Konsensusi negativ i udheheqesive
Per rastin e Shqiperise mund te themi se veshtire se mund te gjendet nje rast tjeter i ngjashem ne te cilin te kete marre jete nje lsquomarreveshje e elites apo me sakte e thene marreveshje e udheheqesive te majta dhe te djathta te politikes shqiptare per moskonkurrim te hapur te vertete te lire dhe te ndershem publik nderkohe qe per lsquokonsum demokratik ofrohet dhe zhvillohet nje sistem multipartiak kryesisht me struktura militante te mbyllura dhe jodemokratike te cilat konkurrojne ne zgjedhje qe pala humbese i konteston qe prej vitit 1996 e ketej. Pikepamja jone eshte se lsquotranzicioni ende i pasuksesshem per ne demokraci ne Shqiperine e pas viteve 1990 pas renies se regjimit komunist eshte drejtperdrejt i lidhur me mungesen e vullnetit te Sali Berishes asokohe President Republike sot Kryeminister per te thirrur e realizuar per here te pare lsquozgjedhjet themeluese te lira dhe te ndershme. McFaul 1995 226-227 lsquoLinz and Stepan 1996 392-394. Mungesa e vullnetit per realizimin e lsquozgjedhjeve themeluese te lira dhe te ndershme eshte domosdoshmerisht atribut edhe i Fatos Nanos dhe Ilir Metes kur te dy keta kane kryer detyren e Kryeministrit ne periudha zgjedhjesh ndersa kane qene edhe figura teper te forta mbizoteruese politike brenda te majtes shqiptare. Jo barazvlefshem por gjithsesi qendron edhe mbi supet e Edi Rames pesha e tij e atributeve te mosvullnetit per realizimin e zgjedhjeve themeluese te lira dhe te ndershme per aq sa i ka takuar atij ndersa ka qene bashkerendues apo bashkorganizator zgjedhjesh qofte si kryetar Bashkie qofte si lider i opozites se majte. Kjo mungese vullneti e lsquoudheheqesive politike shqiptare pas vitit 1990 ka hapur rrugen per procese zgjedhore vazhdimisht te kontestuara nga pala humbese. Ne fakt gjithcka e thene me siper merr kuptim nese pranojme se eksperiencat ne Shqiperine post-komuniste jane shume larg lsquomodeleve te ujdive ne biseda tryezash te rrumbullaketa me rregulla te qarta loje ne funksion te interesit publik sikurse ka ndodhur ne disa vende te Europes Lindore si Polonia dhe Hungaria. lsquoLinz and Stepan 1996 lsquoElster 1996. Paradigma se lsquoDemokracia me dyer te mbyllura eshte nje demokraci e vrare merr plotnjemendesi ne vendin tone ngase kuptimi i lsquoujdise apo lsquomarreveshjes ne tranzicionin e Shqiperise post-komuniste eshte larg prej kuptimit qe kane ato ne vende sikurse ilustruam me siper qe jane ne lsquotranzicion per ne demokraci apo ndoshta jane bere demokraci. lsquoUjdite dhe lsquomarreveshjet ne Shqiperine e ketyre 20 viteve kane qene me shume te ngjashme me lsquoujdite dhe lsquomarreveshjet mes karteleve klaneve te cilat kane rene dakord per eliminimin e konkurrences politike ekonomike dhe publike si edhe per te pranuar institucionet informale ne kurriz te shtetit te se drejtes. Kesisoj keto lsquoujdi lsquomarreveshje ne vend qe ta perforconin demokratizimin e kane bllokuar ate. Ne Shqiperine post-komuniste ne mund te gjejme gjurme e fakte te konsensuseve negative sikunder jane perfolur e debatuar gjate marreveshjet Nano-Berisha ne vitin 1991 ne Trieste 2002 dhe 2007 ne Tirane apo 2010 ne Vjene marreveshja BerishandashRama ne prillin e vitit 2008 ne Tirane dhe marreveshja e bashkeqeverisjes Berishandash Meta ne vitin 2009 ne Tirane etj. Thene te gjitha keto cmund te thuhet me teper per incentivat e ketyre pjesemarresve ne lsquopakte lsquoujdi te cilet ne vend qe te prodhojne ligje rregulla e norma te reja ne sherbim te qytetaritndashsovran prodhojne cikle te reja konfliktesh te tipit lsquolufte e te gjitheve kunder te gjitheve. Nese do te vazhdohet keshtu atehere ekziston nje mundesi e madhe per shperberjen e vete politikes njelloj sikurse ndodhi ne vitin 1990 kur kolapsoi dhe ra regjimi komunist. Ndonese udhet e ndjekura duken me fund qorr eshte e pakuptueshme perse pjesemarresit ne lsquopakte lsquoujdi filldrejtohen nga gjetja e ekuilibrave te mbrapshte dhe konsensuseve negative ne nje kohe kur marreveshjet per ngritjen