Ish-Kinostudio i ka fshehur filmat e Kosovës!

Kineastët nuk deskualifikohen: Jeni komunistë!

Kosova ka nj histori filmi gati 50-vjeare, q na e tregon Gani Mehmetaj si nj valvul nostalgjie e ndrtuar pr jetn brenda Kosovafilm dhe pse ishin nn regjimin serb. Rreth 35 filma artistik e dokumentar, t xhiruar dhe 200 filma t importuar nga Evropa dhe Amerika bjn pasurin e arkivin-histori t kinemas n Kosov. Mehmetaj sht drejtor i Kosovafilm, qysh n themelim t saj n vitin 1968, njkohsisht kritik e studiues i kinemas, pr t ciln nuk e ka vshtir ta shikoj prtej trungut t tij, si po shkon nj marrdhnie q duhej t ishte e natyrshme mes Shqipris e Kosovs. Zyrtarisht ky bashkpunim sht n pikn zero. Pr kt e ftuam n intervistn e mposhtme, ekskluzive pr “standard”, duke u nisur nga nisma e marr prej Arkivit Shqiptar t Filmit, pr t’u hapur me publikun. Mehmetaj thot se sht i gatshm, nse merr nj ftes nga Arkivi, pr t bashkpunuar. Ndrsa e shtrin shqetsimin e tij mbi kineman e t dyja vendeve, qoft si industri apo pr rrfimin e jetve tona, si histori e politik pr t’u par n mes vetes, pr t krijuar n vend publikun e llastuar, ashtu si sht n Evrop. Po ka shum indiferentizm dhe munges vullneti nga nj an pr kt; dhe kta jan njerzit e filmit n Tiran! Mirpo ky lajm, se po hapet Arkivi, i kujton Mehmetajt se gjithmon nga Kosova filmat e Shqipris jan par t idealizuar, n t kundrt ai thot se ende ka n Arkivin e Filmit Shqiptar apo n Kinostudio produksione nga Kosova, q jan ende t pashfaqura.

Si e dini, Arkivi i Filmit n Shqipri ka nisur t projektoj filmat e stivuar n vite, si dhe ata t rinj. Por deri tani nuk sht dhn ndonj lajm n lidhje me bashkpunimin q mund t jet i mundshm m Kosovn. Ju, si kineast i vjetr dhe drejtues i Kosovafilm, do t donit nj ftes pr t qen pjes e ktij kontributi?

M erdhi mir q Arkivi Qendror ka filluar shfaqjen e filmave shqiptar n salln e vogl pr dashamirt e artit kinematografik. Nuk kam shum informacion, cili sht koncepti, nuk e di si do t’i shfaqin filmat: sipas vitit t prodhimit, pra kronologjikisht, sipas tems apo sipas autorve? Besoj se ata kan nj koncept. Me rndsi sht q filmat t projektohen, meq nj gj e ktill praktikohet n t gjitha kryeqytetet e Evrops. Natyrisht jam i gatshm t inkuadrohem n kt nism t Arkivit, sepse edhe filmat e Kosovafilmit i takojn kinematografis shqiptare, pavarsisht faktit q filmi n Prishtin sht prodhuar n rrethana t tjera dhe ka
jet t ndar nga prodhimtaria filmike n Tiran, kshtu q nuk patn ndikim t ndrsjell. Jam i gatshm t’ia ofroj Arkivit gjasht filma artistik, t cilt mendoj se sht e nevojshme t’i shoh publiku i Tirans. Natyrisht m von, varsisht orarit q do ta prpilojn, mund t ofroj edhe filma t tjer artistik e dokumentar. Disa nga kta filma u pan me interesim n Tiran para disa vjetsh. Mendoj se kto vepra kinematografike, t cilat jam i gatshm t’ia ofroj Arkivit, kan veantit e tyre.

Kronikisht, a mund t na thoni sa sht pasuria q disponon Kosovafilm?

