Ironi vetmie!

Botimet Zenit sjellin në shqip Një vetmi me shumë zhurmë nga Bohumil Hrabal, përkthyer nga Balil Gjini, pasardhës i Gëzim Erebarës nga gjuha çeke

Shkrimtari i lumtur Hrabal i dha fund vrtet vetmis me aq shum zhurm t jets prmes nj vendimi vetjak, ndonse pran fundit t hises s vet, cakut t kohs q i qe caktuar pr t qndruar n kt jet. E prshkoi pothuaj gjith shekullin e shkuar, i shakulluar s prapthi nga nj pushtim nn tjetrin, mes nj froni rrfimi dhe t ndenjurs tjetr. Dhe si e pati nisur, me poezin, ai mbeti edhe n proz liriku poet. Shkrues i prkor prej ironie e grotesku q e zotroi gjysmn e tij t shekullit ek, duke pasuar denjsisht nj Kafk dhe nj Hashek.

Nj dit ai u hodh nga lartsia me gjith macet e tij, t cilave u kishte rrfyer gjith ato jet prgjat ditve. Dhe kishte mtuar nga to plot e plot kuptime ditsh e jetsh vetmie (si ato q n kontinentin matan William Burroughs po shenjonte n 16 baladat, t cilat prjetsojn 16 macet e jets s tij haluinante, n veprn “The cats inside”).

Hrabali vendosi at dit pr t’i rn m shkurt, kur i erdhi nxitimthi pr t nxituar edhe m, n t ikur e sipr nga kjo bot. E nxiti edhe vet veten. Dhe hapi dritaren. Posht, pes kate m posht, qe toka... nga po ajo lartsi me t ciln ishte familjarizuar tek pragu i dritares s apartamentit t tij n katin e pest, po i njjti kat prej t cilit edhe n nj subjekt libri, n mos gaboj, e pati prmendur at rnie t lir objekti njeri.

Tani, ve nj ast prpara, po e prfytyroja se si ai u vrvit dhe u plandos i pajet, ndrsa macet q i mbante pran vetes edhe n spital, e rrethuan dhe zun vajtojcn e mjaullims feline me pik t lotit pr t. Imzot Hrabalin aq t dashur e t prkujdesur pr to. Por, duke dashur edhe ktu t’i rri sa m besnik atij shpengimi shkrimi q e bri Hrabalin Hrabal, nuk po m ulet n pistn e prshkrimit ky imazh paksa patetik. Dhe ja, befas sikur shoh t zbres para sysh nj tjetr pamje, q m bie parasysh nj gjendje s prapthi: Sikur macet shprfillse me shtat shpirtra, - t cilat nuk kan qeder nga rnia e gremisja nga lartsi e till q do t’i mjaftonte njeriut pr t’u plasur i pafrym n tok e pr t’i dhn fund rnies - jo vetm q s’i gjeti gj dhe as nuk kishin pse flijoheshin n kurban, por, sa pan q dadoja e tyre nuk ishte m pr kt jet, e tashm askush s’i zinte dot pr bishti t’u rrfente jet groteske njerzish, u haprdan me terbiet drejt kushedi ’harbimi ndrzimesh t rastit a stins, pa i rn m hi n mend pr t zon! As pr ironin, at gj krejt t huaj pr kafsht, q sht ajo ka ndoshta njerzit i diferencon m shum prej tyre. Pse ironia ngrihet gjer n lartsin m humaniste t qenies pasi implikon njhersh vet diferencuesit: gjuh, komunikim, art, estetik, korrigjim, nnqeshje, humor, kundrshti, vetdije vdekjeje. Dhe pas ktij mendimi cinik e t nxituar, mbi macet, t vetmet kafsh q se kan prej ironie, m mbeti pa e varur diku n ndonj gozhd kuptimore ai kuptimi i rastit a domosdoshmris q kafsht kan ndr botn e tyre pleksur me t njerzve. Si dhe disave nga kta t fundit me t tjerat qenie q u prngjajn dhe q afatin e ndenjes mes njerzve guxuan t mos ia ln rastsis: Van Gog, Pushkin, Heminguej, Dikinson, Dlz…

Artisti i ngjan maces, sidomos vetmia e tij, thot nj tjetr ek, Kundera, q e mon Hrabalin, kushedi edhe pr macet e ktij. Shkrimi i Hrabalit mbarti edhe ern e klims si fryt i nj shartimi t mbar. Hashek - Kafka. Na ish nj koh e madhe letrsie, nj koh prej letrsie t madhe, kur dy shkrues vrsnik qen lindur m nj vit dhe qyteti s’i njohu dot pr s gjalli. As ata vet nuk e hasn diku njri-tjetrin, por i mbetn topografis s qytetit t artit me frymt e gjenis s tyre, q u shartuan si prej fryme t shenjt dhe siguruan at varietet letrsie t madhe, n prmasa mjeshtrisht t vogla, sa pr t’ia gdhendur holl e m thell emrin antik “mater urbium” Prags s prjetsis. Fal qytetaris e kulturs s saj edhe n saj t Shvejkut, Kapekut, Kafks, Hrabalit dhe deri te Kundera; edhe nga posht monumenteve e parzmoreve, duke luajtur mbi hijen e tyre me simbolet e thjeshta t kapeles ushtarake praptas, rripin e mesit zbrthyer, gjimnastorkn e paormisur, mes humorit gjer n kup t qiellit si e qeshura e universit... apo nj simbol buburreci, hieroglif spikame letrsie. Nga “Shartimi”, emri q Kafka i ka vn nj rrfimi ironik aq intim, ka dal nj tjetr qenie imagjinare, gjysm qengj dhe gjysm mace, q i lyp qumsht t zotit, e rrufit dhe e sheh me syt e maces. Lshon lot befas para tij, narratorit. Dhe qan sikur vet njeriu.

