Feja në epokën e riprodhimit dixhital

Debat - Artet pamore/ Çfarë mund të jetë shkaktuar te sjelljet religjioze që të bëhen rrymë kryesore!?

Marrveshja e prgjithshme e masmedias bashkkohore sht q kthimi i religjionit (fes) sht shfaqur si faktori m i rndsishm n politikn dhe kulturn globale t ditve t sotme. Tani, ata q n kt koh i referohen nj ringjalljeje t religjionit, qartazi nuk duan t thon ndonj gj t till si ardhja e dyt e Mesias ose shfaqja e zotave t rinj dhe profetve. Ajo ka ata i referohen m sakt, sht q qndrimet religjioze kan lvizur nga zonat kulturalisht ansore n rrymn kryesore. Nse ky sht rasti dhe t dhnat statistikore do t dukeshin q vrtetojn pohimin, ather ngrihet pyetja se far mund t jet shkaktuar te sjelljet religjioze q t bhen rrym kryesore.

Mbijetesa dhe prhapja e opinioneve n tregun global t informacionit rregullohet nga nj ligj i formuluar nga Charles Darwin, domethn, mbijetesa e m t prshtatshmit. Ato opinione q prshtaten m mir n kushtet nn t cilat ato prhapen, natyrshm, do t ken mundsi m t mira pr t’u
rrym kryesore. Tregu i opinioneve t sotme, megjithat, karakterizohet qartsisht nga riprodhimi, prsritja dhe tautologjia. Kuptimi i shumprhapur i qytetrimit bashkkohor nnvizon se npr rrjedhn e epoks moderne, teologjia sht zvendsuar nga filozofia, nj orientim drejt s shkuars nga nj orientim drejt s ardhmes, msimet tradicionale nga dshmia subjektive, besnikria ndaj origjins nga risia e kshtu me radh. N t vrtet, megjithat, epoka moderne nuk ka qen epok n t ciln e shenjta sht hequr, por m tepr ka qen epoka e prhapjes s saj n hapsirn profane, e demokratizimit t saj, e globalizimit t saj. Riti, prsritja dhe riprodhimi, deri sot, ishin shtje t religjionit; ato praktikoheshin n vende t izoluara, t shenjta. N epokn moderne, riti, prsritja dhe riprodhimi jan
fati i tr bots, i tr kulturs. do gj riprodhon veten – kapitali, mallrat, teknologjia dhe arti. Tek e fundit, edhe progresi sht riprodhues; ai konsiston n nj shkatrrim vazhdimisht t prsritur t do gjje q nuk mund t riprodhohet shpejt dhe me efekt. Nn kushte t tilla, nuk do t shkaktonte aspak udi, q religjioni – n t gjitha manifestimet e tij t shumllojshme – sht
gjithnj e m shum i suksesshm. Religjioni vepron prmes kanaleve t medias q jan, qysh n fillim, produkte t zgjerimit dhe laicizimit t praktikave tradicionale religjioze. Le t kthehemi tani n nj shqyrtim t disa prej aspekteve t ktij zgjerimi dhe laicizimi q veanrisht duken se kan lidhje me mbijetesn dhe suksesin e religjioneve n botn e sotme.

1. Interneti dhe liria e besimit

Regjimi nn t cilin religjioni – ndonj religjion – funksionon n shoqrit bashkkohore, perndimore, laike, demokratike sht liria e besimit. Liria e besimit nnkupton q t gjith jan t lir t besojn n at ka ata zgjedhin pr t besuar dhe t gjith jan t lir t organizojn jett e tyre personale e private sipas ktyre besimeve. N t njjtn koh, megjithat, kjo do t thot edhe q imponimi i besimit personal t dikujt mbi t tjert n jetn publike dhe institucionet shtetrore, duke prfshir ateizmin si nj form besimi, nuk mund t tolerohet. Rndsia e Iluminizmit nuk ishte aq shum n at se ai rezultoi n zhdukjen e plot t religjionit, por q religjioni u b nj shtje e zgjedhjes private, q m pas prfundoi n trheqje t religjionit brenda sfers private. N botn e sotme, religjioni sht
nj shtje e shijes private, duke funksionuar pothuajse n t njjtn mnyr si bn arti dhe dizajni. Natyrisht, kjo s’do t thot t sugjerosh q religjioni ndalohet n diskutimin publik. Sidoqoft, vendi i religjionit n lidhje me diskutimin publik sht q t kujton vendin e artit, si nnvizohet nga Immanuel Kant n “Kritika e gjykimit”: religjioni mund t diskutohet publikisht, por nj diskutim i till nuk mund t oj n ndonj prfundim q do t ishte i detyrueshm, ose pr pjesmarrsit e ktij diskutimi, ose pr shoqrin si nj e tr. Angazhimi n nj ose nj tjetr besim religjioz sht nj shtje e zgjedhjes sovrane, private, q nuk mund t diktohet nga ndonj autoritet publik – duke prfshir ndonj autoritet t ligjruar n mnyr demokratike. Madje, ka sht m e rndsishme, nj vendim i till – si n rastin e artit – nuk ka nevoj t argumentohet dhe prligjet publikisht, por m tepr t pranohet publikisht pa diskutime t mtejshme. Legjitimiteti i besimit personal bazohet jo mbi shkalln e fuqis s tij t bindjes, por mbi t drejtn sovrane t individit pr t’u angazhuar te ky besim.

