Kodi Zgjedhor, një Dushk i ri
Dritan Prifti
Ka disa jave që vëmendja e klasës politike, opinionit publik dhe faktorit ndërkombëtar në Shqipëri është përqendruar në zhvillimet rreth Kodit të ri Zgjedhor dhe përgatitjes për zgjedhjet e ardhshme parlamentare të vitit 2009. Të gjithë e kanë parë se si Berisha dhe Rama hartuan një Kod Zgjedhor që i shërben interesave të tyre partiake, por duke e shoqëruar atë me një retorikë demokratike se gjoja me këtë Kod i jepet fund trafikut të votave dhe fenomenit negative të Dushkut, por dhe se ky Kod respekton Kushtetutën dhe rrit demokracinë në vend. E gjithë kjo retorikë politike kaq e shfrenuar bëhet për të mashtruar opinionin publik. E vërteta është krejt ndryshe. Më poshtë po ilustroj me fakte problemet e mëdha që ka Kodi Zgjedhor, shkeljet e Kushtetutës dhe “Dushkun e ri” që po përgatitet nga Rama dhe Berisha për të goditur përsëri zgjedhjet e ndershme në Shqipëri.
Janë dy momente brenda Kodit ku shkelet në mënyrë flagrante Kushtetuta e vendit.
Momenti i parë është ndarja e mandateve të deputetëve brenda të njëjtës zonë zgjedhore (Qarkut) nëpërmjet dy niveleve të numërimit dhe aplikimit të dy formulave të ndryshme të numërimit të posaçëm për secilin prej këtyre dy niveleve. Në nivelin e parë, sipas Nenit 162, pika 2 të Kodit, përcaktohet se numërimi i votave në garën ndërmjet partive apo koalicioneve politike behet nëpërmjet formulës d’Hondt. Ndërsa sipas Nenit 163, pika 2 të Kodit, ndarja e mandateve brenda partive të së njëjtit koalicion bëhet në një nivel të dytë nëpërmjet formulës së numërimit Saint Lague. Po të studiojmë me vëmendje formulat e këtyre neneve, formula e numërimit d’Hondt ka impakt më të ulët proporcional duke favorizuar partitë më të mëdha apo koalicionet përkundrejt partive më të vogla. Në këtë rast penalizohen dhe diskriminohen partitë e vogla që konkurrojnë të vetme dhe jashtë koalicioneve, duke mos pasur mundësi të barabartë konkurrimi me të mëdhatë. Gjithashtu qytetarët nuk trajtohen të barabartë brenda të njëjtës zonë zgjedhore pasi pesha e votës së tyre ndryshon në varësi të partisë politike për të cilën votojnë. Konkretisht, sipas Kodit Zgjedhor, pesha e votës së një qytetari që voton për një parti politike të vogël jashtë koalicioneve është më e vogël se pesha e votës së një qytetari që voton për një parti të vogël brenda një koalicioni zgjedhor.
Sipas këtyre formulave, po të marrim në mënyrë hipotetike rezultatet maxhoritare të zgjedhjeve të vitit 2005 në Qarkun e Tiranës, Partisë Republikane brenda koalicionit me PD i duhen 4,577 vota për të marrë një deputet, kurse LZHK apo PDK i duhen pothuajse dyfishi nga 8,868 vota. E njëjta gjë ndodh po të marrim Qarkun e Durrësit. Koalicioni i majtë i jep PSD me 5.010 vota një deputet, kur LSI me 5,827 vota nuk e merr dot deputetin, sepse jashtë koalicionit asaj i duhen 8.098 vota për ta marrë deputetin. Në 2009, LSI dhe forcat e tjera mund të kenë koalicionet e veta dhe skenari mund të mos jetë kështu, nëse populli vendos ti zvogëloj partitë e mëdha apo të rrisë ato më të vogla. Shembullin që jap e kam për të sqaruar në mënyrë të kuptueshme pabarazinë e votës dhe diskriminimin anti-kushtetues që bën Kodi Zgjedhor për votues të ndryshëm që kanë një votë, por që e përdorin për parti të ndryshme. Kombinimi i qëllimshëm deformues i këtyre dy formulave nuk ka asnjë precedent në Botë, dhe i përdorur kështu ofron avantazhe elektorale për disa parti dhe diskriminon të tjerat.
