Ismail Kadare: Shqipëria, e vërteta mbetet në arkivat

Shkrimtari Ismail Kadare, në një ditë kur Shqipërinë po e viziton nobelisti Orhan Pamuk, eklipsohet në vendin e tij, me gjithë lajmin e njëkohshëm dhënë nga botuesi i tij¸ Onufri, se ka dalë në treg romani më i ri, Aksidenti.

“Pr t’u liruar vrtet nga e kaluara, autoritetet n Shqipri kan nevoj pr t vrtetn, pr guximin, e cila deri tani nuk ka ardhur, pr t hapur arkivat; t mos jet e krcnuar nga alibia e nj hakmarrjeje t mundshme”. Ismail Kadare, t cilit shtpia botuese “Fandango” n Itali sapo i ka botuar romanin “Prbindshi”, (190 faqe, 16,50 euro) t shkruar n vitet e diktaturs, nga Parisi - tregon hapat e vshtir t vendit t tij pr t’iu bashkuar Evrops.

“Prbindshi” sht nj libr ky i nj rruge t gjat mbi identitetin e nj vendi dy her t ndar nga Evropa, e para nga pushtimi osman dhe m pas nga komunizmi...

“sht nj problem numr nj, pr fat t keq i pazgjidhur akoma, por sht pr gjith Ballkanin, kjo ndrprerje me Evropn, kjo marrdhnie me Perandorin Osmane. Por, historia sht akoma m antike, m par ka qen Gadishulli Iberik q u hoq nga Evropa, m pas Ballkani. Otomant u prpoqn t pushtonin dhe Italin, por nuk ja doln dhe ishte objektivi i tyre i vrtet, pasi morn Romn, Kostandinopojn, rruga e par. Pastaj kan ndryshuar iden, kan vendosur t kthehen n Ballkan, n zemr t Evrops...”.

M pas fashizmi, nj periudh e shkurtr...

“Po, por pr shkak t fashizmit erdhi komunizmi. Jugosllavt, shqiptart dhe grekt u bashkuan nn nj ideologji mbikombtare. N Shqipri nuk ka pasur shenja, nuk ka pasur kushte, q komunizmi t ishte fati yn”.

M pas koha e totalitarizmit t madh fetar: stalinizmi, kinezt, autoriteti: i keni njohur t gjitha format totalitare?

“Kjo ishte mbi t gjitha e trishtueshme. Shenja e par sht represioni, pastaj mrzia. Nuk flitet kurr mbi kt trishtim, megjithat ishte nj gj e prditshme q ngacmonte njerzit bashk me represionin, dhunn, jetn e zbeht, varfrin. Regjimi krijoi nj jet artificiale, nj skenar filmash vizatimor, pasi nj jet normale nuk mund t ekzistoj n nj diktatur, qllimi i par i tiranve sht deformimi i jets, nj organizim total”.

Ju ishit nj shkrimtar i njohur ather, si mund t mbijetonit nn diktatur?

“Mnyra e vetme pr t rezistuar sht prpjekja pr t shkruar, t bsh t besosh n veten tnde se jeton n nj vend diktatorial, por q n t njjtn koh, mund t bsh dika q del nga ky model; mbi t gjitha t bsh letrsi! Ja del apo jo, nuk ka formula, duhet t tentosh; “Prbindshi” u publikua, m pas u ndalua. Edhe gjat stalinizmit ka pasur shkrimtar t jashtzakonshm. Bulgakov i ka krijuar t gjitha veprat nn stalinizm, sigurisht e paparashikuar nga Hrushovi. Kshtu Maldestam, Anna Akmatova, edhe nn stalinizm kishte letrsi t madhe”.

Gjithmon duket m e vshtir t shkruash n demokraci...

“sht nj gjykim, q duhet t’i vendos shkrimtart n vshtirsi pse t shkruajn mir. Nuk mund t nxirren konkluzione nga nj ekstrem tjetr, nuk sht liria q e bn letrsin, nuk sht tirania q e vret, nuk sht liria q e bn t shkruarin e gjeniut, nuk sht diktatura q bn mediokritetin. Mrekullia e saj sht se nuk sht e klasifikueshme”.

M pas erdhi pranvera shqiptare, si e gjykon sot vendin tuaj?