Kinematografia shqiptare n Kosov sht e lidhur kryekput me Kosovafilmin, sepse ishte e vetmja shtpi filmike. Kosovafilmi ka xhiruar 35 filma artistik, dokumentar, vizatimor dhe t metrazhit t shkurtr. Disa prej tyre jan
n bashkprodhim m shtpit e tjera filmike n ish-Jugosllavi, ku u angazhuan regjisort jasht Kosovs, sepse n at fillim mungonin regjisort tan. Ndrsa filmat e tjer jan xhiruar kryekput nga Kosovafilmi dhe nga kineastt e aktort e Kosovs. Edhe buxheti ishte nga Kosova. Pra, jan dy faza: koha e filmave t prbashkt me ish-republikat jugosllave dhe koha e prodhimtaris s pavarur t Kosovafilmit. N periudhn e dyt u bn filmat m t mir q patn sukses edhe n festivale ndrkombtare n at koh.

Kur shnohet produksioni m i vjetr dhe njkohsisht prurjet e reja?

Kinematografia n Kosov dhe n territoret shqiptare n ish-Jugosllavi ka filluar m s voni n Ballkan. Zakonisht, filmi “Uka i Bjeshkve t Nemuna” merret filmi i par i xhiruar n Kosov me pjesn m t madhe t ekipit nga Kosova, por regjisori ishte serb dhe disa profile t tjera ishin nga ish-Jugosllavia. “Era dhe lisi” sht filmi trsisht i pavarur q shnon kthesn m t rndsishme pr kinematografin ton. Vjetve t fundit vlen t prmenden filmat “Kukumi”, “Anatema, “Etjet e Kosovs”, “Vjeshta e trndafilave” e ndonj tjetr. Jan edhe tri projekte kinematografike q jan duke u xhiruar, por ende nuk kan prfunduar, n munges t parave.

Cila sht historia e krijimit t Kosovafilmit? Si kan qen marrdhniet e saj me ish-Kinostudion n Shqipri?

Kosovafilmi sht themeluar n shkurt t vitit 1968 me vendimin e athershm t Kuvendit t Kosovs. E tr prodhimtaria dhe e tr historia kinematografike e Kosovs sht e lidhur me kt shtpi filmike, sepse t gjith filmat n 35 mm jan prodhuar ktu. Ajo njkohsisht ka
edhe importimin e filmave t huaj. Kemi importuar rreth 200 filma artisti perndimor, kryesisht nga SHBA-t, pastaj nga Franca, Italia, Gjermania, Turqia, por edhe nga Shqipria, t cilt pastaj jan shfaqur n t gjitha kinemat e ish-Jugosllavis. Ne i kemi shfaqur filmat e Kinostudios “Shqipria e Re” q n at koh shiheshin me shum interesim, madje patn shikues m shum se filmat amerikan. Mirpo Kinostudioja megjithse i mori disa nga filmat ton atbot, kurr nuk i dha pr shikuesin e vet. Ende qndrojn n Arkivin e Shtetit apo n Kinostudio.

Si ju duken kto nisma pr t hapur Arkivin, pr t qen t hapur pr publikun?

Mendoj se jan nisma q duhen mbshtetur dhe duhet
jehon n media, sepse jan disa filma t cilt nuk mund t’i shikosh n kinema, ndodh t mos kesh mundsi t’i shohsh as n televizion. Pastaj jan disa filma t tjer q kan sharm kur shfaqen n kinotek, prkatsisht n nj sall t vogl pa zhurmn e kinemas s madhe, pa krcitjen e farave apo kokoshkave. Ndrkaq, ekrani i madh ka sharmin e vet q nuk e ka televizioni, edhe ather kur mund t jet tredimensional.

sht nj prpjekje e kineastve pr t deprtuar n tregun evropian. Sa mund t jet e mundshme kjo, kur mes vetes ende nuk kemi ngritur nj treg t till?

