“Eshtrat, komunistët ruajtën vetëm varret e bashkëfajtorëve”

 Ferdinand Dervishi"Qentë kafshohen, por edhe nuk ja hanë krejt këmbët njëri-tjetrit. Të gjitha varret e ish-bashkëpunëtorëve të ngushtë të Enver Hoxhës, që janë vrarë nga ai vetë, janë zbuluar, ndërsa vendvarrimet e kundërshtarëve të regjimit nuk gjenden ende". Ky është thelbi i argumentimeve të Besim Ndregjonit, sekretarit të Shoqatës së Integrimit të Burgosurve e të Përndjekurve Politikë, lidhur me çështjen e mosgjetjes së varreve të të pushkatuarve të komunizmit. I angazhuar për rreth 18 vjet me këtë problem, zoti Ndregjoni duket se është një nga njerëzit më të qartë, që di të flasë me hollësi për këtë temë, madje të përshkruajë me detaje edhe se si është vepruar me pushkatimet në periudha të ndryshme kohore të viteve të komunizmit.Zoti Ndregjoni, ju keni 18 vjet që asistoni familjarë të ndryshëm që kërkojnë eshtrat e të pushkatuarve të kohës së komunizmit. A ka pasur mënyra të ndryshme veprimi në kohë të caktuara? Si janë dokumentuar pushkatimet në këto periudha?Nga eksperienca e gjatë unë mendoj se jam në gjendje të bëj një panoramë pak të gabueshme për këtë çështje. Saktësisht sipas meje komunistët kanë nisur që në kohën e luftës me zhdukjen e kufomave të viktimave të tyre. E bënin këtë sepse ende nuk e dinin se si do vinte filli i Luftës së Dytë Botërore. Kryesisht ata vranë ata që i quajtën bashkëpunëtorë të fashizmit, por në lista përfshinë edhe kundërshtarët eventualë për pushtet. Ishte një strategji e përgatitur nga jugosllavët Dushan Mugosha e Miladin Popoviçi, për t'i hapur udhë sundimit të ardhshëm komunist. Periudha e dytë e pushkatimeve nisi me hyrjen në Tiranë të komunistëve në tetor 1944. Njësitet guerile dhe Brigada e komanduar nga Mehmet Shehu, ndërmorën një fushatë të gjerë spastrimesh, pra pushkatimesh pa gjyq. U vra, për shembull, Prof. Doc. Lorenc Rasha vetëm sepse kishte sfiduar me argumente Enver Hoxhën në Pezë. Lorenc Rasha kishte dy tituj akademikë të marrë në Austri dhe dy të tjerë, teologjikë, të marrë në Itali. Po kështu u vra edhe Shefqet Deliallisi, ish-deputet i Parlamentit e shumë të tjerë. Të dyve nuk u dihen varret ende. Edhe në këtë periudhë komunistët sërish i zhdukën kufomat, apo më saktë i mbajtën sekret varret e tyre masive. Vetëm një pjesë e eshtrave të "Grupit të Deputetëve" janë gjetur pothuaj rastësisht në Tiranë, pasi një bari mbante mend vendin ku i kishin varrosur natën dhe në fshehtësi.Një periudhë e dytë dhune e pushkatimesh mund të quhet ajo e viteve që nga 1944 deri më 1960, ku komunistët i'u vërsulën të gjitha familjeve të mëdha dhe fisnike që i llogarisnin si kundërshtarë eventualë. Në këtë periudhë u pushkatuan Koço Kota, ish-kryeministër apo Mirash Ivanaj, ish-ministër i Arsimit, të cilëve nuk u dihen varret. Një kreshpërim të dhunës pati edhe në vitin 1956, pas Revolucionit Hungarez. Pra nëse në këtë kohë e gjithë pjesa komuniste e botës dënonte krimet e Stalinit duke i lënë ato pas, komunistët shqiptarë ia shtuan Stalinit monumentet dhe njëkohësisht edhe dhunën. Në këtë kohë janë ekzekutuar personazhe të nderuar të Luftës, si Dali Ndreu e Liri Gega - kjo shtatzënë - të cilëve gjithashtu nuk u janë gjetur eshtrat. A mendoni se mund të jenë ruajtur dokumente që të tregojnë vendvarrimet?Ka ende arkiva të pahapura, të pashfletuara që për mua mund të ruajnë të dhëna të vlefshme. Kështu unë jam i mendimit që të hapet arkivi i ish-Komitetit Qendror të Partisë së Punës. Sepse aty janë vendimet e urdhrat e pushkatimeve. çfarë karakteristikash kanë pasur sipas jush pushkatimet e pas vitit 1960?    