Hipotenuza dhe katetet e rrugës Berat-Memaliaj

Projekti i rrugs Berat-Memaliaj sht, ndoshta, nj ndr segmentet m t rndsishme t Boshtit t Jugut, t cilit po i vjen me shpejtsi dita pr t’u
realitet brenda ktij mandati qeveriss. Bhet fjal pr nj aks rrugor jo m shum se 40-45 km i gjat, ndrtimi i t cilit sht tepr i vonuar n koh. Fakti q edhe Enver Hoxhs i kishte shkuar ndrmend t’i lidhte kto dy qytete me shrbim transporti - megjithse pr diktatorin kjo rrug nuk plotsonte kushtin e prdorimit pr t’u mbrojtur nga pushtuesit imperialisto-revizionist - tregon efektivitetin e lart ekonomik q mbart ndrtimi i segmentit rrugor Berat-Memaliaj. Por duke qen se, aktualisht, kjo rrug po ndrtohet n kushtet e konkretizimit t shprehjes “M mir von se kurr”, projekti i saj duhet marr n konsiderat faktin q, “ose t bhet si duhet, ose t mos bhet fare”. Efektiviteti i ndrtimit t ksaj rruge, po aq sa tek kostoja e ult e projektit duhet par edhe tek kushtet optimale q u krijon banorve t nj zone m t gjer sesa ajo q shtrihet n t dy kraht e ktij segmenti. N hartimin e ktij projekti duhet t gjej vshtrim t plot koncepti i fjals “bosht”; pra t nj aksi n qendr dhe jo t zhvendosur m shum n t majt apo n t djatht, pr m tepr q n t djatht ose n zonn perndimore t vendit ka nj rrjet t dendur rrugor me standarde bashkkohore, ku mund t veojm rrugn Levan-Vlor dhe Levan-Tepelen. Si dihet, ky aks i bie t kaloj n pjesn ku gjersia gjeografike e vendit ton sht n maksimum; pra nga Kora n lindje tek Karaburuni n perndim. Nga ana tjetr, duhet t mbaj parasysh faktin, q zona n t majt t rrugs ekzistuese Berat-Klcyr apo e konsideruar ndryshe si aksi i zons Skrapar-Prmet sht e palidhur me rrug t standardeve bashkkohore. Kjo sht nj zon e gjer me resurse t shumta kulturore, ekonomike dhe natyrore, e prcaktuar si e till shekuj m par.

N kt zon sht shtrir nj nga rrugt m t vjetra t vendit ton, ajo Berat-Klcyr. Historikisht, rruga e par e ndrtuar n Shqipri njihet ajo pr lvizjen e qerreve Manastir-Kor-Janin, e ndrtuar nga qeveria turke pr qllime ushtarake, prkatsisht pr lvizjen e forcave e logjistiks ushtarake n viset shqiptare t pushtuara. Ndrtimi i ksaj rruge filloi n vitin 1882. Po n kt koh, pra n fundin e shekullit XIX, u projektua dhe nisi t zbatohej dhe nj projekt tjetr i njjt, i nj rruge pr karro n segmentin Berat-Klcyr-Prmet-Janin. Por, fatkeqsisht, nga ky projekt vetm nj pjes e ksaj rruge u arrit t prfundohej n nj koh t shkurtr, pikrisht ajo e quajtur Ura e Prelatit-Prmet, ndrsa pjesa tjetr e ktij segmenti rrugor q shtrihet nga lagjja Goric e Beratit deri n Klcyr u ndrtua nga ushtria italiane n vigjilje t lufts q Duja zhvilloi kundr Greqis. Kjo ndodhi pasi bejlert e Klcyrs, t cilve iu besua nga Turqia ndrtimi i ksaj rruge, prvetsuan dhe shprdoruan fondet e akorduara pr kt qllim. Deri n fund t viteve ’60, kur ende s’ishte ndrtuar rruga Ballsh-Memaliaj, i gjith shrbimi i transportit q vinte nga Jugu kryhej nprmjet ktij aksi rrugor. Simotra e ksaj rruge ishte vetm segmenti Tepelen-Vlor, i ndrtuar nga ushtria italiane pr t mbrojtur frontin kundr austro-hungarezve prgjat lumit Vjos; nj rrug q kalon npr male e pjerrsi malore, me kthesa t shumta e t rrezikshme, si ajo e Salaris, Metohasanajt etj. Po le t kthehemi tek projekti m i ri i rrugs Berat-Memaliaj, si aksi m i rndsishm i Boshtit t Jugut.