Ka anomali n kt mes. Treg t prbashkt nuk kemi, sepse qendra juaj kinematografike sht inerte, ndrsa QKK-ja jon sht inekzistente, prania e saj nuk ndihet askund, sht nj dshtim q n fillim. Me gjith takimet e ministrave prkats gjendja nuk ka ndryshuar. Nuk kemi asnj marrveshje n mes t Kosovafilmit dhe t Kinostudios apo ndonj shtpie tjetr filmike n Tiran, ndrsa ne kemi
marrveshje me Kroacin, nuk kemi asnj bashkprodhim kinematografik n mes t dy kryeqyteteve shqiptare, ndrsa Prishtina dhe Tirana kan xhiruar filma t prbashkt me Beogradin, por nuk e bn asnj film shqiptaro-shqiptar. N tre filma t prodhimit t Tirans ndihmoi Ministria e Kulturs e Kosovs, prderisa QKK e Tirans nuk e dha asnj lek pr filmin e Kosovs, ndrsa dha para pr filmin serb, pr filmin gjerman etj. A ishte Beogradi m afr se sa Prishtina?

Shfaqsi i Prishtins, kino ABC, sht shum m i shkatht se sa kinosallat e Tirans. Filmat e prodhuar n Tiran shfaqen gati brenda javs n Prishtin, shpesh premiera e filmit shqiptar jepet nj mbrmje m von n Prishtin, gj q nuk ndodh e kundrta: filmat premier t Prishtins nuk jepen n Tiran. Nuk e di pse.

Megjithat, nse tek-tuk ka anomali n komunikimin e ndrsjell, duhet t bjm t gjitha prpjekjet q kinematografia shqiptare t jet m e pranishme n kinemat e Evrops Perndimore, sidomos. Nuk duhet t kemi shum iluzione se do t bhet nami, sepse shikuesi europerndimor sht i llastuar dhe ka krkesat e veta q filmat shqiptar shpesh nuk mund t’ua plotsojn. Po ashtu, filmi, pos art, sht edhe industri, sht mall. Kt segment ne nuk e kemi. Por q duhet t jemi shum m t pranishm n kinemat evropiane dhe n televizionet e tyre s’ka fije dyshimi. Prpjekja e QKK-s koh m par n Festivalin e Kans ishte e mir, ndrsa nuk duhet hequr dor, por duhet t prezantoj filmat edhe n festivale t tjera n kndin e shitjes e t prezantimit. Do t shpenzohen ca lek, por lekt nuk duhet t kursehen.

Shpesh t huajt krkojn nga kinemaja shqiptare histori t mir, ajo q shet jetn ton, qoft t shkuarn dhe t prditshmen ton politike. A mendoni vrtet se kjo sht arsyeja pse ne ende nuk po prodhojm nj film pr Evropn?

Po e bm nj film t mir pr shikuesin shqiptar, jam i sigurt se ai film do t jet i pranueshm n pjesn m t madhe edhe pr shikuesin evropian. Natyrisht edhe n kt mes ka pak dallime, mirpo prgjithsisht shija artistike dhe niveli intelektual e arsimor sht aty afr. Zakonisht filmit shqiptar i mungon rrfimi i mir, mungon ndonjher edhe vizioni. T tejngarkuar me t kaluarn e rnd dhe vuajtjet npr t cilat kan kaluar kineastt apo populli, rrfimet bhen t rnda, t zymta, jokomunikatave, plot akuza, shpesh kuturu, pa asnj fije drite q do t paraqiste dika inkurajuese. Nuk them se duhet lustruar filmi, por gabojm kur mendojm se shikuesi shqiptar dhe ai evropian duhet ta torturoj vetn me drama t zymta, tmerre e sadomazohizm. Ata nga filmi krkojn edhe argtim, ndrsa filmit shqiptar i mungon argtimi. Ende i kemi t pakta rrfimet pr shijen e shikuesit t llastuar evropian, madje jan t pakt filmat edhe pr filmofilt e pasionuar. Por ne duhet t bjm prpjekje q ta pushtojm kineman e vogl, t specializuar. Kinosalln e madhe me 500 a 1000 vende sht gati e pamundur ta pushtojm pr disa dit radhazi. Jan ligjet e tregut q na nxjerrin nga konkurrenca. Ndrkaq, kinematografia sht ambasadori m i mir i nj shteti dhe i nj kombi.