dhe forcimin e shtetit te se drejtes u duken me pak te mundura dhe me pak terheqese. Ndoshta do te mund te shihnim shans per jetenisjen e mbizoterimit te shtetit te se drejtes dhe te institucioneve formale pikerisht per shkak te qorrsokakut ku mund ti drejtoje konflikti disa aktore te lojes politike te cilet si rrjedhoje ngase ndihen shume te dobet per te aplikuar lsquostrategji force mund te shohin vleren e institucioneve formale si i vetmi burim apo si te vetmet lsquoarme qe mund te garantojne mbijetesen e tyre ne loje. Geddes 1996 18-19. Perdorimi korrekt dhe i drejte i rregullave dhe ligjeve formale nga lsquoaktoret e dobet gjithsesi ngre nje standard dhe ne nje fare menyre shtyn edhe palet e tjera ne konflikt te perdorin te njejtat lsquoarme gjithashtu. Ndaj edhe kjo lsquolufte e te gjitheve kunder te gjitheve ka gjasa qe te mund te transformohet gradualisht ne lsquobeteje bazuar ne ligje parime e rregulla. Transferimi i lsquobetejes bazuar ne ligje parime e rregulla ne sferen e politikes elektorale te masave nepermjet zgjedhjeve konkurruese dhe ndryshimit te rregullt paqesor e korrekt te pushtetit e ben demokratizimin nje proces te qendrueshem dhe te pakthyeshem. Por sic mund ta veme re lsquohistorite e suksesit ne Shqiperine post-komuniste ndervaren fortesisht nga lsquorezultatet kontigjent konflikti. Ndaj ne keto raste perdorimi i institucioneve formale rezulton te mos jete i mjaftueshem per mbijetesen e garuesve konkurrenteve te dobet keshtu qe ne keto raste fatkeqe te gjitha shpresat per lindjen e shtetit te se drejtes varrosen. lsquoLufta e te gjitheve kunder te gjitheve ka ne cdo rast mundesi ose te zgjase pafund ose te na jape rezultatin neto te fitores se tipit lsquofituesi i merr te gjitha. Te dyja keto modele neper te cilat do te mund te kalonte udha e lindjes se shtetit te se drejtes qofte koalicioni i konsensusit negativ qofte lsquobeteja bazuar ne ligje parime dhe rregulla jane te bazuara ne supozimin se instalimi i mbizoterimit te institucioneve formale dhe te konkurrences politike jane te zhvilluara pak a shume ne menyre simultane. Ne rastin e Shqiperise edhe pse regjimi politik ne dukje norme dhe procedure eshte konkurrues ne terma elektorale prapeseprape roli i institucioneve formale eshte larg mundesive per te mbizoteruar. Ketu konkurrenca politike eshte e lsquombijetuar me gjithe mungesen e shtetit te se drejtes. As me shume e as me pak por grupet ne pushtet udheheqesite politike te majta dhe te djathta ne Shqiperine post-komuniste ia kane dale mbane te perqendrojne mjaftueshmerisht burime mundesi dhe instrumente per te parandaluar ndryshimin e pushtetit me mjete elektorale ndaj edhe me se pari eliminojne incentivat per vetepergjegjshmeri si pjese e kornizes se institucioneve formale. Debati dhe diskutimet elektorale marrin vlere per instalimin e mbizoterimit te institucioneve formale vetem nese konkurrueshmeria nuk cenohet apo shuhet per shkak te balances se burimeve dhe nevojave midis aktoreve dhe per shkak te themeleve strukturale te konflikteve nder/brenda-elitare. Ajo qe eshte e dukshme deri ne dhimbje ne Shqiperi eshte e verteta se konsensusi negativ i udheheqesive te majta dhe te djathta te politikes shqiptare ka mbytur dhe synon te vazhdoje te mbyse zgjedhjet e lira lirine e mediave shpirtrat e lire njerezit e lire mendimtaret e lire aktivistet e lire biznesin dhe sipermarrjen e lire njerezit e talentuar virtuoze dhe te virtytshem. Per 20 vite ia kane dale mbane te mbysin konkurrueshmerine e lire te vertete dhe te ndershme politike elektorale mediatike dhe biznesore. Volitet te pranojme se ka ardhur koha qe shumica e heshtur dhe e moralshme te ngreje koken. Ka ardhur koha qe morali shpresa virtyti liria dinjiteti talenti dhe zotesia te fitojne mbi friken bindjen servilizmin mashtrimin industrine e baltes dhe mohimit grabitjen vjedhjen dhe sundimin arbitrar. Ka ardhur koha qe dalezotsat te shpallin kurajen e tyre per te qene aktore faktore dhe agjente te transformimit pozitiv te shoqerise shqiptare.