Feja e dixhitalizuar

Lëvizjet e reja religjioze veprojnë kryesisht përmes internetit, nëpërmjet riprodhimit dixhital më tepër sesa riprodhimit mekanik

(vijon nga numri i djeshm)

Megjithat, lvizjet e reja religjioze veprojn kryesisht prmes internetit, nprmjet riprodhimit dixhital m tepr sesa riprodhimit mekanik. Gjat dekadave t fundit, videoja sht
mediumi i zgjedhur i propagands bashkkohore religjioze dhe shprndahet nprmjet kanaleve t ndryshme televizive, internetit, dyqaneve komerciale t videos etj. Ndodh kshtu veanrisht n rastin e lvizjeve religjioze m t fundit, aktive e madje agresive. Fenomeni i videove t kamikazve q rrfehen dhe i shum llojeve t tjera t prodhimit t videos q pasqyrojn mendsin e Islamit radikal, ndrkoh jan
t zakonshme pr ne. Nga ana tjetr, lvizjet e reja ungjillore po ashtu veprojn me mediumin e njjt t videos. Nse krkohet q t merret informacion nga njerzit prgjegjs pr marrdhniet me publikun n kto lvizje, atij q krkon s pari i drgohen videot. Ky prdorim i videos si mediumi kryesor i vetparaqitjes midis lvizjeve t ndryshme religjioze sht relativisht nj fenomen i ri. Tradicionalisht, mediumi standard ishte nj dorshkrim, nj libr, nj imazh i pikturuar ose nj skulptur. Pra, ngrihet pyetja se far prbn ndryshimin midis riprodhimit mekanik dhe dixhital dhe se si ky ndryshim prek fatin e religjionit n kohn ton.

N kt pik, do t argumentoja q prdorimi i videos si medium themelor nga lvizjet bashkkohore religjioze sht i qensishm n mesazhin e ktyre lvizjeve. Asgj q nnkupton kt prdorim, nuk sht e jashtme pr kuptimin e religjiozes si e till. Kjo nuk sht pr t sugjeruar, sipas Marshall McLuhan, q ktu mediumi sht mesazh; m drejt, do t argumentoja q mesazhi sht
medium – nj mesazh i caktuar fetar sht
kodi dixhital.

Imazhet dixhitale kan prirje (t natyrshme) t gjenerojn, t shumfishojn dhe t shprndajn veten pothuajse n mnyr anonime prmes fushave t hapura t komunikimit bashkkohor. Zanafilla e ktyre mesazheve sht e vshtir ose madje e pamundur, pr t’u prcaktuar, gati si zanafilla e mesazheve hyjnore, religjioze. N t njjtn koh, dixhitalizimi duket se garanton riprodhimin literal t nj teksti ose nj imazhi m me forc sesa ndonj teknik tjetr e njohur. Natyrisht, nuk sht aq shum imazhi dixhital vet si dosje imazhi, t dhna dixhitale t cilat mbeten t njjta prmes procesit t riprodhimit dhe shprndarjes s tij. Megjithat, dosja e imazhit nuk sht nj imazh – dosja e imazhit sht e padukshme. Imazhi dixhital sht nj prshtypje e dukshmris s dosjes s padukshme t imazhit, t t dhnave t padukshme dixhitale. Vetm personazhet kryesor t filmit “Matriks” (The Matrix, 1999) mund t shihnin dosjet e imazhit, kodin dixhital si t till. Shikuesi ose shikuesja e nivelit mesatar, sidoqoft, nuk ka piluln magjike q do ta lejonte at, si personazhet kryesore t Matriksit, pr t hyr n hapsirn e padukshme, ndryshe t fshehur pas imazhit dixhital pr qllime t kundrvnies drejtprdrejt me vet t dhnat dixhitale. Dhe nj shikues a shikuese e till nuk e komandon teknikn q do t’i mundsonte atij a asaj t hidhte t dhnat dixhitale drejtprdrejt n tru dhe ta prjetonte at n mnyrn e vuajtjes s pastr, jo t dukshme (si ishte n gjendje t bnte protagonisti i nj tjetr filmi, Johnny Mnemonic. N t vrtet, vuajtja e pastr sht, si e njohim at, prvoja m e mjaftueshme e t padukshmes.). T dhnat dixhitale do t jen t dukshme, do t bhen nj imazh q mund t shihen. Ktu kemi nj gjendje ku dikotomia e lnds/shpirtit t prjetshm riinterpretohet si nj dikotomi midis dosjes dixhitale dhe dukshmris s saj ose “informacionit jomaterial” dhe imazhit “material”, duke prfshir tekstin e dukshm. N terma m teologjik: dosja dixhitale funksionon si nj engjll – si nj lajmtar i padukshm q transmeton nj urdhr hyjnor. Por nj qenie njerzore mbetet e jashtme n kt mesazh, n kt urdhr dhe, si rrjedhim, e dnuar t sodis vetm efektin e tij t dukshm. Ne prballemi ktu me zhvendosjen e nj dikotomie hyjnore/njerzore nga nj shkall metafizike n nj shkall teknike – nj zhvendosje q, si do ta argumentonte Martin Heidegger, sht e mundshme vetm duke u mbshtetur n kt dikotomi q sht pa dyshim teknike q nga fillimi.