Nga ky kndvshtrim, liria e besimit sht n themel e ndryshme, le t thuhet, nga lloji i liris s paraqitur n krkimin shkencor. N kontekstin e diskutimit shkencor, do opinion mund t argumentohet pro ose kundr, por do opinion duhet edhe t provohet nga fakte t caktuara dhe t vrtetohet sipas rregullave t vendosura. do pjesmarrs n nj diskutim t till sht pa dyshim i lir – t paktn teorikisht – t formuloj pikpamjen e tij ose t saj dhe t argumentoj n t mir t tij. Sidoqoft, mund t mos kmbngulet mbi nj opinion shkencor q nuk sht subjekt pr t’u prligjur dhe q do t shkelte t gjith provn dhe dshmin, n t kundrt, pa paraqitur ndonj argument q ndryshe do t bnte pozicionin e dikujt t besueshm dhe binds te t tjert. Qndres e till, e paepur ndaj t dukshmes, verbri e till ndaj fakteve, ndaj logjiks dhe mendimit praktik, do t merrej parasysh si kufizim mbi t mendurn. Nse dikush do t’i referohej t drejts s tij sovrane pr t kmbngulur mbi nj opinion t caktuar shkencor pa mundur t legjitimoj kt kmbngulje me argument racional, ai ose ajo do t prjashtohej nga komuniteti shkencor.

Ajo ka kjo do t thot, sht q nocioni yn bashkkohor, perndimor i liris sht thellsisht ambig. N t vrtet, ligjrata mbi lirin prher vrtitet n dy tipe radikale t liris: nj liri e pakushtzuar e besimit, ajo liri sovrane q na lejon t bjm zgjedhjet personale prtej gjith shpjegimit dhe justifikimit publik dhe liria e kushtzuar, institucionale e opinionit shkencor, e cila varet nga aftsia e subjektit pr t arsyetuar dhe prligjur kt opinion sipas rregullave t paracaktuara, t vendosura publikisht. Pra, sht e leht t tregosh q nocioni yn i shoqris demokratike, t lir sht po ashtu ambig. Nocioni bashkkohor i liris politike mund t interpretohet pjesrisht si sovran, pjesrisht si institucional: pjesrisht si liri sovrane e angazhimit politik dhe pjesrisht si liri institucionale e diskutimit politik. Por, fardo q mund t thuhet rreth fushs bashkkohore globale politike n prgjithsi, nj gj mbetet e sigurt: kjo fush po bhet gjithnj e m shum e ndikuar, ose madje e prcaktuar, nga Interneti si mediumi kryesor i komunikimit global. Dhe Interneti e favorizon lirin private, t pakushtzuar, sovrane n krahasim me lirin shkencore, t kushtzuar, institucionale.

N nj periudh m t hershme t masmedias – gazeta, radio ose TV – e vetmja siguri e mundshme e liris s opinionit ishte nj pranim institucionalisht i garantuar i lir n kt media. Ndonj diskutim q vrtitej rreth liris s opinionit, prandaj, u prqendrua mbi politikn e prfaqsimit, mbi pyetjen se kush dhe far duhet t prfshihet dhe kush dhe far duhet t prjashtohet nga mbulimi standard i lajmeve dhe diskutimi publik politik. Sot, t gjith jan t lir t krijojn website-t e tyre vetjake pa pasur nevoj pr diskutim dhe legjitimim. Liria e opinionit, si praktikohet n Internet, funksionon si liri sovrane e angazhimit privat: as si liri institucionale e diskutimit t arsyeshm, as si politik e prfaqsimit, prfshirjes dhe prjashtimit. Ajo ka ne prjetojm sot sht privatizimi i madh i hapsirs publike t medias prmes Internetit: nj bashkbisedim privat midis MySpace (www.myspace.com) dhe YouTube (www.youtube.com) sot e zvendson diskutimin publik t epoks s mparshme. Slogani i epoks s mparshme ishte privatja sht politike, ndrsa slogani i vrtet i Internetit sht politikja sht private.

