Kozara Kati: Kryqi i kishës së Labovës u dërgua jashtë Shqipërie
"Im atë u interesua për një kohë të gjatë për fatin e kryqit të kishës së Labovës. E vetmja gjë që mësoi ishte që është dërguar jashtë Shqipërie". Kozara Kati, e bija e ish-ministrit Vasil Kati, vjen në një rrëfim për fshatin Labovë e Kryqit, pranë Libohovës në Gjirokastër, fshat nga i cili është origjina e saj.
Humbja e kryqit të kishës së Labovës, që daton në shek.V, ndërtuar nga Justiniani, i cili me shumë gjasa ka mbajtur në këtë kishë edhe ceremoninë e tij martesore, ka një rëndësi të madhe për Kozarën. Edhe pse nuk e beson shumë, në vegjëli, e gjyshja i ka treguar se kryqi kishte fuqi shëruese dhe se shumë banorë të zonës kanë gjetur qetësinë prej tij. Rreth 24 vite pas humbjes së objektit të shenjtë, që besohej që qe ndërtuar me drurin e kryqit në të cilin vdiq Krishti, askush nuk të jep një informacion të saktë. "Ka shumë legjenda për humbjen e tij...", - thotë ajo me keqardhje. Më tej gjatë bisedës, Kozara sjell në vëmendje faktin që në shumë raste meshat në atë kishë mbahen në gjuhën greke, gjë që ajo e konsideron të pafalshme. "Ajo i takon kohës së Bizantit dhe është autoktone, nuk ka asnjë lidhje me kishën greke. Meshat duhen mbajtur në gjuhën shqipe", - thekson Kozara.
Zonja Kati, ju jeni me origjinë nga Labova e Kryqit në Gjirokastër. Cilat janë vlerat e kishës së fshatit?
Labova e Kryqit është një fshat që ndodhet në anën tjetër të Gjirokastrës, përballë saj, mbi Libohovë. Është një fshat nga i cili kam origjinën e babait dhe që ka marrë emrin nga kisha në qendër të fshatit, me një histori shumë të vjetër të origjinës së saj. Për arsye të vlerave historike që ka, kisha e Labovës së Kryqit meriton të ketë shumë më tepër vëmendje. Nuk jam historiane, por kam mundur të mësoj se kisha është shumë e vjetër. Është ngritur që në kohën e Justinianit, i cili dhe financoi ndërtimin e saj. Ajo i takon kohës së Bizantit dhe është autoktone, nuk ka asnjë lidhje me kishën greke apo pravosllave.
Ka pretendime të tilla?
Ka pasur pretendime të tilla, por origjina e saj është shqiptare. Ajo ka mundur t'u rezistojë shekujve, pavarësisht betejave që mund të jenë bërë, sepse për fat të keq nuk kemi asnjë lloj historiku të dokumentuar dhe të vërtete mbi jetën e saj në shekuj. Rëndësi ka që është në këmbë dhe është e mrekullueshme. Çdo datë 8 shtator banorët e Labovës festojnë Ditën e Shën Mërisë, një festë madhështore ku labovitët vijnë nga të gjitha anët e botës.
Kjo kishë ka nevojë për vëmendje. Banorët kudo që ndodhen kontribuojnë vazhdimisht me para për mirëmbajtjen e saj. Por kjo nuk është e mjaftueshme, pasi ky tempull ka vlera të jashtëzakonshme. Ajo ka ruajtur për shekuj me radhë një kryq të rrallë brenda saj. Kryqi u ka shërbyer fshatarëve për t'u qetësuar e për t'u kuruar.
Si përdorej kryqi për të shëruar të sëmurët?
Labovitët kishin shumë besim tek Kryqi (Kriqi); e quanin çudibërës, e merrnin në shtëpi sa herë që kishin ndonjë hall apo problem shëndetësor, e vendosnin poshtë jastëkut të fëmijës apo të sëmurit dhe, mbase është besim i tepërt, por gjyshja ime më thoshte se ai kërciste tri herë dhe pas kësaj, fëmija përmirësohej. Unë nuk jam supersticioze dhe nuk besoj në gjëra që nuk i kam parë vetë, por nëna më thoshte se ai bënte mrekullira. Ishte një kryq i vogël, për të cilin thuhej se ishte i punuar me drurin e kryqit me të cilin u kryqëzua Krishti. Prapë them, mbase është besim i tepruar, por ja që u ka lehtësuar vuajtjet fshatarëve.
Si humbi kryqi, çfarë dini ju?