Në këtë periudhë për mendimin tim nisi edhe lufta brenda llojit. Madje edhe më e egër se ajo ndaj kundërshtarëve të regjimit në radhët e popullit. Kështu u vranë apo u helmuan që nga Sejfulla Malëshova, ish-ministër Arsimi, Gjin Marku, ish-shef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë, Tuk Jakova, e të tjerë. Dështimet e ekonomisë komuniste në vitet 1970 kërkuan edhe ato koka fajtorësh në thonjëza. Kështu u goditën të ashtuquajtura grupe armiqësore në ushtri, në sektorin e naftës, në ekonomi etj. Por në ndryshim nga varret e të pushkatuarve nga radhët e kundërshtarëve në popull, varret e bashkëpunëtorëve të krerëve të komunistëve shqiptarë, janë gjetur shumica. Por edhe pas vdekjes së Enver Hoxhës nuk pati ndonjë ndryshim. Ramiz Alia nis të pushkatonte njëlloj si ai. Madje ai ngado që shkonte se nga sajonte grupe apo individë që tentonin ta vrisnin. Shumë nga këta janë pushkatuar dhe nuk u dihen varret. Si për të vërtetuar se nuk kanë pasur asnjëherë shpirt, komunistët e mbyllën historinë e tyre sërish me pushkatime monstruoze. Ishin pushkatimet në kufi, në vitet 1989-'90, në një kohë kur ishte hequr edhe ligji i kalimit të paligjshëm të kufirit.Ju thatë se komunistët kanë ruajtur të dhëna vetëm për vendvarrosjet e bashkëpunëtorëve të tyre më të afërt. Si e shpjegoni këtë?Jam shumë i bindur. Flas për vendvarrimet e më gjakësorëve ndër ata, si për shembull të Beqir Ballukut e grupit të tij, të Mehmet Shehut, Kadri Hazbiut, Feçorr Shehut e të tjerëve. Pra eshtrat e këtyre tashmë janë gjetur. Kjo, sepse krerët e komunizmit shqiptar u kujdesën që të paktën bashkëpunëtorëve të tyre në njëqind e një të zeza, të mos u humbnin varret.    Të pushkatuarit nga Shkodra, që s’u dihet varriSadik Zagora (Mema)  1945Ndue Gjok Vocrri         1946Dilaver Isuf Zagolli     1944Gjok Nik Nika            1946Rasim Isuf Doçi          1944Gjon Mark Kumllaku   1989(shëtitur i vrarë në Shkodër)Shaban Elez Muhja        1945Kole Dede Deda           1946Palok Pikolini    1945Dede Shabani    1945Pjeter Nik Mihaj     1945Ndoc Llesh Malaj    1972Gjergj Zef Mosi    1944Gjon Kole Shllaku    1957Lesh Marashi (varur) 1945Dede Fran Gjerkaj     1989(shëtitur i vrarë në Shkodër)Kole Mirash Kola    1946Kokerr Kol Marashi    1946Pale Kokerr Palna    1990Zade Luc Palna    1990Liljana Pal Palna    1990Mark Deli Marashi    1946Ndue Deli Marashi    1946Beg Deli Marashi    1946Ndue Gjeto Gjetja       1946Sait Selim Sekja    1944Gjelosh Kole Gjoni    1949Kole Gjergj Kola     1949Qazim Laçi    1951Kolec Simon Vokrri    1947Hamit Osman Sefa    1949Ndoc Gjeto Luli    1945Kole Palush Kola    1945Hysen Metani     1949Gjelosh Luli    1947Ymer Beqir Shaba    1946Elez Bajraktari    1946Jonuz Salo Shkreli     1946Osman Hyseni    1946Rexhep Idriz Bushaj1946Metush Ali Cekaj    1946Reshit Beqir Bushaj1946Halil Daut Bushaj    1946Sylo Gjeto Alia    1946Idriz Ibro Cekaj    1946Hys Velushi    1946Haxhi Hajdari    1963Gani Kali        1944Abdyl Beqir Hardolli1946Xhelal Beqir Hardolli1946Selim Ram Rama    1945Nush Tom Keka    1955Prel Tom Keka    1954Gjergj Vat Gjeloshi    1946Gjon Ded Prendi    1944Sadik Haxhi Hyseni    1944Kol Nuri Sheldia    1945Martin Rrok Simoni    1945Idriz Kadri Delaj    1947Tristan Median Halilaj 1982Mhill Zef Beqari    1953Gjon Lulash Destanisha 1951Ded Mhill Kola    1946Lulash Mark marku    1948Nik Deli Paplekaj    1951Olsi Lorenc Lorja    1990Pjeter Zef Rrukaj    1945Muharrem Sait  Fusha1961Kole Leke Ducaj    1945Lodovik Gasper Saraçi1948Luigj Gjeto Kastrati    1945Paulin Markl Paci    1948Mark Zef Gjoni    1950Bisho Hasi    1959Gjon Ded Prendi    1944Kole Vat Gjoni    1944Pal Pllumb Gjoni    1944Nikoll Mirash Ndou    1944Lazer Vuksani    1944çun Sokoli    1944Ndoc Vat Keçi    1952Mhill Kadri Kodernikaj 1946Mark Pllumb Kodernikaj 1952Zef Shyt Ndoja    1949Rrok Zojzi    1953Losh Kola    1945Ndoc Tom Toma    1945Ndoc Ndrek Kabashi1967Nikoll Gjok Vershta    1957Osman Anamali    1944Gjon Rasha    1944Zef Marash Mhilli    1946Skender Alia    1953Gjush Mark Lumçi    1946Kol Simon Vokrri    1947Zef Vata        1946Selim Rama    1945Mhill Vocerr Lulashi    1944Bajram Cuf Bishja    1946Nuz Salo Shkreli    1946Kole Lek Ducaj    1945Luc Gjeto Lukaj    1945Fran Jak Shgutaj    1951Hysen Haxhi Haxhia1950Mark Cacaj    1948