Ky është një “Dushk i ri” që rrezikon të sjellë sërish në Kuvend parti me elektorat të pamjaftueshëm për të marrë deputet në një garë të barabartë dhe të ndershme. Në këtë mënyrë të gjitha partitë e “Dushkut të vjetër” duke u futur në 2009 në koalicione me PS dhe PD, do marrin përsëri, për shkak të formulës manipuluese të Kodit, deputetë të manipuluar, të trafikuar dhe të pamerituar. PD dhe PS, që bërtasin se bënë një sistem të ri zgjedhor antidushk, përsëri bëhen autor të deformimit të zgjedhjeve, duke pjellë një “Dushk të ri”, po aq të pandershëm sa dhe i pari.
Përdorimi i qëllimshëm, manipulativ i dy formulave brenda një zone zgjedhore në kombinim me njëra-tjetrën shkel njëherësh tre nene te Kushtetutës së Shqipërisë. Neni 1, pika 3 thotë: “Qeveria bazohet në një sistem zgjedhjesh të lira, të barabarta, të përgjithshme e periodike”. Ky Kod nuk i trajton palët konkurruese në mënyrë të barabartë, por diskriminon partitë e vogla që nuk futen në koalicione me partitë e mëdha. Neni 18, pika 1 dhe 2, thotë: “1) Të gjithë janë të barabartë përpara ligjit. 2) Askush nuk mund të diskriminohet padrejtësisht për shkaqe të tilla si gjinia, raca, feja, etnia, gjuha, bindjet politike, fetare a filozofike, gjendja ekonomike, arsimore, sociale apo përkatësia prindërore”. Ky Kod nuk garanton barazi para ligjit, pasi diskriminon ata votues të cilët bindja personale politike i çon të votojnë për partitë e vogla që janë jashtë koalicioneve. Neni 45, pika 4, thotë: “Vota është vetjake, e barabartë, e lirë dhe e fshehtë”. Sipas Kodit, vota nuk është e barabartë sepse ajo ka më pak peshë kur jepet për një parti të vogël jashtë koalicioneve, sesa kur jepet për një parti të vogël të futur brenda koalicioneve zgjedhore.
Momenti i dyte anti-kushtetues i Kodit Zgjedhor është përjashtimi dhe diskriminimi me ligj i konkurrentëve politik nga procesi i administrimit të zgjedhjeve dhe komisionet zgjedhore të gjithë niveleve. Asnjëherë në historinë post-komuniste të Shqipërisë komisionet zgjedhore nuk kanë pasur numër kaq të kufizuar partish politike pjesëmarrëse. Nuk ka asnjë vështirësi për të kuptuar pabarazinë dhe diskriminimin, kur në komisionet zgjedhore me 7 anëtar, 5 anëtar i marrin me ligj vetëm 2 parti dhe 2 anëtarët e tjerë i zgjedhin po këto parti në Kuvend. Dhënia e avantazheve me ligj për dy forca politike godet barazinë para ligjit, por mbi të gjitha godet besimin e votuesve për zgjedhje të lira dhe të ndershme, dhe nxit bojkotin masiv të zgjedhjeve për shkak të mosbesimit tek ndershmëria e procesit të administrimit. Nuk duhet nënvlerësuar fakti që deri sot nuk kemi pasur asnjëherë në Shqipëri zgjedhje të pamanipuluara dhe të pakontestuara. Precedentët e manipulimeve ekzistojnë dhe besimi i votuesve për ndershmërinë e zgjedhjeve rivendoset vetëm me depolitizim të komisioneve të administrimit të zgjedhjeve ose me pjesëmarrje sa më të gjerë të konkurrentëve politik në këto komisione.
Çdo Gjykatë Kushtetuese e çdo vendi demokratik në Botë do të rrëzonte këtë Kod Zgjedhor më nenet dhe frymën e tij anti-kushtetuese. Ne do ta ankimojmë këtë Kod në Gjykatën Kushtetuese dhe rrëzimi i Kodit do krijonte kosto të panevojshme për zgjedhjet dhe Shqipërinë.