Si dihet, n vitet ’70 ka qarkulluar ideja pr ndrtimin e nj linje hekurudhore nga Lushnja nprmjet Beratit deri n Memaliaj, me qllim uljen e shpenzimeve t transportit pr qymyrgurin, i cili ishte nj ndr produktet m t rndsishme ekonomike t asaj kohe. Por megjithse pati disa ekspedita specialistsh t fushs s projektimit dhe ndrtimit t veprave infrastrukturore, asgj nuk u materializua n formn e skic-ides apo projektit paraprak pr segmentin hekurudhor Berat-Memaliaj. Sipas gojdhnave, kjo vepr infrastrukturore do t shtrihej prgjat lugins q krijon Prroi i Plashnikut, ku nprmjet nj tuneli gati 5 km n Qqafn e Rabies kthehej paralel me rrugn e hapur pr shfrytzimin e minierave t qymyrgurit nga fshati Izvor deri n qytezn e Memaliajt. Nuk dihet gj nse ka pasur mendime, q paralelisht me kt segment hekurudhor t ndrtohej dhe nj segment rrugor automobilistik, por kjo s’ka asnj rndsi tani, prderisa asgj s’u b konkrete. Kjo ide u shua si flak kashte n fillim t viteve ’80, pr t dal n sken n vitet e demokracis e t pluralizmit, n kuadrin e projektit pr ndrtimin e Boshtit t Jugut.

Ky projekt madhor, q pas zhvillimit n qershor t ktij viti t tenderit pr ndrtimin e segmentit Tiran-Elbasan, pritet t kompletohet me segmentet Elbasan-Berat dhe Berat-Memaliaj, ka pr autor prof. dr. Sali Berishn, tashm n postin e Kryeministrit t vendit. Por Berisha ka filluar ta promovoj kt projekt qysh sapo Partia Demokratike kishte fituar zgjedhjet e 22 marsit 1992, dhe lideri demokrat ishte zgjedhur President i vendit. Nuk kishin kaluar m shum se dy vite nga zhvillimi i ktyre zgjedhjeve, kur Berisha bri fluturimin e par me helikopter mbi luginn q niste n Velabisht t Beratit dhe prfundonte n Memaliaj, ndoshta duke sjell ndrmend nj ndr segmentet m t vshtira dhe njkohsisht m t rndsishme t Boshtit t Jugut, pse jo dhe krejt kt rrug. N vitet e mvonshme, nuk ka pasur fushat elektorale q lideri demokrat t mos e ket lanuar nj projekt t till madhor t infrastrukturs rrugore, por mundsia pr ta shndrruar at n realitet u krijua vetm pas riardhjes n pushtet t demokratve, ktu e 4-5 vite t shkuara. Kur Berisha, sapo kishte marr postin e Kryeministrit t vendit n vjeshtn e vitit 2005 dhe ishte duke shpjeguar investimet me prparsi q do t prdoreshin n rrjetin rrugor n nj rreth t ngusht bashkpuntorsh qe shprehur: “Rruga e Kombit dhe Boshti i Jugut jan dy rrugt e jets sime”. Qeveria e tij sht duke vepruar me shpejtsi q n kuadrin e ktij projekti t nisin shum shpejt punimet pr ndrtimin e segmentit rrugor Berat-Memaliaj, pr t cilin thuhet se fondet financiare jan t garantuara. Kjo nnkupton q, n njfar mnyre, sht skicuar edhe gjurma ku do t kaloj ky projekt. Megjithse asgj nuk sht prfundimtare, pohime t ndryshme tregojn se ky aks do t shtrihet n gjurmt e “hekurudhs s Enverit”; pra nga Velabishti prgjat lugins s Prroit t Plashnikut, duke shpuar me tunel Qafn e Rabies dhe vazhdimin pastaj prgjat lumit Luftinj. Kt ide e ka mbrojtur para 6-7 vitesh edhe inxhinieri i mirnjohur Xhevahir Ngjeqari, me t vetmin ndryshim se n vend t tunelit ai parashikonte “… hapje t qafave t vogla me thellsi q shkojn 200-300 m, t hapura n form huseku apo govate pr t’iu shmangur ndrtimeve t vshtira t natyrs s tuneleve”.

