Gabimet e Kapitalit Po Shqiperia
Krijimi i flluskave financiare pra tregtia e aseteve dhe produkteve me vlera te fryra leshoi nje alarm per te qene me te kujdesshem ne kontrollimin e kapitalit ne sistemin bankar. Si rrjedhoje shume shtete nepermjet politikave te reja bankare kane rritur pragun per sasine e rezervave qe duhet te zoterojne bankat. Keto masa jane ndermarre me iniciative te shteteve te vecanta por edhe te propozuara nga organizma ekonomike nderkombetare si rasti i Bazelit. Marreveshja e para nje jave e Bazelit ne drejtim te rritjes se metejshme te normave te sigurise bankare eshte me e fundit ne llojin e shtrengimit te kapitalit. Eumlshte e vertete qe duhet te nxjerrim leksione nga flluskat financiare te plasaritura se fundi por duhet edhe te jemi shume te kujdesshem per te mos rrezikuar te provokojme nje tkurrje te panevojshme te ekonomise. Pas marreveshjes se Bazelit debati ekonomik duhet te perqendrohet nese nismat rregullatore te propozuara duhet apo jo te inkorporohen ne shtete te vecanta. Kjo vlen shume edhe per Shqiperine per te kuptuar nese vendi yne duhet te perqafoje konservatorizmin ekonomik si nje trend i kohes apo te lejoje nje ekonomi te rregulluar por me liberale ne trajtimin e kapitalit. Eumlshte esenciale per vendet ne zhvillim te jene te kujdesshme me rezervat e kapitalit. Gjithashtu per ekonomite e vogla eshte zakonisht me e dobishme qe kapitali te qarkulloje ne forma te tjera se sa te limitohet ne vetvete. Problemi shtrohet nese duhet ti bllokojme kapitalet ne banka apo ti investojme ato ne ekonomi.
Thelbi i marreveshjes se Bazelit qendron ne kerkesen qe u ben bankave per te ngritur rezervat e kapitalit me vleren 7 te totalit te aseteve te pergjithshme. Marreveshja sugjeron gjithashtu qe ne kohera me rritje te larta ekonomike bankat duhet te ngrene edhe nje shtese tjeter ne vleren e 2.5 te aseteve te pergjithshme. Vendimet e Bazelit jane fakultative dhe nuk diktohen detyrimisht por thjesht ofrohen si sugjerime. Megjithate mund te parashikojme se shume shtete do ti perqafojne keto keshilla. Duhet pranuar se politikat e Bazelit jane pjese e nje modeli ekonomik te kujdesshem ne garantimin e stabilitetit ekonomik per te evituar perseritjen e fryrjeve artificiale te ekonomise dhe plasjet fatale. Por eshte akoma me e rendesishme te kuptojme se kujdesi i tepert ne disa raste edhe ne format e paranojes rregullatore mund te prodhoje efekte anesore negative per shendetin e ekonomise sidomos kundrejt rritjes se saj.
Ne kontekstin qe sugjeron modeli i Bazelit edhe Shqiperia si cdo shtet tjeter duhet te orientohet per te kuptuar vlerat dhe limitet e aplikimit te tij ne nje kontekst me lokal. Ne nje situate hipotetike perqafimi i frymes se Bazelit do te perkthehej ne rritjen e rezervave te kapitalit nga bankat. Kjo do te pakesonte sasine monetare qe bankat kane ne dispozicion per te kredituar tregun pra uljen e numrit te kredive. Duhet te jete e qarte se zvogelimi i aseteve perkthehet ne zvogelim te kredidhenies. Aktualisht ne Shqiperi sasia e kredive ka pasur nje trend ne renie edhe pse ekonomia lokale ne teresi nuk eshte tronditur. Pra bankat shqiptare mbajne peng nje sasi kapitali duke mos e lejuar te investohet ne treg. Dhe ketu vuan ekonomia. Mund te hipotetizohet se bankat tona kane hyre ne kete klime mbase te ndikuara nga zhvillimet nderkombetare te ekonomise sidomos nga propaganda politikeberese boterore e cila gjithnje e me teper orientohet pangopesisht drejt rritjes se kursimeve kapitale. Prandaj Shqiperia duhet te jete e kujdesshme per te mos hyre ne kete klime shkaterruese ndaj kapitalit pra konservimit te tij pa u investuar. Eumlshte e vertete qe kredite e keqija jane shfaqur edhe ne sistemin tone bankar. Megjithate kredite jane riskoze nga vete natyra e tyre dhe aktualisht nuk gjendet asnje sistem bankar qe nuk numeron kredi te keqija. Thelbi eshte te kuptosh nese frekuenca e tyre eshte apo jo ne nivele shqetesuese. Per me teper norma minimale per mjaftueshmerine e kapitalit aktualisht eshte ne nivele te larta prej 12.