N vazhdim, nj imazh dixhital q mund t shihet, nuk mundet thjesht t ekspozohet ose t kopjohet (si mundet nj imazh i ngjashm), por prher vese t vihet n sken ose t luhet. Ktu, imazhi fillon t funksionoj si nj pjes muzike, partitura e t cils, si njihet gjersisht, nuk sht e njjt me pjesn – partitura duke qen jo e dgjueshme, por e heshtur, sepse q t tinglloj muzika, ajo duhet t luhet. Ndokush mund t argumentonte se dixhitalizimi i shndrron artet pamore n arte q luhen (performuese). T luash dika, sidoqoft, do t thot ta interpretosh at, ta tradhtosh at, ta shkatrrosh at. do loj (performanc) sht nj interpretim dhe do interpretim sht nj keqprdorim. Gjendja sht veanrisht e vshtir n rastin e nj origjinali t padukshm: nse origjinali sht i dukshm, ai mund t krahasohet me nj kopje – kshtu q kopja mund t ndreqet dhe ndjesia e shtrembrimit thjeshtohet. Por, nse origjinali sht i padukshm, krahasimi i till nuk sht i mundur – ndonj dukshmri mbetet e paprcaktuar n marrdhnien e saj me origjinalin; ose mund t thuhej q do performanc e till bhet nj origjinal.

Pr m tepr, teknologjia e sotshme e informacionit sht n nj gjendje t ndryshimit t prhershm – hardware, software, thjesht gjithka. Vetm pr kt arsye, imazhi transformohet sipas do veprimi t dukshmris q prdor nj teknologji t ndryshme dhe t re. Teknologjia e sotshme konceptohet n termat e gjeneratave – ne flasim pr gjeneratat kompjuterike, pr gjeneratat e pajisjeve fotografike dhe t videos. Por aty ku gjeneratat przihen, po ashtu ndodhin prplasjet e brezave, luftrat Edip-ale. Ndokush, q prpiqet t kaloj tekstin e vjetr ose dosjet e imazhit t tij a t saj n software t ri, prjeton pushtetin e kompleksit t Edipit mbi teknologjin e tanishme – pothuajse t dhnat asgjsohen, duke u tretur n zbrazti. Metafora biologjike e shpreh t gjith at: nuk sht vetm jeta q sht famkeqe pr kt, por edhe teknologjia, e cila, me sa duket, n kundrshtim me natyrn, tashm sht
mediumi i riprodhimit t pangjashm. Supozimi qendror i Benjaminit n esen e tij t famshme “Vepra e artit n epokn e riprodhimit mekanik” – domethn, q nj teknologji e prparuar mund t garantoj identitetin material midis origjinalit dhe kopjes – nuk u sigurua nga zhvillimet e mvonshme teknologjike. Zhvillimi i vrtet teknologjik shkoi n drejtim t kundrt – drejt nj shumfishimi t kushteve nn t cilat nj kopje prodhohet dhe shprndahet dhe, prandaj, shumfishimit t imazheve t prfunduara t dukshme. Nse teknologjia do t garantonte identitetin e dukshm midis dukshmrive t ndryshme t t dhnave t njjta, ato ende do t mbeteshin t pangjashme fal konteksteve t ndryshueshme sociale t dukjeve t tyre.

