Frikë nga konkurrenca apo politika!

Ndryshimi i projektligjit për artin dhe krijimi i Qendrës Kombëtare të Artit dje në një tavolinë me artistë të fushave; miratim total, shoqëruar me pak kundërshti, me ironinë e definicionit të emërtesave, pritet të enjten të shkojë në komisionin parlamentar

Mund t thuhet pa frik tolerance, se Xhaferraj sht i pari ministr, t paktn n kto dhjet vjet, q ka dhn shenjn e nj vullneti politik, t qart. Nga daljet e tij publike, sidomos para komunitetit artistik, n ditn e djeshme ka qen krejtsisht teknik, ku nuk ka ndodhur q nj ministr t prgjigjet deri n detaje se si mund t shkoj nj ligj. Si ishte diskutimi pr artin. Prej ktej duhet kuptuar pse kjo reform ligjore do t nis s pari nga brenda vet Ministris dhe jo si sht krkuar deri tani, nga institucionet dhe artistt!

Kjo u ka
m shum prshtypje dje edhe artistve, prfaqsues t disa fushave q ishin thirrur pr t qen si pal t interesuar n debatin, dhnien e vrejtjeve pr ligjet n fushn e artit dhe t kulturs. M qart, n sy t par, duket se ministria do t shkarkoj nga vetvetja disa pushtete, si jan mbi krijimin dhe artistin. Ndrsa pr disa t tjer kjo sht par si shenj lvizjeje cilsore, t kalimit nga objekti te qllimi i artit, n shtje t tij dhe t kulturs, far do t bhet me to. Kto kan qen dy pika thelbsore prej s cils m n fund kan marr frym krijuesit, t paktn lirimi si ide. Por, mbi kt duket se sht mbshtetur dhe ministri i Kulturs, Ferdinand Xhaferri, i cili dje ka prezantuar zyrtarisht, e publikisht ligjin e ri q mundson ngritjen e Qendrs Kombtare t Artit. “Kjo qendr do ta shptoj ministrin, q ka t bj me parat, financimin e projekteve. Ministria tani do t merret vetm me politika”, - ka deklaruar ministri.

Bashk me ligjin pr artin, - q sht nj proces i ndryshuar, shndrrim m sakt, nga ligji pr artin skenik, thjesht n ligjin pr artin - ministri ka prmendur dhe prmirsimet n ligjin pr Kinematografin, Statusin e Artistit, Ligjin pr t Drejtn e Autorit. Nse dita e djeshme ka shrbyer vetm pr t lexuar strategjin pr artin dhe kulturn dhe mbledhjen e vrejtjeve nga artistt e rreshtuar dje n tryezn e organizuar nga ministria, pr t’i kaluar ato prmes e-maileve n zyrn e ministrit - t enjten t gjitha s bashku, do t’i paraqiten komisionit parlamentar t medias, pr diskutim. Kt e ka konfirmuar drejtoresha e projekteve artistike pran Ministris s Kulturs, Mimoza Sofroni, e cila ka qen e ngarkuar t merret me hartimin e projektligjit pr artin. Ky ligj sipas Sofronit pritet t miratohet nga Parlamenti deri n fund t vitit dhe n 2011, do t jet gati Qendra Kombtare e Artit pr financimin e projekteve. Kjo sht koha npr t ciln do t diskutohet, miratohet dhe prgatitet buxheti i qeveris pr nj institucion t ri kombtar, q do t jet prgjegjs tani e tutje pr krijimtarin dhe artistt, financimin drejtprdrejt t projekteve artistike. Funksion t cilin e ka kryer deri tani si fondacion, ministria dhe artistt do largohen nga dera e ministrit. Dje, diskutimi pr Ligjin pr Artin Skenik, i cili tashm sht shndrruar n Ligjin pr Artin, ka prfshir brenda tij dhe dy institucionet t tjera Cirkun Kombtar dhe at t Teatrit Kombtar t Komedis. T hedhura kto si ide n media edhe nga Kryeministri, q nga nj an sht kundrshtuar dhe nj an tjetr sht prkrahur nisma.

