të
cilëve u zhvillua në Amerikën
Qendrore aty nga vitit 250 i erës
së re dhe deri në shekullin e XV
janë të njohur kryesisht si ndërtues
tempujsh në formën e piramidave.
Në të vërtetë, nuk ka
shumë informacione nga shkrimet
që mund të kenë mbetur,
por ato pak që janë flasin edhe
për probleme astronomike. Ata
mundën të llogarisnin lëvizjet
e planetëve me të njëjtën
saktësi sikurse sigurohet sot
nga kompjuterët. Vazhdon të
mos dihet, si i kanë fituar këto
dije. Këtyre fiseve u interesonte
mbi të gjitha planeti Venus, pra
Afërdita ose ndryshe Venera.
Qysh prej vitit 300-900 të erës
së re, ata arritën të përpunojnë
metodat për gjurmimin e
lëvizjeve të planetëve, prej të
cilëve përfituan astronomët
evropianë, aty nga gjysma e
shekullit XVIII, pra në kohën e
përhapjes së teleskopëve. Mes
të tjerash përcaktuan me saktësi
se koha ndërmjet afrimeve
maksimale të Afërditës te Toka
ishte 584 ditë. Ky përfundim
ishte saktësisht i barabartë
me llogaritjet e astronomëve
bashkëkohorë. Shkencëtarët
supozojnë se këtyre fiseve u
interesonte astronomia që të
matnin rrjedhën e kohës. Për
këtë ata përdorën tre kalendarë
që i kishin botuar për vete. Kalendari
"Tzoklin" që kishte 20
ditë, ndërsa "Haab" përfshinte
36 ditë. Këta kalendarë u krijuan
përmes vrojtimit të qiellit,
por megjithatë, nuk dihet se si
bëheshin këto matje. Në fakt,
në muret e tempujve të Majave
ndodhen kamare (të çara) në të
cilat dikur vinin instrumentet
astronomikë, por vetë këto
mjete nuk u gjetën.
A jemi të vetëm në kozmos?
Tashmë shkencëtarët kanë
zbuluar rreth 250 planetë që
qarkullojnë në sistemet e tyre
përtej diellore. Por mendimi i
tyre është se mund të ketë edhe
më shumë se kaq. Vetëm në galaktikën
tonë ka rreth 400 miliardë
yje, mes më të shumtëve
prej tyre, mund të qarkullojnë
planetë së bashku me hënat e
tyre. Megjithatë, akoma vazhdon
të mos dihet se në cilin prej
këtyre trupave qiellorë zhvillohet
jeta. Shkencëtarët për të
vërtetuar këto pyetje kanë vite
që kërkojnë nëpërmjet të ashtuquajturit
këndi i kërkimeve.
Shkencëtarët e STI (Insitute of
Mountain View) në Kaliforni
kërkuan rreth 710 sisteme yjore,
duke përgjuar radiosinjalet
e dërguara nga civilizimet e
huaja. Në analizën e impulseve
të ardhur nga kozmosi shfrytëzuan
kompjuterët individualë
për përdorim interneti. Por
fatkeqësisht, akoma nuk është
marrë asnjë sinjal i huaj. Sipas
ekspertëve të SETI Insitute, kjo
megjithatë nuk dëshmon fare
për atë se në kozmos nuk ka
asnjeri dhe ndoshta për atë se
metodat e tyre të kërkimit nuk
janë të përsosura. Më në fund
njerëzimi tani sa ka mësuar të
shfrytëzojë radiovalët. Ndoshta
vëllezërit tanë kozmikë nuk
kanë mundur të vijnë akoma në
këto etapa, apo edhe po ashtu
civilizimi i tyre ka shkuar krejtësisht
në tjetër anë dhe se nuk e
dëgjojnë fare radion. Gjithsesi,
ka astronomë që japin siguri,
se zbulimi i Tokës së dytë, pra
ekzistenca e saj e ngjashme me
vendbanimin tonë të zbulohet
në gjysmën e dhjetëvjeçarit të
dytë të këtij shekulli dhe pas
kësaj edhe civilizimi i huaj.
Si është krijuar jeta?