Ai u vodh në kishë. Labovitët kishin mundur ta ruanin duke e mbajtur të fshehur nga diktatura për dekada me radhë. Ishte një objekt i shenjtë, labovitët e dinin mirë se ç'vlera kishte. Aq më tepër kur Shqipëria u shpall vendi i parë ateist në botë, në 1968. Të gjitha kishat e xhamitë u mbyllën. Shumë u shkatërruan në mënyrë barbare, pa menduar fare për besimtarët, për historinë, për pasojat, thjesht me një urdhër nga lart. Sot, neve na është rikthyer e drejta e besimit fetar, e cila na u mohua për rreth 23 vjet. Aksioni makabër për shkatërrimin e kishave dhe xhamive në atë kohë iu ngarkua rinisë dhe ajo e pranoi dhe e zbatoi; pushteti shtet bënte ligjin.
A jeni interesuar ju ose babai juaj për të mësuar se ku shkoi kryqi? Banorët akuzojnë Pranvera Hoxhën; ju çfarë informacioni keni?
Ka shumë legjenda për vjedhjen e kryqit. Unë nuk mund të vë dorën tek askush dhe nuk mund të akuzoj asnjë, pasi është një aksion kriminal do thosha unë, me të cilin duhet të merren drejtësia dhe organet shtetërore. Babai im është interesuar shumë në lidhje me këtë, duke shpresuar se kryqi diku do të gjendet. Megjithatë, pas shumë thashethemesh, babait tim i kanë thënë se e kanë nxjerrë jashtë Shqipërie. Është çuar diku jashtë. Gjithsesi, fakti që kryqi nuk është më, nuk e ka dobësuar magjinë e kishës. Një labovit që banon në USA, ka bërë një kryq të ngjashëm me origjinalin dhe ia ka dhuruar kishës. Njerëzit kthehen gjithnjë tek ajo, e duan, e respektojnë, gjejnë ngushëllim, e ndihmojnë.
Megjithatë është goditur disa herë nga krimi, ku janë marrë disa ikona qindravjeçare.
Disa u kthyen, po unë nuk e di nëse janë origjinale apo imitime. Atë natë vjedhja ka qenë e organizuar shumë mirë. Krejt papritur janë fikur dritat në të gjithë fshatin. U futën nga dritarja dhe u morën. Për mua ky është një akt kriminal; janë vjedhur objekte me vlera të jashtëzakonshme dhe ato duhet t'i mbrojë shteti, janë pasuri kombëtare.
Në kohën e komunizmit, labovitët thonë që babai juaj, Vasil Kati ka ndërhyrë për ta shpëtuar kishën e Labovës nga shkatërrimi; a është e vërtetë?
Po, edhe ajo ishte në listën e atyre që duheshin shkatërruar. Në atë kohë, im atë, si një njeri që e adhuronte kishën sepse ishte rritur pranë saj dhe kishte kaluar shumë momente të jetës së tij aty, bëri ç'mundi. Duke qenë se ishte një njeri që kishte akses edhe në nivele të larta, arriti të siguronte që kisha të mos shembej. Ajo u mbyll dhe u kthye në magazinë. Kështu, ikonostasi, ikonat, pikturat murale etj., nuk u dëmtuan aspak, u ruajtën me fanatizëm nga fshatarët, njësoj si u ruajt edhe Kryqi. Pra, asgjë nuk u dëmtua, dhe natyrisht ishte një kontribut jo vetëm i babait, por i gjithë fshatarëve që i ruajtën. Kisha e Labovës së Kryqit është një ndër tri kishat më të vjetra në Ballkan. Unë mendoj se duhet më tepër vëmendje për të, mund të ishte. Unë kam tentuar të bisedoj me zyrtarë të UNESCO-s për ta futur në mbrojtjen e saj. Deri tani asnjë përgjigje. Kisha e Labovës është një pasuri kombëtare, nuk u takon vetëm labovitëve por të gjithëve, afër e larg saj. Ajo mund të jetë burim zhvillimi për zonën ku ndodhet, ka një interes të madh të turistëve, vijnë nga vende të ndryshme si Greqia etj.
Ka monumente të tjera zona?
Po, ka edhe një kishë tjetër në Labovën e sipërme, si dhe një kala. Pak të njohura. Askush nuk i përmend dhe është për të ardhur keq. Ajo që unë do të shtoja është se im atë kishte bërë një plan për zhvillimin e zonës ku parashihet që kalaja dhe dy kishat do t'i sillnin zonës një tjetër standard jetese. Ai ishte i bindur që historia do vlerësohej. Thonë që kisha e Labovës është një model në miniaturë i kishës së Shën Sofisë së Stambollit e gjithashtu thuhet se vetë Justiniani e ka bërë martesën në këtë kishë. Kjo tregon se sa e zhvilluar ka qenë kjo zonë shekuj më parë dhe se sa pas dore është lënë ajo sot.