Me sa duket, ky konfiguracion i ri i fushs s medias e favorizon religjionin mbi shkencn dhe politikn sovrane religjioze mbi politikn e institucionalizuar laike. Interneti sht hapsira, n t ciln sht e mundur pr lvizjet bashkkohore, agresive religjioze t instalohet materiali i tyre propagandistik dhe t veprohet globalisht – pa mbshtetje n ndonj institucion pr prfaqsim, ose aplikim te ndonj autoritet pr njohjen e tyre. Interneti i pajis kto lvizje me mnyra pr t vepruar prtej ndonj ligjshmrie t siguruar palidhshmrisht dhe me sovranitet t plot. N kt kuptim, kthimi bashkkohor i religjionit mund t duket si kthimi i liris sovrane pas shum dekadash ose edhe shekujsh t sundimit t liris institucionale.

Prandaj, vala e madhe n religjion mund t lidhet gjithashtu drejtprdrejt me lirin n rritje, sovrane, t konsumit privat dhe investimit t kapitalit n nj shkall globale. Q t dyja jan t varura nga Interneti dhe mjetet e tjera t komunikimit dixhital t medias q kalojn kufijt e institucioneve kombtare demokratike. N do rast, t dyja praktikat – religjioze dhe ekonomike – presupozojn funksionimin e universit t medias si nj aren pr veprimet dhe vendimet private, sovrane. Pr m tepr, ka nj ngjasim m kuptimplot midis investimit t kapitalit dhe angazhimit religjioz: t dy operojn nprmjet gjuhs, megjithse, n t njjtn koh, prtej gjuhs – ku gjuha kuptohet si mnyr e (vet)shpjegimit, justifikimit dhe legjitimimit.

2. Rituali religjioz dhe riprodhimi mekanik

Religjioni shpesh kuptohet t jet nj grup i caktuar opinionesh, i lidhur me pyetjen q nse kontraceptimi duhet t lejohet ose nse grat duhet ta mbulojn kokn me shami. Un do t argumentoja, sidoqoft, q religjioni – do religjion – nuk sht nj grup opinionesh por kryesisht nj grup ritualesh dhe q rituali religjioz i referohet nj gjendjeje n t ciln ka nj munges opinionesh, nj gjendje pa opinion – a-doxa – sepse ajo i referohet dshirs s zotave ose t Zotit, n fund t fundit, i fshehur nga opinionet e vdekatarve. Gjuha religjioze sht gjuh e prsritjes, jo sepse subjektet e saj kmbngulin mbi ndonj t vrtet specifike, q ato dshirojn t pohojn dhe komunikojn. Ktu, gjuha ngulitet n ritual. Dhe rituali sht nj rimiratim i zbuless s nj t vrtete, m s fundi e pamundur pr t’u komunikuar. Prsritja e nj rituali t caktuar religjioz kremton takimin e beft me nj t vrtet t till t pakomunikueshme, pranimin e ksaj t vrtete, q sht prgjegjse pr dashurin e Zotit dhe q mban prkushtimin ndaj misterit t zbuless. Ligjrata religjioze e lavdron Zotin dhe e lavdron Zotin n nj mnyr t till si supozohet pr ta knaqur Zotin. Ligjrata religjioze nuk vepron n opozitn midis t vrtets dhe gabimit, si bn ligjrata shkencore, por n kundrshtim midis prkushtimit dhe blasfemis.

Rituali, si i till, nuk sht as i vrtet, as i gabuar. N kt kuptim ai shnon pikn zero t liris s opinionit, q sht, liria nga do lloj i opinionit, nga detyrimi pr t pasur nj opinion. Rituali religjioz mund t prsritet, braktiset, ose modifikohet – por jo t legjitimohet, kritikohet, ose hidhet posht. Prandaj, fundamentalisti sht nj person q kmbngul jo aq shum mbi nj grup t caktuar opinionesh se sa mbi rituale t caktuara q nuk braktisen ose modifikohen dhe q riprodhohen besnikrisht e korrektsisht. Fundamentalisti i vrtet nuk kujdeset pr besnikri ndaj t vrtets, por pr korrektsin e nj rituali, jo pr interpretimet teorike ose m sakt, teologjike t besimit, por pr formn materiale t religjionit.