Në tokë vegjetojnë disa dhjetëra
lloje bimësh, po kaq
jetojnë edhe kafshët. Në çdo
njërin prej tyre mënyra e kodifikimit
të informacionit gjenetik
është e njëjtë. Përbri vetë këtyre
rregullave nga acidet ADN
dhe ARN krijohen sekuenca të
aminoacideve dhe albumina.
Shkencëtarët, pra janë të bindur
se përpara miliarda vjetëve
të gjitha organizmat në Tokë
kanë pasur të njëjtët pasardhës.
Megjithatë, këta vazhdojnë të
mos dinë se në ç‘mënyrë kanë
lindur organizmat e gjallë nga
materia jo e gjallë. Shkencëtarët
supozojnë se sa kohë kaloi për
te kjo atmosfera tokësore ishte
përzierje e lidhjeve organike nga
të cilën nën efektin e shkarkimeve
atmosferike deformuan
aminoacidet e para, bazën e
çdolloj jete në Tokë. Më e rëndësishme
për të konfirmuar këtë
hipotezë është fakti se në vitin
1953 studiuesit Stanley Millar
dhe Harold Urey të Universitetit
të Çikagos arritën të drejtojnë
këtë eksperiment. Në një qelq
sferik, ata mbyllën përzierje gazi
si ai që kishte në atmosferën e re
të Tokës: amoniak, metan, ujë.
Ndaj kësaj përzierjeje lëshuan
rrymën elektrike që u përket
shkarkimeve atmosferike nga
ku morën aminoacidet, që janë
bazë nxitëse për organizmat e
gjallë. Studimet e mëpastajshme
treguan se pothuajse të gjithë
aminoacidet aktuale në albumina
mund të krijohen nga lidhjet
e karbonit dhe azotit. Veçse
duhet të plotësohet një kusht:
që t‘i nënshtrohet këtij veprimi
të energjisë së fortë përkatëse.
Megjithatë, vazhdonte të mos
dilte, si këto lidhje të thjeshta
organike u transformuan në organizma
të gjallë primitivë. Deri
sot nuk u bënë e mund të bëhen
eksperimente të cilat mund të
konfirmonin mundësinë e një
metamorfoze të tillë.
Ǒështë vetëdija?
Vetëdija nuk është veti e
shpirtit material, por efekt i
proceseve që ndodhin në tru,
konfi rmojnë shkencëtarët bashkëkohorë.
Megjithatë, vazhdojnë
të mos arrijnë ta shpjegojnë se cila
është natyra e saj. Gjatë njëqindvjeçarit
enigmën e vetëdijes
provuan ta deshifrojnë fi lozofët.
Në shekullin e XVII, Karteziani,
fi lozofi dhe matematikani francez
u bind se trupi ynë dhe shpirti
kuptohet si çerdhe e vetëdijes, e
këtyre dy qenieve të veçanta. Sot,
shkencëtarët kanë shkëputur nga
karteziani pikëpamjet që krijon
bindjen se trupi dhe vetëdija
janë dy anë të së njëjtës medalje
dhe se në themelimin e vetëdijes
sonë zhvillohen procese neurobiologjike
në trurin e njeriut.
Lidhur me këtë, shkencëtarët
nuk janë të një mendjeje për atë
se çfarë procesesh u përgjigjet
shfaqja e vetëdijes dhe se në
ç‘rajone të turit ndodh kjo. Njëra
palë vazhdon të kërkojë vendin
konkret. Të tjerët supozojnë se
vetëdija, pra ndërgjegjja është
efekt i punës së të gjithë trurit
dhe jo vetëm e një zone të
zgjedhur prej tij. studimet më
të reja te kafshët sugjerojnë veç
kësaj se njerëzit ka të ngjarë
të mos jenë të vetmit gatim
në tokë me atribut vetëdijen.
Këtë e kanë edhe majmunët
apo elefantët. Edhe specifika
e vetëdijes vazhdon të mbetet
megjithatë enigmë, nga këtej
shfaqja e teorisë së radhës ndaj
një teme të tillë, nga të cilat më
origjinale është teoria kuantike
e vetëdijes, e formuluar nga
fizikani teorik britanik, Roger
Penrosea. Problemi në këtë
rast është i tillë, se atë e kupton
vetëm autori. Madje dhe ai jo
me thellësi.