Po a sht ky varianti m efiient, qoft pr sa i prket kostos s ult t ndrtimit, ashtu dhe ofrimit t shrbimit t transportit pr nj zon sa m t gjer?

Natyrisht q jo! Nse ndrtimi i rrugs Berat-Memaliaj do t ndjek kt gjurm, ather n Qafn e Rabies krijohet nj knd 90 gard, ku nj “katet” sht ai q vjen nga Velabishti dhe tjetri ai q shkon n Memaliaj. Faktikisht, Berati dhe Memaliajt ndodhen n nj vij t drejt, nse gjurma e ndrtimit t ksaj rruge do t zhvendosej n “hipotenuzn” e trekndshit knddrejt t Qafs s Rabies. Dhe cila sht kjo hipotenuz? sht segmenti q fillon n Velabisht, vazhdon n krahun e djatht t rrjedhjes s Prroit t Plashnikut pr t dal posht fshatit Trpan t Beratit. Prej ktu nprmjet nj “huseku” apo “govate”, si thot inxhinier Ngjeqari, del n Paraspuar dhe vazhdon n krahun e majt t rrjedhjes s Lumit t Shalsit, duke kaluar n fshatin Panarit, Selck e Madhe pr t prfunduar disa metra posht Qafs s Kiokut. Prej ktu nprmjet nj “huseku” apo “govate” tjetr n lugin q ndan fshatrat Kurtez dhe Arrs t rrethit Tepelen, rruga vazhdon posht fshatrave Arrz dhe Maricaj pr t dal n qaf t Mirics, t ciln e ndan me Memaliajn vetm lumi Vjos. N kt itinerar, rruga Berat-Memaliaj mund t jet m pak se 40 km e gjat, prvese shtrihet n nj terren m t qndrueshm, ndryshe nga ai i lugins s Prroit t Plashnikut dhe Lumit t Luftinjs, pr shkak t grmimeve t shumta minerare n kt zon. Si nj argument i paqndrueshmris s ksaj zone mund t kujtohet dhe trmeti i viteve ’70 pr rrafshimin e fshatrave Izvor e Rabie, t ndrtuar si “fshatra t reja socialiste” nga qeveria moniste. Nga ana tjetr, duke e zhvendosur rrugn Berat-Memaliaj nga “katetet” tek “hipotenuza” e trekndshit t Qafs s Rabies, krijohet mundsia q nprmjet nj “huseku” apo “govate” n Qafn e Kiokut pr t dal n Ballaban, Prmeti afrohet me Tirann n t njjtn distanc q do t ket edhe Tepelena nga kryeqyteti. Ndrkoh, mund t krijohet mundsia q rrugn Berat-Memaliaj ta shfrytzoj pr t shkuar n Jug apo n kryeqytet edhe Skrapari, pse jo dhe Kora, nprmjet nj degzimi rruge q mund t devijohet 90 grad majtas n afrsi t fshatit Panarit t Beratit. Sidoqoft, kjo alternativ krkon studime t thelluara, por kam bindjen se ajo mund t kushtoj sa gjysma e kostos q do t krkonte varianti me tunel me Qafn e Rabies, prvese mund t kishte njkohsisht edhe efektivitet shfrytzimi dy her m t lart pr ekonomin e vendit ton…