Kërkohen kujdestarë!

Arkeologt e Durrsit si dhe dega e Monumenteve t Kulturs ka krkuar restaurimin e shumics s monumenteve t kulturs dhe kryesisht t mozaikut mural t amfiteatrit antik 3-mijvjear, por edhe t objekteve q ka ajo nn juridiksionin e saj. Gjeografikisht, dega e Monumenteve t Kulturs n Durrs mbulon qytetet Kruj, Fush-Kruj, Kavaj, Rrogozhin e Peqin. Sipas Afrim Hotit, arkeolog dhe drejtor i Muzeut Arkeologjik “disa prej monumenteve t kulturs n Durrs rrezikohen do dit, ndaj duhet ndrhyrje urgjente me restaurime, ne si specialist krkojm fonde shtes nga Ministria e Kulturs pr t ndrhyr n objektet e zbuluara, pasi do dit e jav vones n ndrhyrje sht krcnim i vazhdueshm pr monumentet”. Nga ana e saj, Drejtoria Rajonale e Kulturs Kombtare n Durrs po pret dita-dits akordimin e fondeve nga MTKRS-ja, sepse sipas zotit Hoti: “Lagshtira ka avancuar mjaft n nj nga pjest e mozaikut t vetm mural q sht zbuluar n vendin tone, por sht edhe kalaja e Peqinit ka psuar shembje n pjesn veriore t saj, pr shkak t rrshqitjeve t dheut”. Kalaja e Peqinit, e cila ndodhet zyrtarisht n administrimin e DMKD-s, ka nevoj urgjente jo vetm pr restaurime, por edhe nj kujdestar, pasi aktualisht mbikqyrja e saj bhet nga kontrollet e shpeshta t personelit t atelies s monumenteve rajonale. Pr vitin 2010, nga Drejtoria Rajonale e Kulturs Kombtare n Durrs jan krkuar 130 milion lek pr t’u investuar n restaurimin dhe konservimin e disa prej monumenteve q krkojn ndrhyrje t shpejt, ndrkoh q mes tyre jan restaurimi dhe konservimi n amfiteatr, prfshir mozaikun mural, restaurimi i kalas s Peqinit, ai i baziliks s Arapajt, restaurimi i mozaikut pran Depos s Ujit, restaurimi i Depos s Krips, baziliks paleokristiane t Gjuricajt n Ishm dhe vazhdimi i punimeve restauruese n kalan e Durrsit. Hoti u shpreh: “Investimet do t bhen t mundura me fondet q do t akordohen nga Ministria e Kulturs. Nj grup inspektimi, n prbrje t t cilit jan emra t njohur t historis shqiptare, si Edmond Shehi e Pllumb Xhufi, po bjn evidentimin e gjendjes pr t prcaktuar m pas edhe nevojat m emergjente pr ndrhyrje”. Shirat e 3-4 muajve t fundit kan dmtuar nj pjes t madhe t mozaikut mural q u zbulua n kapeln e amfiteatrit antik n fund t viteve ’60 nga i madhi Toi”. Hoti vazhdon duke thn: “Pamja ballore e mozaikut mural t kapels sht dmtuar plotsisht, dy dekada m par pamja e saj ishte m e qart dhe n t mund t dalloje pjes t figurave shenjtore, tashm atje ka zn vend ngjyra e mykut, ndrsa qytetart besimtar kan nisur ta kthejn kapeln n nj vend lutjesh”. Ai shpjegon: “Atje ndezin qirinj dhe i luten Shn Sofis pr begati e mirqenie n jett e tyre. Kapela e vogl bizantine e nj prej monumenteve m t lashta t antikitetit n vend, amfiteatrit, ka nisur t rimarr funksionet e saj kishtare”. Kurse nga kamarja e kapels deprton dielli i marsit, rrezet e t cilit nuk mund t deprtojn deri n faqen ballore t kapels ku ndodhet mozaiku q dergjet nn pushtetin e ujit q rrjedh mbi t dhe t gjelbrs s mykut. Mozaiku mural ka tri faqe, faqe q u zbuluan gjat ekspeditave pr nxjerrjen n drit t amfiteatrit. Sipas Hotit: “Mozaikt jan vendosur mbi nj shtres afreskesh dhe prania e tyre n amfiteatr, nj ndrtim pagan, q tregon se objekti sht prdorur gjat Mesjets s hershme pr qllime kristiane”. Por pavarsisht mendimeve, vjetrsia e ktij mozaiku mural, nga i cili sht ruajtur vetm faqja perndimore, pr nj pjes t studiuesve nuk shkon prtej shekullit VIII. Kapela i kushtohet Shn Stefanit, emri i t cilit sht fiksuar n nj nga pjest e mozaikut. Mozaikt e saj jan punuar me gur kubik polikromi dhe figurat modeste kan thuajse prmasa njerzore. Figurat e Shn Maris, Shn Sofis dhe Shn Irens shfaqen n kta mozaik q s bashku me afresket e zbuluara posht tyre dhe n pjes t tjera konsiderohen si dshmi nga m t hershmet t artit dhe kulturs kristiane n vendin ton. Nevoja pr restaurimin dhe konservimin e ktij mozaiku, i vetm n llojin e tij, shfaqet si emergjente n kushtet n t cilat ndodhet dhe pr at q prfaqson. Kalaja e Peqinit, e ln pr shum koh n mshir t fatit, s fundmi sht dmtuar nga erozioni dhe pret ndrhyrjen pr restaurim. N vitin 2009, u ndrhy n nj pjes t mir t monumenti, por atje ka shembje pr shkak t shirave, e cila ka ndodhur n pjesn veriore t kalas, duke vn n dijeni edhe Instituti i Monumenteve t Kulturs. Bashkia e Peqinit, ndrkoh, e ka vendosur kalan ndr prioritetet e saj, pr ta kthyer n nj qendr trheqse pr qytetart dhe vizitort e ktij qyteti. Ndrtimi i nj lulishteje dhe ndriimi synon t gjallroj vlerat e monumentit te publiku. Sipas studiuesve, themelet e kalas s Peqinit mendohet se i prkasin periudhs romake, n kohn e ndrtimit t rrugs "Egnatia”, ndrsa m pas ajo sht rikonstruktuar edhe gjat pushtimit otoman. Muret e kalas, q mban edhe emrin e vendbanimit ilir, Klaudians, kan pasur nj lartsi prej afro 12 metrash. Kalaja sht zgjeruar n shekullin XIV nga otomant, t cilt ia dhan m pas kalan Spahiut t Kazas, i cili ndrtoi aty nj saraj dykatsh, madje dhe nj harem. Monumenti, q u prdor si objekt sigurie dhe mbrojtjeje n koh luftrash, sot pret ndrhyrjen nga Ministria e Kulturs pr t shptuar mrekullit e antikitetit shqiptar”, - prfundoi Hoti.