Koka e Aparkeas, pse nuk bien dakord!

Mozaiku i Mesaplikut, i ndodhur prej 81-shit në Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë, ende nuk ka zgjidhur enigmën e kokës së Aparkeas, cili është ky burrë kaq simbolik i krijuar në Iliri?! Cili është identiteti, se çfarë ka qenë Aparkeasi, debatet vazhdojnë se çkuptim ka kjo fjalë dhe se cili ka qenë burri me kësule? Tezat e studiuesve dhe historianëve nuk kanë arritur në një përfundim të saktë. Midis morisë të tyre janë shprehur mendime se Aparkeas ishte emri i financuesit të ndërtimit të bazilikës; të tjerë kanë supozuar se ishte kleriku i varrosur në Altar, apo ndoshta ndonjë martir lokal i persekutuar nga autoritetet romake përpara 313

Mesapliku sht nj nga vendbanimet e shumta t krahins etnografike t Labris. Si pjes prbrse e rrethit t Vlors, ai ndodhet n bregun e majt t lumit Shushica, n mikrozonn e quajtur “Lumi i Vlors”, e cila nis nga Armeni, aty ku Shushica bashkohet me Vjosn pr t prfunduar ne lartsin e Kuit n jug.

I prmendur pr prodhimet blegtorale dhe njerzit trima dhe puntor, Mesapliku sht kthyer tanim edhe n nj emr t lakuar nga gjuhtart, t cilt shum syresh e lidhin at me Mesapet e Apulis antike, ashtu si edhe Labrin (kah Labria), me Kalabrin e brigjeve prball t Gadishullit Apenin.

Por Mesapliku sht i njohur edhe pr mozaikun e famshm t gjetur n truallin e tij dhe i konsideruar si nj nga perlat e artit paleokristian.

Mozaiku i Mesaplikut u zbulua n vitin 1979 nga arkeologu Damian Komata, n rrnojat e nj kishe paleokristiane (Revista Iliria, I, 1984) t ndrtuar diku n shekullin e VI, e cila prbehej nga tri anijata. E gjetur n vendin e quajtur “Bregu i Kishs”, faltorja kishte nj gjatsi prej 13.80 metrash, si dhe nj gjersi prej 11 metrash. Nefi ose hapsira qendrore ishte m e lart dhe m e gjer se dy nefet e tjera, q kishin prmasa prej 2.5 metrash secili.

Kisha prbhej nga Naosi (salla), kthina e altarit, absida e t cilit ishte trefaqshe dhe ikonostasi, bazamenti i t cilit ishte prej guri. E gjith ndrtesa mbulohej me ati druri dhe tjegullash, gozhdt e s cils u gjenden brenda rrnojs s saj.

Dyshemeja ishte e shtruar dikur me mozaik, ku n nefin qendror u gjet fragmenti, t cilin e kemi si objektin kryesor t ktij shkrimi.

N altarin e Baziliks arkeologt gjetn edhe nj varr, fakt q vrteton tezn se shumica e Bazilikave t krishterimit t hershm shrbenin edhe si mauzoleume t figurave t shquara t kohs, qoft laike ose fetare.

Gjurmt e djegieve t gjetura nga arkeologu D. Komata t ojn tek ideja se Bazilika sht shkatrruar ndoshta gjat periudhs s dyndjeve sllave, ose gjat shekujve VIII-IX, koh kur n Bizant lufta e ikonave nuk i kurseu veprat m t mira t artit figurativ, sepse n dyshemen e saj prve gozhdve, copave t qelqit, enve dhe tjegullave t thyera u gjet dhe nj shtres e trash hiri.

N shekullin e VI kur ndrtohej dhe funksiononte si nj tempull kishtar Bazilika e Mesaplikut, Amantia dhe Vlora ishin dy peshkopata, n varsi t Metropolis s Durrsit, ashtu si Skampa, Bylisi, Linhidi dhe Listra. Peshkopata e Amantias, e cila e kishte n varsi kt Bazilik prmendet pak n dokumentet historike. I vetmi njoftim q na jepet pr t i prket shekullit t IV, kur peshkopi Eulalis merr pjes n nj koncil kishtar t organizuar n Filipopolis, i cili ndodhet n Bullgarin e sotme (Acta Albaniae I). Kurse t dhnat mbi Peshkopatn e Vlors i kemi m t shumta dhe m t hershme. Ato i ndeshim qysh n shekullin e dyt, kur nga Roma erdhi i emruar Peshkopi i qytetit t Vlors: Shn Eleuteri (Lefteri), i cili do t ekzekutohet nga autoritetet romake n vitin 120 (Andrea Llukani, shenjtort e Perandoris Iliro-Shqiptare, Tiran 2005). Vite m von historia e persekutimit t t krishterve do t prsritej, ku gjat sundimit t Perandorit Numerian do t ekzekutohej n vitin 300 Danaksi, shrbyes n kishn e Vlors.