Tani, nse i marrim parasysh kto lvizje religjioze veanrisht aktive n ditt e sotme, vm re q ato jan n pjesn m t madhe lvizje fundamentaliste. Tradicionalisht, ne priremi t bjm dallimin midis dy llojeve t prsritjes: (1) prsritjes s shpirtit dhe n shpirt, pra, prsritjes s thelbit t vrtet, t brendshm t nj mesazhi religjioz dhe (2) prsritjes s forms s jashtme t nj rituali religjioz. Kontradikta midis ktyre dy tipave t prsritjes – midis shpirtit t gjall dhe shkronjs s vdekur – i jep form gjith ligjrats perndimore mbi religjionin. Lloji i par i prsritjes gati prher merret parasysh si prsritje e vrtet, si vazhdim autentik, “i brendshm” i nj tradite t religjionit – vazhdim q presupozon mundsin e nj thyerjeje me form vetm t jashtme, konvencionale, historikisht e rastsishme e ksaj tradite, ose madje e krkon nj thyerje t till. Sipas ktij interpretimi spiritualist t tradits religjioze, e brendshmja, besnikria shpirtrore ndaj thelbit t nj mesazhi religjioz i jep nj besimtari t drejtn pr t prshtatur formn e jashtme, materiale t ktij mesazhi ndaj ambienteve dhe konteksteve t ndryshuara historike, pa tradhtuar t vrtetn e brendshme t ktij mesazhi. Nj tradit religjioze q sht n gjendje t shndrroj dhe prshtas veten me rrethanat e ndryshuara pa humbur identitetin e saj t brendshm, thelbsor, zakonisht lvdohet si nj tradit e gjall, spiritualisht e fuqishme, q sht n gjendje t ruaj vitalitetin e saj dhe lidhjen historike. Nga ana tjetr, besnikria “e siprfaqshme” ndaj grms s dukshme, ndaj forms s jashtme t religjionit, ndaj ritualit “t zgavrt”, si nj rregull, merret parasysh si tregues i faktit q religjionit n fjal i mungon vitaliteti dhe madje si nj tradhti e t vrtets s brendshme t ksaj tradite me an t riprodhimit pastrtisht mekanik t forms s tij t jashtme, t vdekur. Tani, kjo sht saktsisht ka fundamentalizmi sht, domethn, kmbngulja mbi grmn si e kundrt ndaj shpirtit.

Pr kt arsye fundamentalizmi religjioz prher ka zotruar nj prmas revolucionare: ndonse n kundrshtim me politikn e shpirtit, pra, me politikn e reforms, fleksibilitetit dhe adaptimit ndaj zeitgeist-it, ai vazhdon t zvendsoj kt politik t shpirtit me politikn e dhunshme t grms. Pra, fundamentalizmi bashkkohor religjioz mund t merret parasysh si produkti m rrnjsor i Iluminizmit evropian dhe pikpamjes materialiste t bots. Fundamentalizmi religjioz sht religjioni pas vdekjes s shpirtit, pas humbjes s shpirtrores. Nse zhduket shpirti, gjithka q mbetet sht grma, forma materiale, rituali si ngjarje n botn materiale. Me fjal t tjera, ndryshimi n formn materiale t religjionit nuk mund t zhdmtohet m nga identiteti n shpirt. Nj thyerje me formn e jashtme t ritualit nuk mund t zhdmtohet nga besnikria e brendshme, shpirtrore te e vrteta religjioze. Nj ndryshim material, tashm, sht vetm nj ndryshim– nuk ka thelb, nuk ka qenie dhe nuk ka kuptim q ndodhet nn nj ndryshim t till formal n nj nivel m t thell. N kt kuptim, lvizjet fundamentaliste religjioze jan religjione pas dekonstruksionit. Nse kuptimi, ndjesia dhe qllimi nuk mund t bhen t qndrueshme, mundsia e vetme pr prsritje autentike sht prsritja fjal-pr-fjal, riprodhimi mekanik – prtej ndonj opinioni, kuptimi, ndjesie dhe qllimi. Islami do t ishte nj rast veanrisht i mir n fjal. Ndrkoh q n mnyr famkeqe ndalohet prodhimi i imazheve, nuk ndalohet ri-prodhimi dhe prdorimi i imazheve tashm ekzistuese – veanrisht n rastin e ashtuquajtur imazhe “t prodhuara mekanikisht”, t tilla si fotografia ose filmi. Ndonse ndrkoh sht
banale t thuhet q Islami nuk sht modern, qartazi ai sht post-modern.