Mbase mund t jet ngushllim q kinematografit e vogla prgjithsisht zor deprtojn n Evrop dhe n bot. Por duhet ta dim se filmi shqiptar, n Shqipri dhe ne Kosov, ka vshtirsi komunikimi edhe me shikuesin shqiptar. Sa veta e shikojn nj film shqiptar n Tiran dhe n Prishtin? Sa spektator e shohin nj film amerikan? A mjafton vetm t flasin shqip n film, rrjedhshm apo me gabime, pa i pasur elementet e tjera q e bjn nj film t mir? Ka kaluar koha kur kinemat e Prishtins, mbase edhe ato t Tirans, kishin m shum shikues pr nj film shqiptar sesa pr nj film amerikan. Sot sht e kundrta. Dhe do t vazhdoj kjo gj derisa nuk bjm filma sipas krkesave t kohs dhe shikuesit tan gjithnj e m t arsimuar dhe m t llastuar.

Meq jemi tek nj nism pr hapjen e arkivave, pa dyshim ju n Kosov dhe ne n Shqipri kemi t njjt historin e izolimit, mosnjohjen e shqiptarve. Ktu kinemaja e diktaturs sht par si nostalgji, nuk kontestohet, as nuk gjykohet, vetm ka justifikime se “askush nuk dilte dot nga binart” n at koh. Ju keni ndonj mendim se si duhen par kta filma?

Nuk mendoj se duhen gjykuar kta filma me syrin kritik nga kndi i t tashmes, ishte koh tjetr kur u bn kta filma. Kjo nuk u jep t drejt as t rinjve q n baz t ktyre filmave a nj pjes t tyre dhe parullave t dits t deklamuara nga personazhet, ta cilsojn gjith brezin me diskualifikimet: “Jeni komunist!” Sepse do gjra bheshin nga zori, mendoj un. Natyrisht kur i shikon kta filma ku “t dridh zri proletar” apo filmat e “vllazrim-bashkimit e patriotizmit jugosllav” t bn ndonjher t qeshesh apo t przihet ndonjher t stomak, mirpo koha ishte e till. A thua kan mundur t bjn ndryshe kineastt shqiptar t Tirans e t Prishtins? Ishte vshtir! Rrezikonin, po t dilnin jasht kornizave t Partis s Puns apo Lidhjes s Komunistve. Nuk duhet t’i gjykojm, por as t’i marrim model pune e prkushtimi. Disa nga filmat i prballojn kohs, t tjert duhet t shikohen vetm sa pr ta njohur kohn dhe deri diku edhe njerzit. Disa duhet t harrohen fare.

Ka nostalgji nga regjimi serb kinemaja e Kosovs? far do t shkpusje si vler gjykuese dhe q duhet t’i mbijetoj kohs medoemos?