Problemi me ekzagjerimin e sasise se rezervave qe duhet te zoterojne bankat eshte se shkakton nje zvogelim te kredidhenies. Ne kembim shkurtimi i numrit te kredive zakonisht sjell si pasoje zvogelimin e ofertes monetare ne treg. Eumlshte gjeresisht e debatueshme mes ekonomistesh nese nje oferte monetare ne rritje eshte apo jo e domosdoshme per te garantuar rritjen ekonomike. Megjithate shume rralle ndodh qe ekonomia e nje vendi te rritet nderkohe qe kerkesa monetare eshte duke u tkurrur. Kjo nuk eshte e pamundur por eshte e veshtire dhe aspak e rekomandueshme. Ne keto kushte do te ishte me mire qe Shqiperia te tregohej e kujdesshme ne zbatimin e frymes se rekomandimeve te Bazelit. Keto rekomandime nuk duhet te aplikohen pa u bindur nese ky veprim do te ishte i dobishem ne nje perspektive afatgjate. Sugjerimet e Bazelit sigurisht qe jane te miremenduara dhe ne pershtatje me diagnozen e pergjithshme te ekonomise boterore. Por secili shtet perpara se te vendose per aplikimin e tyre duhet te projektoje efektin e tyre ne ekonomine kombetare. Projektimi edhe pse jo absolut eshte gjithnje ndihmues per orientimin e politikave ekonomike te nje vendi. Ne kete logjike ne shume vende perfshire edhe SHBA ka nisur nje debat mbi ratifikimin ose jo ne ekonomine kombetare te marreveshjes rregullatore te Bazelit.
Eumlshte pozitive qe per ekonomine debatohet e rekomandohet ne forume apo grupe vendimmarrese me perfaqesime gjitheperfshirese dhe ne nivel global. Keto takime sherbejne per te evidentuar dhe korrektuar shqetesimet e perbashketa mes shtetesh nepermjet debateve konstruktive te eksperteve. Eumlshte pozitiv edhe vete fakti qe marreveshjet e Bazelit kane karakter fakultativ. Kjo sepse lejojne hapesire qe edhe kur nuk inkorporohen si platforme perseri te mund te aplikohen ne menyre te pjesshme. Ne te njejten kohe reagimi ndaj diagnozave te ekonomise duhet vertet te perfshije leksionet e se shkuares por edhe duhet ti shmanget paranojave temporane ne planifikimet afatgjata. Sigurisht qe askush nuk do te deshironte nje kolaps te ri ekonomik ne nivel global si ky i sotmi. Megjithate kjo kerkese nuk duhet te na beje te pasigurt ne trajtimin qe i bejme problemeve te ekonomise kombetare. Zbatimi symbyllur i frymes se rekomandimeve te Bazelit do te kishte si pasoje tkurrjen e kerkeses monetare te tregut e cila eshte penguese per rritjen ekonomike. Nese vazhdojme tu kerkojme bankave te grumbullojme sasi gjithnje e me te madhe rezervash ne kapital sigurisht qe do ta benim sistemin ekonomik me te sigurt. Por nga ana tjeter do demtonim shanset per te rritur ekonomine. Per kete Shqiperia duhet te prese perpara se te perqafoje tendencen rregullatore te Bazelit.