Kodi Zgjedhor dhunon parimet dhe të drejtat ndërkombëtare për zgjedhjet e lira.
Kodi Zgjedhor shkel hapur Dokumentin e Kopenhagenit që është pranuar nga gjithë vendet e OSBE si karta themelore e dimensionit human dhe të drejtave të konkurrimit politik. Neni 7.6 i këtij dokumenti thotë: “respekti për të drejtën e individëve dhe grupeve të themelojnë në liri të plotë partitë e tyre politike ose organizata të tjera politike dhe ti sigurohen këtyre partive politike dhe organizatave gjithë garancitë e nevojshme ligjore për ti lejuar të konkurrojnë me njëri-tjetrin në bazë të një trajtimi të barabartë para ligjit dhe nga autoritetet”.
OSBE/ODIHR në rekomandimet që bën pas zgjedhjeve parlamentare të vitit 2005 i referohet dokumentit të Kopenhagenit si i nevojshëm për t’u zbatuar dhe rekomandon në mënyrë të qartë për administrimin e ardhshëm të zgjedhjeve së: “Kodi Zgjedhor duhet të siguroj një administrim me gjithëpërfshirës dhe me pluralist në administrimin zgjedhor, që do të thotë një administrim që të mos kontrollohet dhe dominohet nga 2 partitë kryesore politike”. Ky rekomandim kaq i qartë nuk duhet të injorohet meqë bie në kundërshtim me interesat e partive të mëdha, sepse interesat e vendit janë mbi interesat e partive të veçanta.
Kodi Zgjedhor gjithashtu shkel në mënyrë të hapur Kodin e Praktikave të Mira për Çështjet Zgjedhore të Nëntorit 2001 të Këshillit të Evropës dhe të adoptuar nga Këshilli Evropian për Demokracinë nëpërmjet Ligjit (Komisioni Venecias). Pjesa për komisionet zgjedhore e këtij Kodi sanksionon qartë si duhet të jetë Komisioni Qendror i Zgjedhjeve dhe komisionet e niveleve të tjera. Asnjë pikë e këtij Kodi evropian, për pjesën e komisioneve zgjedhore, nuk zbatohet nga Kodi ynë Zgjedhor. Kodi jonë Zgjedhor injoron dhe raportin e adoptuar nga Këshilli Evropës mbi Rregullat Elektorale dhe Veprimin Afirmativ për Pakicat Kombëtare. Ky Kod është refuzues për të drejtat e pakicave kombëtare në Shqipëri dhe diskriminon përfaqësimin e tyre politik.
Ky Kod Zgjedhor dëmton pluralizmin shqiptar sepse detyron konkurrentët politik të grupohen në koalicione, sepse ndryshe kërcënohen me kosto të jashtëzakonshme në garën elektorale dhe deri me shfarosje. Kodi dekurajon demokracinë, debatin e shëndoshë politik, diversitetin dhe alternativat brenda krahëve politik. Kodi është nxitje për oligarki politike dhe sjell rrezik për demokracinë dhe stabilitetin politik. Kodi kultivon ndarje krahinore, sepse dekurajon forcat më të vogla politike të punojnë në zonat zgjedhore ku pragu elektoral është artificialisht i lartë. Kodi me listat e mbyllura të deputetëve që caktohen nga partia, centralizon politikën në Tiranë dhe shkëput deputetin nga elektorati, por në të njëjtën kohë kthen deputetin nga një përfaqësues dhe shërbëtor i popullit në një servil dhe shërbëtor të kryetarit të partisë së tij. Ky Kod penalizon personalitetet e spikatura dhe me integritet publik të cilët nuk bëjnë lojën e një partie apo të kryetarit të saj. Ndryshmi i rregullave të lojës sa herë bëhen zgjedhje tregon për një frikë të PD dhe PS nga populli dhe votuesit. Ata duhet t’i drejtohen popullit për votëbesim dhe mbështetje me alternativa dhe programe politike, dhe jo të detyrojnë popullin, që me makinacione të dyshimta politike, të jetë i detyruar të votoj për të keqen më të vogël. Eliminimin e kundërshtarëve dhe alternativave politike duhet ta bëj populli me zgjedhje të lira, dhe jo partitë me ligje zgjedhore të pandershme.