“sht nj situat jo pr t pasur zili. Diktatura, sigurisht, ka rn, por mbeten gjithmon sjelljet; jo ato konkrete, por ato t nj mendsie t prgjithshme. Shqipria ende nuk ka realizuar kt shkputje, sht diskutuar gjat, por pr fat t keq, akoma nuk sht rn dakord pr nj ligj pr transparencn pr t hapur arkivat sekrete dhe kjo mosnjohje e s vrtets ka ndikuar negativisht, pasi lejon shum spekulime, favorizon nj pjes t korrupsionit q bren vendin. Sepse disa njohin sekretet e t tjert i prdorin, ish-informatort, spiunt jan
nj lloj thesari pr kampet politike, duke u prdorur si arm pr krcnim.

Shqiptart nuk kan guxim t prballen me t kaluarn e tyre. Disa thon: hapini arkivat; t tjert kundrshtojn: jo, sepse kjo do t krijonte probleme, jemi vendi i hakmarrjeve. Por nuk mund t mbulohet e vrteta pa asnj pretekst. sht nj pretekst, nj alibi kjo e hakmarrjes. N Shqipri ka me mijra ish-t burgosur q takojn n kafene ata q i torturuan e nuk ndodh asgj.

Ish-informatort jan nj problem i komplikuar, duhet t jetojn, por nuk mund t ken poste drejtuese, nuk mund t japin leksione morali. Edhe jeta e tyre sht nj kapitull drame, ishin rekrutuar me metoda t s majts, jan mashtruar, por nuk kan t drejtn t bhen lider t vendit”.

Evropa ishte shpresa, ju ka zhgnjyer me grindjet e saj mediokre, me obsesionin e komunizmit?

“Jo, sht akoma dshira numr nj, pr t’u
evropian, nuk ka alternativa t tjera. Sigurisht nuk sht parajsa, ka problemet e saj t mdha e t vogla, strategjin dhe prditshmrin, por nuk ka alternativ tjetr. E imagjinoni me kryeveprat e saj, jan pak zhgnjyer por kan kuptuar edhe logjikn e ktyre defekteve, nuk mund t krijohet nj sistem liberal demokratik pa qen kto defekte”.

A ka shkrimtar, libra q t kan nxitur t bhesh shkrimtar?

“N adoleshenc adhuroja letrsin shum dramatike, t errt, fantastike. Un isha kshtu: n Ballkan ka nj trashgimi folklorike e popullore q ishte me cilsi t epiks shekspiriane. Shkrimtari mund t dmtohet nga kjo, por un pr fat t mir preferoja groteskun, gzimin, fantazin. Don Kishoti, q ishte shum popullor n Shqipri, ka luajtur nj rol duke ekuilibruar kt an t errt, epike. Gjithka sht vn n dyshim nga Don Kishoti. Ka pasur etje pr letrsin e madhe botrore; Dante, Servantes, Shekspir ishin pothuaj si autort shqiptar, madje m shum. Dante ishte mjaft i njohur para se t pushtoheshim nga italiant, dhe shum mendonin se, me dbimin e italianve, ai q ishte
shkrimtar i par shqiptar, do t bhej i famshm. N fakt, nn komunizm, pr udi, Dante u b edhe m i njohur; prkthimet m t mira t “Komedia hyjnore” jan
nn komunizm, prkthime fantastike, disa prej prkthyesve kan punuar n burg”.

Pse?

“Pas ndarjes me kampin socialist, letrsia ruse dhe sovjetike la nj boshllk t madh, duheshin shtuar publikimet e letrsis klasike nga e gjith bota, t mbusheshin raftet e librarive. U duk nj nism me zhvillime pozitive, m pas u lidhm me Kinn…”.

Ju keni
udhtim n Kinn maoiste...?

“Po nj her, gjat revolucionit kulturor. Objektivat e delegacionit ton kulturor ishin Kina, Koreja, Vietnami. Impresioni ishte i fort edhe pse delegacioni yn ishte i izoluar nga realiteti. Nuk mund t thuhet se nuk kuptohej, nuk shikohej. Kam botuar nj roman mbi miqsin, n mes Kins dhe Shqipris, nj libr grotesk. Pasi u prishm me Pekinin ishte politikisht korrekte t kritikonim kinezt, dhe meq ishim t ngjashm ishte nj mnyr pr t kritikuar Shqiprin”.