N librin e tij “Ndryshimi dhe prsritja”, Gilles Deleuze flet pr prsritjen fjal pr fjal q sht rrnjsisht artificiale dhe, n kt kuptim, q sht n konflikt me do gj natyrale, t gjall, q ndryshon dhe zhvillohet, duke prfshir t drejtn natyrale dhe t drejtn morale. Prandaj, praktikimi i prsritjes fjal pr fjal mund t duket si fillimi i nj thyerjeje n vazhdimsin e jets. N shnimet e tij mbi filozofin e historis, Walter Benjamin gjithashtu e prshkruan revolucionin e vrtet si nj thyerje n vazhdimsin e evolucionit historik, si nj prsritje fjal pr fjal e s shkuars n mes t s tashmes. Ai po ashtu i referohet kapitalizmit si nj lloj i ri religjioni, i reduktuar te rituali dhe, si pasoj, i lir nga ndonj teologji. Prsritja fjal pr fjal, sidoqoft, nuk sht vetm nj revolucion i shkaktuar nga kapitali ose kundr tij; pra, nuk sht vetm nj veprim i dhuns kundr rrjedhs s ndryshimit historik dhe madje kundr jets si e till. Prsritja fjal pr fjal, gjithashtu, mund t duket si nj udh drejt vetsakralizimit dhe pavdeksis personale – pavdeksis s subjektit, t gatshm pr t’ia dorzuar veten e tij a t saj nj prsritjeje t till.

Nuk sht thjesht e rastit q klasa puntore ka kryer punn monotone, punn e tjetrsuar, mund t thuhet, punn rituale n kontekstin e qytetrimit modern industrial, t sakralizuar, n mnyra t caktuara, nga lvizjet socialiste t shekujve nntmbdhjet dhe njzet, ndrsa nj intelektual ose nj artist – meq mishron shpirtin krijues t ndryshimit – mbetn profan pikrisht pr shkak t pamundsis s tyre pr t prsritur dhe riprodhuar. Nietzsche (Nie) tashm i ishte referuar prsritjes fjal pr fjal – kthimit t prjetshm t s nj njjts – e cila sht mnyra e vetme e mundshme pr t menduar pavdeksin pas vdekjes s shpirtit, vdekjes s Zotit. Ktu, ndryshimi midis t prsriturs s ritualit religjioz dhe riprodhimit fjal pr fjal t bots s dukjeve zhduket. Mund t thuhet q rituali religjioz sht prototip i riprodhimit mekanik q mbizotroi kulturn perndimore gjat periudhs moderne dhe q, n njfar shkalle, vazhdon t mbizotroj botn bashkkohore. Ajo ka kjo sugjeron sht q riprodhimi mekanik mundi, si duhet, t kuptohet si nj ritual religjioz. Pr kt arsye lvizjet fundamentaliste religjioze jan
kaq t suksesshme n kohn ton, sepse ato ndrthurin ritualin religjioz me riprodhimin mekanik.

Pr Walter Benjaminin, natyrisht, riprodhimi mekanik detyron humbjen e aurs, humbjen e prvojs religjioze, t ciln ai e kupton si prvojn e unikes. Ai e prshkruan prvojn religjioze, mund t thuhet, si nj prvoj unike spirituale. Lidhur me kt, prjetimi i tij i prvojs s magjepsjes nga nj peizazh italian, si nj shembull i nj prvoje t mirfillt (i lumturis, plotsis dhe thellsis s jets) i humbur n procesin riprodhues, sht veanrisht karakteristik. Por, mund t argumentohet se, prvoja e vrtet religjioze, n t vrtet, sht prvoj e vdekjes m tepr se sa prvoj e jets – prvoj e vdekjes n mes t jets. Prandaj, pikrisht sepse riprodhimi mekanik mund t kuptohet si prsritje e pajet e imazhit t vdekur, ai gjithashtu mund t interpretohet si nj burim i prvojs me t vrtet religjioze. N t vrtet, sht pikrisht humbja e aurs q paraqet prvojn m t thell religjioze nn kushtet e modernitetit, meq n kt mnyr qenia njerzore zbulon ann mekanike, si-makin, prsritse, riprodhuese e, madje mund t thuhet, t vdekur t ekzistencs s saj vetjake.

*Boris Groys (1947, Berlini Lindor) sht profesor i Estetiks, Historis s Artit dhe Teoris s Medias n Qendrn pr Art dhe Media, Karlsruhe dhe Global Distinguished Professor n New York University. Ai sht autor i shum librave, si “Ilya Kabanov: Njeriu q fluturoi n hapsir nga apartamenti i tij”, “Pushteti i artit” etj.

Prgatiti: Irena Buzi