Ka disa jave që vëmendja e klasës politike, opinionit publik dhe faktorit ndërkombëtar në Shqipëri është përqendruar në zhvillimet rreth Kodit të ri Zgjedhor dhe përgatitjes për zgjedhjet e ardhshme parlamentare të vitit 2009. Të gjithë e kanë parë se si Berisha dhe Rama hartuan një Kod Zgjedhor që i shërben interesave të tyre partiake, por duke e shoqëruar atë me një retorikë demokratike se gjoja me këtë Kod i jepet fund trafikut të votave dhe fenomenit negative të Dushkut, por dhe se ky Kod respekton Kushtetutën dhe rrit demokracinë në vend. E gjithë kjo retorikë politike kaq e shfrenuar bëhet për të mashtruar opinionin publik. E vërteta është krejt ndryshe. Më poshtë po ilustroj me fakte problemet e mëdha që ka Kodi Zgjedhor, shkeljet e Kushtetutës dhe “Dushkun e ri” që po përgatitet nga Rama dhe Berisha për të goditur përsëri zgjedhjet e ndershme në Shqipëri.
Janë dy momente brenda Kodit ku shkelet në mënyrë flagrante Kushtetuta e vendit.
Momenti i parë është ndarja e mandateve të deputetëve brenda të njëjtës zonë zgjedhore (Qarkut) nëpërmjet dy niveleve të numërimit dhe aplikimit të dy formulave të ndryshme të numërimit të posaçëm për secilin prej këtyre dy niveleve. Në nivelin e parë, sipas Nenit 162, pika 2 të Kodit, përcaktohet se numërimi i votave në garën ndërmjet partive apo koalicioneve politike behet nëpërmjet formulës d’Hondt. Ndërsa sipas Nenit 163, pika 2 të Kodit, ndarja e mandateve brenda partive të së njëjtit koalicion bëhet në një nivel të dytë nëpërmjet formulës së numërimit Saint Lague. Po të studiojmë me vëmendje formulat e këtyre neneve, formula e numërimit d’Hondt ka impakt më të ulët proporcional duke favorizuar partitë më të mëdha apo koalicionet përkundrejt partive më të vogla. Në këtë rast penalizohen dhe diskriminohen partitë e vogla që konkurrojnë të vetme dhe jashtë koalicioneve, duke mos pasur mundësi të barabartë konkurrimi me të mëdhatë. Gjithashtu qytetarët nuk trajtohen të barabartë brenda të njëjtës zonë zgjedhore pasi pesha e votës së tyre ndryshon në varësi të partisë politike për të cilën votojnë. Konkretisht, sipas Kodit Zgjedhor, pesha e votës së një qytetari që voton për një parti politike të vogël jashtë koalicioneve është më e vogël se pesha e votës së një qytetari që voton për një parti të vogël brenda një koalicioni zgjedhor.
Sipas këtyre formulave, po të marrim në mënyrë hipotetike rezultatet maxhoritare të zgjedhjeve të vitit 2005 në Qarkun e Tiranës, Partisë Republikane brenda koalicionit me PD i duhen 4,577 vota për të marrë një deputet, kurse LZHK apo PDK i duhen pothuajse dyfishi nga 8,868 vota. E njëjta gjë ndodh po të marrim Qarkun e Durrësit. Koalicioni i majtë i jep PSD me 5.010 vota një deputet, kur LSI me 5,827 vota nuk e merr dot deputetin, sepse jashtë koalicionit asaj i duhen 8.098 vota për ta marrë deputetin. Në 2009, LSI dhe forcat e tjera mund të kenë koalicionet e veta dhe skenari mund të mos jetë kështu, nëse populli vendos ti zvogëloj partitë e mëdha apo të rrisë ato më të vogla. Shembullin që jap e kam për të sqaruar në mënyrë të kuptueshme pabarazinë e votës dhe diskriminimin anti-kushtetues që bën Kodi Zgjedhor për votues të ndryshëm që kanë një votë, por që e përdorin për parti të ndryshme. Kombinimi i qëllimshëm deformues i këtyre dy formulave nuk ka asnjë precedent në Botë, dhe i përdorur kështu ofron avantazhe elektorale për disa parti dhe diskriminon të tjerat.