Xhaferraj ka thn se “nevoja e shndrrimit t ktij ligji nga Ligj i Artit Skenik n at t Artit erdhi si rezultat i mangsive q u vun re gjat zbatimit t tij dhe m konkretisht, ligji Nr. 9631, dat 30.10.2006 i cili prfshinte vetm dy fusha t artit, teatrin dhe muzikn, duke mundsuar q Ministria e Turizmit, Kulturs, Rinis dhe Sporteve t mbshtetej n aktivitetin e saj akoma n VKM t vitit 1993, apo 94, pra tepr t vjetruara dhe me nj koncept jo t standardizuar me kohn”. Si dihet deri tani krijimi i qendrs s artit skenik ka qen e pamundur. Me nj ide m t zgjeruar, duke u shndrruar n Qendr Kombtare t Artit, Xhaferraj u shpreh se Ministria e Kulturs nuk duhet t jet m nj fondacion q shprndan fondet e projekteve, por nj institucion q do merret me politikat dhe monitorimin e veprimtaris s institucioneve t saj. Ministria tha se e rndsishme pr kt ligj sht dhe parashikimi i mnyrs s financimit t projekteve artistike, t cilat deri m tani jan kryer me nj VKM t 1993.

Ndrsa pozicioni politik, q do t marr ministria do t jen procedurat rigoroze pr financimin e ngjarjeve t mdha, q dhe kto jan shtuar shum vitet e fundit. Po ashtu, Sofroni na v n dijeni se edhe festivalet, (ku vetm pr muzikn jan nja 20 t tilla n vit) do t ket kritere, prej t cilave vetm tre ose katr t rndsishm, dhe tradicional do t mbahen financiarisht prej ministris.

N mbshtetje t ktij ligji parashikohet q pran ministrit t funksionoj nj bord, drejtues t cilt do t hartojn politikat, detyr e vet institucionit, si dhe do t parashikojn realizimin e ngjarjeve prkujtimore apo mbshtetjen e disa prej ngjarjeve m t spikatura; konkurse, festivale me nj tradit; apo ngjarje prkujtimore.

Xhaferraj n veanti sht ndalur n nj situat t atrofizuar q kan teatrot e rretheve, q jan n varsi t pushtetit vendor. Ai ka paraqitur pr her t par pas 20 vitesh, far parashikon ligji dhe pr to, ku 30% nga granti i bashkive pr kulturn do t kaloj n kto institucione. Por nj version tjetr sht thn pr shndrrimin e drejtorive t kulturs pran bashkive n qendra arti, q do t funksiononin me grantin pr kulturn, si dhe do t bnin t mundur mbshtetjen e shoqatave n rrethe si model i Qendrs s Artit.

Pr her t par n kt ligj sht parashikuar q subjekte private t artit, t cilat regjistrohen si shoqri tregtare (kompani teatror apo filarmonik) dhe q kan nj veprimtari artistike t pasur, do t subvencionohen nga fondi buxhetor, sasia e t cils do t prcaktohet me VKM (vendim t kshillit t ministrave).

E vendosur n monitor, projektligji pr artin sht justifikuar dje n kt takim si proces n ndryshim, duke pasur parasysh vrejtjet q do t jap komuniteti i artistve.

Njerzit q ishin mbledhur n tryez ishin po ata q diskutojn kto ligje, pr t gjitha fushat, prej 20 vitesh. Kshtu q nuk pritej ndonj gj e re prej tyre, apo evoluim mendimi. Prkundrazi pati prej tyre, q u shprehn hapur se nuk donin t kndonte gjel tjetr n kryeqytet prve tyre, duke krkuar nga shteti q ta shikonte kt konflikt interesash, si shtje minimi artistik. Ishte regjisori Albert Minga, q ngriti zrin duke thn se sht konflikt i pandershm pse n kryeqytet n nj koh me shfaqjen e tij mund t ket veprimtari kulturore dhe nj institucion tjetr, qoft ky dhe privat! N fakt dje, pr her t par nuk i kemi par artistt, muzikant, kineast, aktor, regjisor t nxehur me shtetin, dhe t jen problematik si mund t ken qen her t tjera me krkesat e tyre pr “tregun”. Dje, t gjith pothuaj tundn kokn si shenj e mir nga shteti, q parat nuk do kalojn m nga zyra e ministrit, apo zv.ministrit, megjithse kta t fundit do t jen prap, q do t prcaktojn buxhetin, sipas zrave, pr Qendrn e Artit.

