Grabitqarja tronditëse Mira Meksi

Ndrsa thyhej me rropam gjysm shekulli komunist, emri i Mira Meksit u lakua n publicistikn e Ameriks Latine e t Spanjs si “Lulja pirate e Gabos”, kolumbianit t famshm Gabriel Garsia Markez.

Markezi i letrave nuk shqeu syt, si bn menaxhert e tij t kujdesshm, vendosi duart n mes dhe qeshi aq fort sa q i ra mbi tavolinn e puns nj portret origjinal i Francesko Gojes.

Diku Garsia Markez kishte lexuar se n vitet 1936-1939, nj grup shqiptarsh ishin radhitur krah lufttarve t Spanjs n prballje t diktatit e terrorit. Nj prej tyre ishte poet dhe kishte emrin Pietro, i cili kishte shqyer betonin n kmbt e urs s lumit Ebro dhe kishte strehuar aty nj prmbledhje vargjesh me titullin “Knga n kohrat e kolers”.

Ndoshta ky akt meriton piraterin e “Dashuria n kohn e kolers” prej bashk-atdhetares s tij, mendoi Markezi.

Kng, dashuri, koh, koler...

Markezi fshiu lott q i detyroi e qeshura ndrsa ftoi t ulej shqiptaren rebele n sallonin e rezervuar enkas pr pritjen e personaliteteve t shquar t planetit.

“Si nj blet q prndjek polenin nga mijra kilometra larg e q sa afrohet t jep tronditjen e bukur...” mendoi rishtas duke shnuar “vrtet tronditje e bukur q din t ta falin engjjt shprndars t mesazheve universale”.

E KUQJA

Nuk u shndrrua n emblem vetm se sht ngjyra e gjakut t Krishtit. Mijra Jezus n komunitetin njerzor investuan para tij at q quhet Gjak.

E kuqja sht gjaku n buzt e toreadorit n puthjen kafshim prej mbretreshs s seksit.

sht gjaku n shpatullat e demit q vrsulet me energjin thuajse kozmike t vjel duartrokitjet e arens dhe turms, t komunikoj me vshtrimin e gjakt n vshtrimin aq t gjakt t toreadorit.

sht prishja e virgjris te piklat e rn n ankthin e rinimit t adoleshencs me tr ankthin e rrnimit t Murit t Berlinit.

sht n petalet e trndafilit q thrret blett me alfabetin e saj, e n Papaver Rhoeas q ndez grunjrat e fantazin me opiumin q mbart npr ent e venave.

sht balta e Beratit mbas vrasjes s mijra ushtarve n betejn e Sknderbeut mbi turqit 500 vite m par.

sht ajo ngjyr e blatuar n mijra ikona t Spanjs e t Bots e n ikonat e kryemjeshtr Onufrit, ngjyr q e kapi n ajrin universal shkrimtarja e talentuar Mira Meksi duke e blatuar n arkitekturn e romanit “E kuqja e demave”.

ARENA

Mira, sht nusja e uditshme e fisit t uditshm t Meksajve t Labovs s Tepelens, q pr pes shekuj i ka dhn qindra personalitete kulturs dhe historis kombtare e evropiane. Ndoshta n arenn e toreadorit Antoniu Manuelit me mbretreshn e seksit Maria Vitoria e me mbretreshn Teuta ajo ka patur parasysh gjeneralin me bukuri t jashtzakonshme Petro Meksi. Gjeneral Petro n mesin e shekullit hyri t teorodoj n arenn e Erosit me dy mbretresha: t Greqis e t Francs. T dyja e dashuruan marrzisht e Athina prjetoj mijra kopje te letrave t tij, t ngjitura sokakve si arm beteje prej mbretreshave t prfshira nga tmerri xhelozis.

Kjo aren sht ajo e lufts s brigadave internacionale n Spanj (1936-1939) ku dhan emblemn e gjakut jo pak djem nga Shqipria.

Kjo aren sht ajo e Sknderbeut kundr turqve dhe e mijra betejave t tjera q siguruan ngjitjen e popujve n shkallt e historis.

Kjo aren e lufts s jets me vdekjen, s dashuris me urrejtjen, s marrzis me urtsin, s injorancs me diturin, s paqes me mirsin, s humanizmit me krimin, sht ajo aren e prjetshme ku arti kryen misionin e tij t prjetshm.

STILI

Ajo nuk e ka shkruar, ajo e ka qndisur me filigram kt vepr, q uditrisht nuk i ra n sy dopio Markut, kryetarit t komisionit emblem n Ministrin e Kulturs s nns son t shtrenjt Shqipri.

Mira Meksi ka nj stil t vetin brenda konstruktit klasik t romanit. Ajo di t rrfej si nj aristokrate:

Me kujdes me fjal t zgjedhura t madhrishme ku n idilin e dashuris spanjolle shprfaq n sallonet evropiane kulturn dhe personalitetin e artit shqiptar.

Aty ktu ajo preferon realizmin magjik duke kaprcyer kshtu kohrat dhe kombet, t gjallt e t vdekurit, mistikn e realen, duke kaluar nga manastiri Vernelas n Spanj te Kastro e Beratit n Shqipri, nga shek.XXI n shek.XV e anasjelltas nga arena e Onufrit n botn e ngjyrave tek Antonio Manueli n arenn e demave.

GJUHA

E przgjedhur do fjal e fjali, me elegancn dhe kujdesin e nj femreje elegante. E ndrsa fshihen jo pak her fjal arkaike, ajo i preferon ato n emr t qndisjes s prozs s saj me relike duke ja rritur kshtu ndjeshm vlerat.

Ka disa fjal t reja q ajo i ka realizuar duke zbatuar me korrektsi ligjsin e fjal formimit t gjuhs Shqipe e duke pasuruar fondin e saj: vetmevete, gatizshme, dit e vapt, qiellin t tejlart, t shumsigurt, rrzkofshn, zzrima, makthi i flurtht, t pavakishme, shtizime, kursyerazi, t njmijfaqta, fillbiseda etj.

Prngjitja e fjalve shqipe n mnyrn e duhur i jep asaj vlera t reja dhe sht shqipja kjo gjuh magjike q ta jep kt mundsi.

...

A mund t shtohet dika n ribotimin e mundshm t “E kuqja e demave”?

N rast se do t kemi parasysh zbulimin e fundit t nj ditari t shkruar n pllaka balte prej Onufrit, besoj se arena e Erosit t tij me ngjyrat dhe ikonat do t theksoj dhe shtoj arkitekturn dhe prmasat e romanit n ribotim.

...

Mira Meksi e njohur m shum si prkthyese e shquar, q ka sjell n Shqipri, Markezin, Sabaton, Cortazar-in, Dumas-in, Borges-in, Nerudan etj. Tani m sht konsoliduar si shkrimtare e mirfillt. Mendoj se nuk gaboj se kjo vepr sht ndr tre romanet e saj m t arrir e pse jo e mundshme pr tu paraqitur me dinjitet n fondin e letrsis evropiane.

T shkruash sht e thjesht t bsh art sht thuajse e pamundur e po qe se u b e mundur kjo realizohet vetm nga engjjt e artit e t fjals s mesazheve universale.