Ky është një “Dushk i ri” që rrezikon të sjellë sërish në Kuvend parti me elektorat të pamjaftueshëm për të marrë deputet në një garë të barabartë dhe të ndershme. Në këtë mënyrë të gjitha partitë e “Dushkut të vjetër” duke u futur në 2009 në koalicione me PS dhe PD, do marrin përsëri, për shkak të formulës manipuluese të Kodit, deputetë të manipuluar, të trafikuar dhe të pamerituar. PD dhe PS, që bërtasin se bënë një sistem të ri zgjedhor antidushk, përsëri bëhen autor të deformimit të zgjedhjeve, duke pjellë një “Dushk të ri”, po aq të pandershëm sa dhe i pari.
Përdorimi i qëllimshëm, manipulativ i dy formulave brenda një zone zgjedhore në kombinim me njëra-tjetrën shkel njëherësh tre nene te Kushtetutës së Shqipërisë. Neni 1, pika 3 thotë: “Qeveria bazohet në një sistem zgjedhjesh të lira, të barabarta, të përgjithshme e periodike”. Ky Kod nuk i trajton palët konkurruese në mënyrë të barabartë, por diskriminon partitë e vogla që nuk futen në koalicione me partitë e mëdha. Neni 18, pika 1 dhe 2, thotë: “1) Të gjithë janë të barabartë përpara ligjit. 2) Askush nuk mund të diskriminohet padrejtësisht për shkaqe të tilla si gjinia, raca, feja, etnia, gjuha, bindjet politike, fetare a filozofike, gjendja ekonomike, arsimore, sociale apo përkatësia prindërore”. Ky Kod nuk garanton barazi para ligjit, pasi diskriminon ata votues të cilët bindja personale politike i çon të votojnë për partitë e vogla që janë jashtë koalicioneve. Neni 45, pika 4, thotë: “Vota është vetjake, e barabartë, e lirë dhe e fshehtë”. Sipas Kodit, vota nuk është e barabartë sepse ajo ka më pak peshë kur jepet për një parti të vogël jashtë koalicioneve, sesa kur jepet për një parti të vogël të futur brenda koalicioneve zgjedhore.
Momenti i dyte anti-kushtetues i Kodit Zgjedhor është përjashtimi dhe diskriminimi me ligj i konkurrentëve politik nga procesi i administrimit të zgjedhjeve dhe komisionet zgjedhore të gjithë niveleve. Asnjëherë në historinë post-komuniste të Shqipërisë komisionet zgjedhore nuk kanë pasur numër kaq të kufizuar partish politike pjesëmarrëse. Nuk ka asnjë vështirësi për të kuptuar pabarazinë dhe diskriminimin, kur në komisionet zgjedhore me 7 anëtar, 5 anëtar i marrin me ligj vetëm 2 parti dhe 2 anëtarët e tjerë i zgjedhin po këto parti në Kuvend. Dhënia e avantazheve me ligj për dy forca politike godet barazinë para ligjit, por mbi të gjitha godet besimin e votuesve për zgjedhje të lira dhe të ndershme, dhe nxit bojkotin masiv të zgjedhjeve për shkak të mosbesimit tek ndershmëria e procesit të administrimit. Nuk duhet nënvlerësuar fakti që deri sot nuk kemi pasur asnjëherë në Shqipëri zgjedhje të pamanipuluara dhe të pakontestuara. Precedentët e manipulimeve ekzistojnë dhe besimi i votuesve për ndershmërinë e zgjedhjeve rivendoset vetëm me depolitizim të komisioneve të administrimit të zgjedhjeve ose me pjesëmarrje sa më të gjerë të konkurrentëve politik në këto komisione.
Çdo Gjykatë Kushtetuese e çdo vendi demokratik në Botë do të rrëzonte këtë Kod Zgjedhor më nenet dhe frymën e tij anti-kushtetuese. Ne do ta ankimojmë këtë Kod në Gjykatën Kushtetuese dhe rrëzimi i Kodit do krijonte kosto të panevojshme për zgjedhjet dhe Shqipërinë.