E vetmja fjal e thn nga prfaqsuesi i sindikats s artistve; projektligji t shkoj shpejt n parlament, q artistt t mos jetojn me ankthin e pushimit nga puna.

Pas ksaj vrejtje, ajo q lshuar ironin n takimin e djeshm ishte emrtimet e fushave t kulturs, definicioni q u sht dhn atyre. Vaso Tole dhe Stefan apaliku kan trhequr vmendjen mbi kujdesin q duhet n fjal si kultur, filarmoni apo cirk q n projektligjin e paraqitur dje, ndr t tjera pr ironi prcaktohej si nj tend shum e madhe! Asnj emr nga grupi i puns pr kt projektligj nuk zbulohet, ku pr kto definacione na thuhet se jan marr nga prcaktimi q kan gjetur n “Google”. Drejtori i Qendrs Kinematografike, Xhevdet Ferri, ka qen ndr t part q prshndeti reformn, duke e vshtruar kt nj ligj q i heq pushtetin ministris mbi krijimin dhe artistin. Artistt, ka thn Ferri me kt ligj, i jepet mundsia q me fondet publike t konkurroj me vullnet t lir, gati nj mundsi pr t qen dhe krcnues n treg, duke ja hequr gjithashtu edhe monopolin q kan deri tani institucionet kombtare mbi to.

Drejtori i Teatrit t Opers dhe Baletit, Zhani Ciko, rreshtuar n ann e njerzve pozitivist pr kt ligj, tha se krijimi i Qendrs s Artit do t hap perspektiva, duke kujtuar se sa i mundimshm ishte ligji i vjetr, dhe theksuar se drejtuesit duhet patjetr t jen artist. Po ashtu Ciko vuri n dukje se sht koha e krijimit t agjencive pr menaxhimin e kulturs. Ndrsa zgjedhja e bordit mbetet nj nga problemet m t pasqaruar n ditn e djeshme, duke marr nj prgjigje t shpejt, se me krijimin e Qendrs s Artit pr seciln fush do t ket bord respektiv me specialist n przgjedhjen e projekteve.

Regjisori Gzim Kame, q t marr vrull veprimtaria artistike, e sheh t lidhur kt jo aq me Qendrn, duke trhequr vmendjen q t mos kthehet n nj konvencion artistik pr shkak t parave. Por, regjisori sugjeron, se ky ligj mbi Artin duhet t shoqrohet me ligjin e sponzorizimeve, duke besuar se shoqria jon ka individ t fuqishm sa pr t dhn para pr kulturn.

Shkrimtari m prodhimtar i teatrit shqiptar, Stefan apaliku sht kthyer pas n koh pr t kuptuar pse sot arti gjendet n t njjtin nivel diskutimi; tendenca pr reforma ka nisur n ’96-n, ku ligji pr kinematografin ishte ndr m t rndsishmit- skema ishte t krijoheshin dhe qendra t tjera, por n ’97-, u ndrpre; n vitin 2000 ligji pr teatrin apaliku e konsideron t mir, por s’hyri n pun asnj dit; n 2006 e njjta situat, ligje q nuk gjejn zbatim, dhe nuk e fusin krijuesin dhe artistin n treg apaliku, duke iu referuar vendeve evropiane ku artet jan t ndara, tha se ekziston nj rrezik nse artet prfshihen n nj qendr; mund t dubloj Ministrin e Kulturs, me fonde m t mdha se vet ajo. Dramaturgu ka sugjeruar q ministria duhet t’i ndaj fondet sipas zrave si nj mundsi pr t nxjerr jasht loje ministrin, duke prcaktuar parat q do t shkojn pr seciln fush, t cilat do t menaxhohen nga Qendra e Artit.