Veprimi i t brit t dukshm t t dhnave t padukshme dixhitale sht pra i ngjashm me dukjen e t padukshmes brenda topografis s bots s dukshme (n terma biblik, shenja dhe mrekulli) q gjenerojn ritualet religjioze. Nga ky kndvshtrim, imazhi dixhital vepron si nj ikon bizantine – si nj paraqitje e dukshme e t dhnave t padukshme dixhitale. Kodi dixhital duket t garantoj identitetin e imazheve t ndryshme q veprojn si dukshmri t ktij kodi. Identiteti ngrihet ktu jo n rrafshin e shpirtit, thalbit ose kuptimit, por n rrafshin material e teknik. Pra, n kt mnyr, premtimi i prsritjes literale duket se fiton nj themel t fort – dosja dixhitale, n fund t fundit, hamendsohet t jet dika m materiale dhe m e prekshme sesa Zoti i padukshm. Megjithat, dosja dixhitale mbetet e padukshme, e fshehur. Kjo do t thot q vet identiteti i saj mbetet nj shtje besimi. N t vrtet, ne detyrohemi t besojm se do veprim i dukshmris s t dhnave t caktuara dixhitale prmblidhet n nj zbules t t dhnave t njjta, aq sa jemi t detyruar t besojm q do performanc e nj rituali t caktuar religjioz i drejtohet t njjtit Zot t padukshm. Dhe kjo do t thot q opinioni pr ka sht identike dhe ka sht e ndryshme ose pr ka sht origjinale dhe ka sht kopje, sht nj veprim i besimit, nj ndikim i nj vendimi sovran q nuk mund t justifikohet plotsisht n mnyr empirike ose logjike.

Videoja dixhitale zvendson garancit e pavdeksis shpirtrore q presin pr ne gjoja prtej ksaj bote me garancit teknike t prsritjes potencialisht t prjetshme brenda ksaj bote – nj prsritje q bhet nj form e pavdeksis pr shkak t zotsis s saj pr t ndrprer rrjedhn e kohs historike. sht kjo perspektiv e re e pavdeksis materialiste, teknikisht t garantuar, q lvizjet e reja religjioze de facto ofrojn ekspertt e tyre – prtej pasigurive metafizike t s shkuars s tyre teologjike. Vendosja e veprimeve njerzore n nj bobin transmetimi, n t dyja praktikat – rituale dhe t videos – prmbush premtimin e Nies pr nj pavdeksi t re: rikthimin e prjetshm t s njjts. Megjithat, kjo garanci e re teknike mbetet nj shtje e besimit dhe e vendimit sovran. T njohsh dy imazhe t ndryshme si kopjet e imazhit t njjt ose si dukshmrit e dosjes s njjt dixhitale, do t thot t vlersosh pavdeksin mbi origjinalitetin. T’i njohsh ato si t ndryshme, do t ishte si t plqeje origjinalitetin n koh drejt perspektivs s pavdeksis. Q t dyja vendimet jan domosdoshmrisht sovrane – dhe q t dyja jan akte t besimit.

*Boris Groys (1947, Berlini Lindor) sht profesor i Estetiks, Historis s Artit dhe Teoris s Medias n Qendrn pr Art dhe Media, Karlsruhe dhe Global Distinguished Professor n New York University. Ai sht autor i shum librave, si “Ilya Kabanov: Njeriu q fluturoi n hapsir nga apartamenti i tij”, “Pushteti i Artit” etj.