Kodi Zgjedhor dhunon parimet dhe të drejtat ndërkombëtare për zgjedhjet e lira.
Kodi Zgjedhor shkel hapur Dokumentin e Kopenhagenit që është pranuar nga gjithë vendet e OSBE si karta themelore e dimensionit human dhe të drejtave të konkurrimit politik. Neni 7.6 i këtij dokumenti thotë: “respekti për të drejtën e individëve dhe grupeve të themelojnë në liri të plotë partitë e tyre politike ose organizata të tjera politike dhe ti sigurohen këtyre partive politike dhe organizatave gjithë garancitë e nevojshme ligjore për ti lejuar të konkurrojnë me njëri-tjetrin në bazë të një trajtimi të barabartë para ligjit dhe nga autoritetet”.
OSBE/ODIHR në rekomandimet që bën pas zgjedhjeve parlamentare të vitit 2005 i referohet dokumentit të Kopenhagenit si i nevojshëm për t’u zbatuar dhe rekomandon në mënyrë të qartë për administrimin e ardhshëm të zgjedhjeve së: “Kodi Zgjedhor duhet të siguroj një administrim me gjithëpërfshirës dhe me pluralist në administrimin zgjedhor, që do të thotë një administrim që të mos kontrollohet dhe dominohet nga 2 partitë kryesore politike”. Ky rekomandim kaq i qartë nuk duhet të injorohet meqë bie në kundërshtim me interesat e partive të mëdha, sepse interesat e vendit janë mbi interesat e partive të veçanta.
Kodi Zgjedhor gjithashtu shkel në mënyrë të hapur Kodin e Praktikave të Mira për Çështjet Zgjedhore të Nëntorit 2001 të Këshillit të Evropës dhe të adoptuar nga Këshilli Evropian për Demokracinë nëpërmjet Ligjit (Komisioni Venecias). Pjesa për komisionet zgjedhore e këtij Kodi sanksionon qartë si duhet të jetë Komisioni Qendror i Zgjedhjeve dhe komisionet e niveleve të tjera. Asnjë pikë e këtij Kodi evropian, për pjesën e komisioneve zgjedhore, nuk zbatohet nga Kodi ynë Zgjedhor. Kodi jonë Zgjedhor injoron dhe raportin e adoptuar nga Këshilli Evropës mbi Rregullat Elektorale dhe Veprimin Afirmativ për Pakicat Kombëtare. Ky Kod është refuzues për të drejtat e pakicave kombëtare në Shqipëri dhe diskriminon përfaqësimin e tyre politik.
Ky Kod Zgjedhor dëmton pluralizmin shqiptar sepse detyron konkurrentët politik të grupohen në koalicione, sepse ndryshe kërcënohen me kosto të jashtëzakonshme në garën elektorale dhe deri me shfarosje. Kodi dekurajon demokracinë, debatin e shëndoshë politik, diversitetin dhe alternativat brenda krahëve politik. Kodi është nxitje për oligarki politike dhe sjell rrezik për demokracinë dhe stabilitetin politik. Kodi kultivon ndarje krahinore, sepse dekurajon forcat më të vogla politike të punojnë në zonat zgjedhore ku pragu elektoral është artificialisht i lartë. Kodi me listat e mbyllura të deputetëve që caktohen nga partia, centralizon politikën në Tiranë dhe shkëput deputetin nga elektorati, por në të njëjtën kohë kthen deputetin nga një përfaqësues dhe shërbëtor i popullit në një servil dhe shërbëtor të kryetarit të partisë së tij. Ky Kod penalizon personalitetet e spikatura dhe me integritet publik të cilët nuk bëjnë lojën e një partie apo të kryetarit të saj. Ndryshmi i rregullave të lojës sa herë bëhen zgjedhje tregon për një frikë të PD dhe PS nga populli dhe votuesit. Ata duhet t’i drejtohen popullit për votëbesim dhe mbështetje me alternativa dhe programe politike, dhe jo të detyrojnë popullin, që me makinacione të dyshimta politike, të jetë i detyruar të votoj për të keqen më të vogël. Eliminimin e kundërshtarëve dhe alternativave politike duhet ta bëj populli me zgjedhje të lira, dhe jo partitë me ligje zgjedhore të pandershme.