Ka ndrhyr ministri i Kulturs, duke u shprehur edhe njher se ministria do bj politik dhe do lshoj zbatimin e saj, ku sigurisht prcaktimi i fondeve do t bhet nga ministria. Aktori Mirush Kabashi gjith arsyen e vrejtjeve t tij, e ka pasur tek drejtuesit e bordit; a do t kemi m sheik t bordit?! Mbi kt mendim, prvoja q ka ministria deri tani sht klasifikuar si ndr m t kqijat dhe pr t’u mos transplantuar si model nj prej regjisorve, Kastriot ipi tha se duhet borde t profilizuar dhe jo si ka funksionuar deri tani n ministri, duke propozuar q bordet t dalin nga shoqatat e artistve. Mimoza Sofroni thot se kto borde do t ken n prbrje 11 artist, q sipas fushave do t jen gati tre ose katr borde.

Se sa do t jet buxheti q do t’i ndahet Qendrs nuk thuhet asnj gj e sakt, vetm se n 2011 ky institucion i ri, q liron artistt nga varsia politike, e drejtprdrejt, do t filloj t funksionoj me fondin e prcaktuar. Ndrsa prekja e shprblimit t artistve ende nuk ka zgjidhje konkrete, ku Sofroni thot se do t bhen me VKM, q do t parashikohen sipas preventivave t projekteve. Se far do t rezultoj Qendra e Artit praktikisht dje pati shum pak vrejtje, q lidheshin m shum me konvencione, ndoshta ngaq mungonin dhe palt kundra, ato q rreshtohen sipas partive dhe kundrshtojn n distanc. Kjo l dyshimin nse jemi shkputur vrtet nga ligjet e vjetra, n t kundrt dhe ata q u mblodhn dje, regjisor e aktor, artist t muziks dhe pikturs do kishin frik konkurrencn si e vetmja pavarsi artistike n treg.

Ndryshimet e bra n ligjin Nr. 9631, date 30.10.2006

1.Ligji pr Artin Skenik tashm ndryshon n Ligjin pr Artin, duke prfshir brenda tij dhe dy institucionet Cirkun Kombtar dhe at t Estrads nn emrtesn Teatri Kombetar i Komedis.

2.Krijimi i Qendrs Kombtar t Artit, mnyra e emrimit t drejtuesit t saj si dhe funksionimit t ksaj qendre. Ekzistenca e nj bordi apo i m shum bordeve pran ksaj qendre.

3.N institucionet e varsis, sht parashikuar q n przgjedhjen e antarve t bordeve artistike t merret n konsiderat dhe mendimi i sindikats s institucionit, duke vlersuar kshtu mendimin e komunitetit te artisteve dhe duke eliminuar vendimmarrjen e vetm nj drejtuesi.

4.Nxjerrja e nj VKM t re pr mnyrn e financimit t projekteve artistike t cilat deri m tani jan kryer m nj VKM t 1993.

5.Duke marr shkas nga nj gjendje jo shum e knaqshme nga institucionet e pushteti vendore, n kt ligj sht parashikuar q pr institucionet e teatrove n rrethe m me shum se 50 vjet veprimtari, 30 % nga granti i bashkive pr kulturn t kaloj te kto institucione.

Nj variant tjetr mund t jet edhe shndrrimi i drejtorive t kulturs pran bashkive n qendra t artit t cilat do t funksiononi me grantin pr kulturn si dhe do t bnin t mundur mbshtetjen e shoqatave n rrethe si model i qendrs s artit.)

Pr her t par n kt ligj sht parashikuar q pr subjekte private t artit t cilat regjistrohen si shoqri tregtare (kompani teatrore apo filarmonike) dhe q kan nj veprimtari artistike t pasur, parashikohet subvencion nga fondi buxhetor, masa e s cils prcaktohet me VKM, model dhe i vendeve t prparuara.