Hasheku dhe Kafka ikn n t njjtin vit, nn t njjtn hare ironie t thekshme e t njjtn loj me ehren e vdekjes, t njjtn mjaullim edhe t kobshme edhe lojcake, si prej maceje. Pse macet pr njeriun s’jan kafsh si t tjerat, por nj cop e vetvetes q her duan t’u prngjajn e her u prngjajn aq shum, si shkrimtari, pra.

Prej nj pushtimi te tjetri - nga nj prapanic n tjetrn. Kokshkretsisht Hrabal. Poetikisht e nn nj lirizm instiktiv dhe t shkujdesur, sikur t ish bekuar nga ndonj varg Pushkini nga ata q i ndjen edhe filozofia: ... hareja n t cilin na hedh do gj q i prngjet vdekjes. Kshtu kndellej n ndrr edhe kryemanovratori i trenave t pushtimit, Hubicka, i bhej sikur ishte nj karro, ku pas pak do t’ia shalonte kontesha. Pastaj, n realitet e n sy t Milloshit fringo t ri (rrfimtarit n vetn e par n moshn e Hrabalit puntor hekurudhe), i ngre fundin telegrafistes Zdenicka dhe i vulos mollaqet me vuln e stacionit hekurudhor, pa harruar as datn. E ma lexon vulat dhe ia beh n stacion t’i qahet gestapos e me t’u hartuar procesverbali i komisionit disiplinor vjen vet Drejtori i Hekurudhs s Shtetit q ekzaminon vulat n vendin e ngjarjes... si i thon llafit, mu n vendin e dshmis s ngjarjes.

Nga thellsia e dhuns dhe orgjive t tij dy shekuj prpara, markezi De Sade pat kshilluar se “ka disa momente t rrezikshme, n t cilat fiziku prputhet n gabimet e moralit... Mnyra m e mir pr t’u familjarizuar me vdekjen sht ta bashkangjissh at me ndonj ide libertine”.

Ndrsa Millosh manovratori nuk gjente prehje as n natyr: “M lini rehat me gjith natyrn, ka aq shum zhurm n t, edhe njher q i rash pre natyrs, e hngra me treqind korona kur mora borxh nj dhelpr t balsamosur dhe e fsheha n pyll; para se ta vizatoja ia behn dy qen q ma shqyen, m lini rehat me gjith natyrn, aman...”

E prfundon prap n prapanic Hrabali librin me trena t mbikqyrur rreptsisht, q e bri t famshm s gjalli me filmin “Oskar” n vitet ’60. Si nj Sharlot bohem, mes kujtimeve t strgjyshit Lukash q donte t ndalte tankun nazist duke i hedhur sirn dhe strnipit Millosh i cytur nga ai t’i ngecte trenit nj si lodr... pr ta vrvitur n er. Dhe e fundon nn frazn: “Do ishte e udhs t kishit ndenjur n shtpi, unjur n byth...”

Dika sht sovrane vetm me nj kusht – kishte guxuar Kafka pak m par – t mos ket forcn e pushtetit, q sht veprimtari, eprsi e s ardhmes mbi t tashmen, eprsi e toks s premtuar. Hrabali kushedi pse e la t vdiste Milloshin ende mustaqe padirsur, ndoshta q t mos mbrrinte vrtet vetdijen e vdekjes me sovranitetin e saj kategorik. Hantn e zhurmave e la ta dgjonte tr zhaurimn e vetmis, para se t kallej vet n presn e makineris kur tanim, sidoqoft, i kishte
ditt e perndis.

Kafka i pat dftuar mikut, Brodit, pr letrn q m pas nuk hyri n pun, s paku pr ka qe nisur. “T dashur prindr, megjithat ju kam dashur gjithmon … dhe e l veten n boshllk... isha i mendur kur mbi ur e shkrova, kisha n mend nj derdhje t fort sperme...”

Surrealizmi i vont i Hrabalit, njhersh naiv e nn shoqrizime poetike, i nderte mishrat e femrave npr kanapé dhe pastaj, si i ka hije surrealizmit q i bn edhe shmblltyr qiellore, ia hidhte fajin kohs. I vuri emrin “mallkimi i shekullit erotik, gjithka e hipererotizuar”, e prej ktej e prshkroi at nn diiturn SOS – Shoqria e