Shihni, nse e keni parasysh filmin serb, ai n Kosov kurr nuk pati shikues pr t qen. Filmi amerikan, francez, italian dhe gjerman kishte shum her m shum vizitor. Ndrkaq, n televizion shfaqeshin filmat jo sipas krkess a shijes s shikuesve, por sipas qndrimit politik. Ktu shfaqeshin m shpesh filmat serb a rus, sipas diktatit zyrtar, t cilt n kinema nuk e joshnin shikuesin. Nuk i prjashtoj as sot nostalgjikt pr filma t caktuar apo sa pr t’ia kujtuar vetes se ather ishin 20-vjear, ndrsa sot jan pesdhjetvjear. Nse mendoni pr filmat e Kosovs, t xhiruar n kohn e sundimit serb apo t ish-Jugosllavis, ka nostalgji. Kur i shfaqm para disa vjetsh n kinema, sallat u mbushn pr jav t tra saq nuk kishte vende pr t gjith ata q donin t shikonin kryesisht prodhimtarin e Kosovafilmit. U befasuam, sepse nuk prisnim interesim t ktill, kryesisht t t rinjve, t cilt kt koh nuk e kishin prjetuar. Edhe n RTV 21 kur i shfaqm vjet shtat filma, pati shum interesim, m than zyrtart e ktij televizioni. A ka ende nostalgji? Do ta provojm kur t fillojm serin e filmave “nostalgjik” t Kosovafilmit n shtator n Televizionin e Kosovs.

Nse do t bhet fjal pr sjelljen e filmave nga Kosova n Arkivin e Filmit, cilt do t ishin kta filma? Si do t’i przgjidhnit? far rndsie do t kishin ata pr nj publik n Shqipri?

Do t prqendroheshim tek disa filma t cilt kan shnuar sukses komercial n Kosov, por edhe n ish-Jugosllavi n kohn kur u dhan apo q jan shquar me disa dhunti t tjera. Arkivit do t’i ofroja filmat “Era dhe lisi” t Besim Sahatiut, “Kur pranvera vonohet” dhe “Gjurm t bardha” t Ekrem Kryeziut, “Lepuri me pes kmb” t Ismail Ymerit, “Njeriu prej dheu” t Agim Sopit, “Pikniku” t Emin Halilit , “Proka” dhe “Rojet e mjegulls” t Isa Qosjes, por edhe filmin e fundit “Kukumi”, i cili mori dy mimet kryesore n Festivalin Shqiptar t Filmit dhe mori pjes n 60 festivale ndrkombtare. Por do t ishte mbase atraktive edhe po u shfaqn filmat “Uka i bjeshkve t Nemuna” dhe “Si t vdiset” t M. Stamenkoviit. Meq jan prodhim i Kosovafilmit, personazhet flasin shqip, pjesa drmuese e kineastve e aktorve jan shqiptar t Kosovs me prjashtim t regjisorit serb dhe t ndonj profili tjetr.

Kur e organizuam javn e Kosovafilmit n Tiran, n “Millenium” m duket, para disa vjetsh, m befasoi salla prplot shikues. Nuk e kisha pritur kt krshri. Kryesisht ishin shikues t rinj, q as kishin ndonj paragjykim ideologjik, as s’kishin shum informacion, por duket kishin krshri. E vlen ta provojm srish, pse jo. Natyrisht nse zyrtart e Arkivit kan gatishmri.

Po e v n pah se nuk ka shum hapsir, q t’i arsyetoj pse duhet t jen kta filma n Arkivin Shqiptar, por telegrafikisht po e theksoj se “Era dhe Lisi” shquhet pr guximin, pr dramn e fuqishme, skalitjen e personazheve, “Kur pranvera vonohet” bie n sy pr spektakolarietin dhe gjersin e paraqitjes s lufts, me nj galeri heronjsh partizan dhe nj qasje regjisoriale interesante, “Lepuri me pes kmb” sht film i mir pr fmij dhe interesant se si i qaset “armikut” italian, “Njeriu prej dheu” ka nj dram t rnd t shprnguljes s shqiptarve n Turqi nga dhuna serbe, “Proka” sht metafor pr dhunn dhe provincn (Laureat i mimit n Kan pr regjisor t rinj), filmi “Pikniku” ka nj galeri interesante aktoresh, “Rojet e mjegulls”, po ashtu merret me pozitn e intelektualve n kohn e dhuns s Rankoviit, ndrsa ishte filmi m i kritikuar nga shtypi i Beogradit etj.