Ndrkoh pas zyrtarizimit t krishterimit si fe zyrtare n vitin 313 nga Perandori Kostandini i Madh, peshkopt e Vlors do t prmenden dendur n analet e historis. Kshtu n vitin 458 prmendet n letrn e Perandorit Leon I, Peshkopi Nazar (ACTA ALBANIAE, I.23.35.29), kurse n vitin 519 nj peshkop tjetr i Vlors pret t drguarin e Paps, Hormisdas. Disa vite m von, pikrisht n vitin 553, Peshkopi Sotir i Vlors mori pjes n Koncilin kishtar t Kostandinopojs (Po aty).

Njoftime t tjera mbi peshkopatn e Vlors i hasim prsri, si jan ato t vitit 998 n noticien e Perandorit Joan Cimisku, dhe n vitin 1307 n krisovuln e Perandorit Androniku II Paleolog, derisa n vitin 1417 kjo Peshkopat merr fund dhe bie n varsi t Peshkopats s Beratit. (Koo Bozhori, Dokumente t periudhs bizantine n Shqipri-Tiran 1978, fq 75).

3) Mozaiku i Mesaplikut sht ndrtuar mbi nj shtrese betoni t prbr nga glqere dhe pluhur tulle, nj teknike tipike romake (Damian Komata. Bazilika Paleokristiane e Mesaplikut. Iliria 1. Tiran 1984.fq 184-197).

Mbi t, mjeshtrat artist kan vendosur gur t vegjl kubike me prmasa nga 1-1.5 cm. Gurt i prkasin disa spektrave t ngjyrave si: t bardhs, t verdhs, jeshiles, rozs, gris etj. Me ta jan krijuar figura zoomorfe si: zogj dhe peshq, t cilt jan ndrthurur me rrath dhe motive bimore si jan lulet dhe frutat, ku nuk mungojn edhe mollt dhe dardhat. Nga pjest e ruajtura t tij mund t veojm at t aniats jugore, e cila prbhet nga shtat medalione tetkndsh dhe at t nefit qendror me prmasa 349x230 cm (D. Komata, po aty). Figura kryesore n kt vepr t mirfillt artistike sht ajo e nj burri. Ai sht paraqitur n profil duke buzqeshur dhe n kok mban nj ksule me anten, n t ciln sht lidhur nj kordele dyshe. Prpara fytyrs s personit, e cila sht plot jet me nj qndrim pozant dhe me flok t gjat, sht shkruar vetm nj fraz e vendosur n kolon q lexohet A∏APKEAC. Pikrisht (kjo fraz nxiti tezat dhe antitezat e autorve t ndryshm, q nuk kan dhn deri tani nj sintez prfundimtare. Midis moris t tyre jan shprehur mendime se APARKEAS ishte emri i financuesit t ndrtimit t baziliks. Studiues t tjer kishin supozuar se n APARKEAS-I ishte kleriku i varrosur n Altar, apo ndoshta ndonj martir lokal i persekutuar nga autoritetet romake prpara 313.

Ndrkoh studiuesi Moikom Zeqo n librin e tij, “Arkeologjia, Gramatik e fakteve”, botuar n Tiran n vitin 2009, n faqen 27, thot se Aparkeas sht emri i hyjnis Abraxas, perndis kryesore t sektit t Baziliteve, q u krijua dikur n Aleksandri t Egjiptit, i cili ka konkurruar dikur krishterimin n fazat e para t zhvillimit t tij. M. Zeqo e lidh figurn e hyut Abraxas si ndikim t ekzistencs s komunitetit hebre q ka jetuar n qytetin e Vlors gjat periudhs s antikitetit t von. (M Zeqo, Shekulli, 08-02-2005.)

Ndrsa studiuesi Niko Stillo, nj njohs i mbishkrimeve Pellazgo-Ilire, na jep nj tjetr ide. N librin e tij, “Historia e shenjt e Arvanitve”, botuar n Prishtin n vitin 2004, thekson se: APARKEAS sht mbishkrim n gjuhn ilire i
me shkronja greke, i cili prmban nj sentenc t jets s murgjve. Sentenca e tyre shprehet n formn:

A

∏AP

KE

AC

Q n mnyr t koduar do t thot: HA PAK KE TE HASH, dhe ka t bj me filozofin modeste t jets monastike. Kurse burri me ksule sipas N. Stillos nuk sht gj tjetr vese figura e nj murgu, ku edhe ksula q ai mban n kok i prshtatet veshjes s ktyre njerzve q jetonin n kuvende dhe manastire.

Ndrkoh ekziston edhe nj tez e tret, e cila sht m e hershme se dy tezat e msiprme. Ajo u formulua menjher pas grmimeve n rrnojn e baziliks dhe i mshonte ides s figura e burrit me ksul t mozaikut ishte imazhi i AΑΡΚTΙΣ, q simbolizonte pr kulturn greke ern e veriut. E hedhur si ide nga studiuesja e artit kishtar, Dhorka Dhamo, edhe kjo tez ka nj sr argumentesh si: vendosjen e mozaikut m