Ju keni kontribuar edhe për ndërtimin e rrugës së zonës...
Banorët e zonës erdhën tek unë dhe më kërkuan ndihmë për ndërtimin e zonës. I shkova në zyrë Pandeli Majkos, aso kohe ministër i Mbrojtjes; sapo kishte mbaruar ndërtimi i rrugës së Llogorasë, me ndihmën e reparteve të ushtrisë. Majko me kënaqësi dhe pa mëdyshje premtoi që rruga do të ndërtohej. Ndihmoi duke sjellë repartin e xhenios dhe makineritë e rënda. Rruga u ndërtua edhe me kontributin e vetë komunitetit të Labovës. Banorëve iu lehtësua pak udhëtimi për në Libohovë e Gjirokastër. Kur u përurua rruga, ata i kërkuan ministrit Majko për të ndërtuar rrugën edhe për në fshatrat e tjera, që në fakt u realizua. Sot Labova e Kryqit ka nevojë urgjente për të bërë rregullimin përfundimtar të asaj rruge, që të dalin në pah vlerat monumentale, shpirtërore e historike të zonës.
Kisha e Labovës nuk kishte prift. Merret nga zona të tjera për të kryer ritet fetare?
Po, vjen nga Gjirokastra. Ndihem keq kur prifti që vjen i lexon psalmet në gjuhën greke. Ajo nuk është kishë greke, është kishë shqiptare, autoktone. Banorët e zonës janë shqiptarë autoktonë. Nuk arrij ta pranoj këtë.
Prifti që vjen aty, është grek apo shqiptar?
Është shqiptar, dhe unë ia kam thënë që kisha është shqiptare e jo greke dhe se duhet t'i lexojë psalmet shqip.
Pse i lexon në gjuhën greke?
Mbase sepse dikush i ka kërkuar që ta bëjë këtë, ose sepse mbase dikush do që të thotë se kisha është greke. Nuk e di. Pas zhurmës që bëra unë dhe kritikave ndaj priftit, një vit erdhi një prift tjetër, At Ilia, dhe psali në gjuhën shqipe. Nuk duhen politizuar kisha dhe besimi; nëse politika ndërhyn, është për të ardhur keq. Por, theksoj prapë se kisha e Labovës është shqiptare. Ajo është e shenjtë, një pasuri kombëtare për të cilën ne duhet të kujdesemi e ta mbrojmë, është tregues i gjallë i historisë, kulturës e qytetarisë sonë.
(er.nu/Gazeta Shqiptare/BalkanWeb)
Humbja e kryqit të kishës së Labovës, që daton në shek.V, ndërtuar nga Justiniani, i cili me shumë gjasa ka mbajtur në këtë kishë edhe ceremoninë e tij martesore, ka një rëndësi të madhe për Kozarën. Edhe pse nuk e beson shumë, në vegjëli, e gjyshja i ka treguar se kryqi kishte fuqi shëruese dhe se shumë banorë të zonës kanë gjetur qetësinë prej tij. Rreth 24 vite pas humbjes së objektit të shenjtë, që besohej që qe ndërtuar me drurin e kryqit në të cilin vdiq Krishti, askush nuk të jep një informacion të saktë. "Ka shumë legjenda për humbjen e tij...", - thotë ajo me keqardhje. Më tej gjatë bisedës, Kozara sjell në vëmendje faktin që në shumë raste meshat në atë kishë mbahen në gjuhën greke, gjë që ajo e konsideron të pafalshme. "Ajo i takon kohës së Bizantit dhe është autoktone, nuk ka asnjë lidhje me kishën greke. Meshat duhen mbajtur në gjuhën shqipe", - thekson Kozara.
Zonja Kati, ju jeni me origjinë nga Labova e Kryqit në Gjirokastër. Cilat janë vlerat e kishës së fshatit?
Labova e Kryqit është një fshat që ndodhet në anën tjetër të Gjirokastrës, përballë saj, mbi Libohovë. Është një fshat nga i cili kam origjinën e babait dhe që ka marrë emrin nga kisha në qendër të fshatit, me një histori shumë të vjetër të origjinës së saj. Për arsye të vlerave historike që ka, kisha e Labovës së Kryqit meriton të ketë shumë më tepër vëmendje. Nuk jam historiane, por kam mundur të mësoj se kisha është shumë e vjetër. Është ngritur që në kohën e Justinianit, i cili dhe financoi ndërtimin e saj. Ajo i takon kohës së Bizantit dhe është autoktone, nuk ka asnjë lidhje me kishën greke apo pravosllave.
Ka pretendime të tilla?
Ka pasur pretendime të tilla, por origjina e saj është shqiptare. Ajo ka mundur t'u rezistojë shekujve, pavarësisht betejave që mund të jenë bërë, sepse për fat të keq nuk kemi asnjë lloj historiku të dokumentuar dhe të vërtete mbi jetën e saj në shekuj. Rëndësi ka që është në këmbë dhe është e mrekullueshme. Çdo datë 8 shtator banorët e Labovës festojnë Ditën e Shën Mërisë, një festë madhështore ku labovitët vijnë nga të gjitha anët e botës.
Kjo kishë ka nevojë për vëmendje. Banorët kudo që ndodhen kontribuojnë vazhdimisht me para për mirëmbajtjen e saj. Por kjo nuk është e mjaftueshme, pasi ky tempull ka vlera të jashtëzakonshme. Ajo ka ruajtur për shekuj me radhë një kryq të rrallë brenda saj. Kryqi u ka shërbyer fshatarëve për t'u qetësuar e për t'u kuruar.
Si përdorej kryqi për të shëruar të sëmurët?
Labovitët kishin shumë besim tek Kryqi (Kriqi); e quanin çudibërës, e merrnin në shtëpi sa herë që kishin ndonjë hall apo problem shëndetësor, e vendosnin poshtë jastëkut të fëmijës apo të sëmurit dhe, mbase është besim i tepërt, por gjyshja ime më thoshte se ai kërciste tri herë dhe pas kësaj, fëmija përmirësohej. Unë nuk jam supersticioze dhe nuk besoj në gjëra që nuk i kam parë vetë, por nëna më thoshte se ai bënte mrekullira. Ishte një kryq i vogël, për të cilin thuhej se ishte i punuar me drurin e kryqit me të cilin u kryqëzua Krishti. Prapë them, mbase është besim i tepruar, por ja që u ka lehtësuar vuajtjet fshatarëve.
Si humbi kryqi, çfarë dini ju?
Ai u vodh në kishë. Labovitët kishin mundur ta ruanin duke e mbajtur të fshehur nga diktatura për dekada me radhë. Ishte një objekt i shenjtë, labovitët e dinin mirë se ç'vlera kishte. Aq më tepër kur Shqipëria u shpall vendi i parë ateist në botë, në 1968. Të gjitha kishat e xhamitë u mbyllën. Shumë u shkatërruan në mënyrë barbare, pa menduar fare për besimtarët, për historinë, për pasojat, thjesht me një urdhër nga lart. Sot, neve na është rikthyer e drejta e besimit fetar, e cila na u mohua për rreth 23 vjet. Aksioni makabër për shkatërrimin e kishave dhe xhamive në atë kohë iu ngarkua rinisë dhe ajo e pranoi dhe e zbatoi; pushteti shtet bënte ligjin.
A jeni interesuar ju ose babai juaj për të mësuar se ku shkoi kryqi? Banorët akuzojnë Pranvera Hoxhën; ju çfarë informacioni keni?
Ka shumë legjenda për vjedhjen e kryqit. Unë nuk mund të vë dorën tek askush dhe nuk mund të akuzoj asnjë, pasi është një aksion kriminal do thosha unë, me të cilin duhet të merren drejtësia dhe organet shtetërore. Babai im është interesuar shumë në lidhje me këtë, duke shpresuar se kryqi diku do të gjendet. Megjithatë, pas shumë thashethemesh, babait tim i kanë thënë se e kanë nxjerrë jashtë Shqipërie. Është çuar diku jashtë. Gjithsesi, fakti që kryqi nuk është më, nuk e ka dobësuar magjinë e kishës. Një labovit që banon në USA, ka bërë një kryq të ngjashëm me origjinalin dhe ia ka dhuruar kishës. Njerëzit kthehen gjithnjë tek ajo, e duan, e respektojnë, gjejnë ngushëllim, e ndihmojnë.
Megjithatë është goditur disa herë nga krimi, ku janë marrë disa ikona qindravjeçare.
Disa u kthyen, po unë nuk e di nëse janë origjinale apo imitime. Atë natë vjedhja ka qenë e organizuar shumë mirë. Krejt papritur janë fikur dritat në të gjithë fshatin. U futën nga dritarja dhe u morën. Për mua ky është një akt kriminal; janë vjedhur objekte me vlera të jashtëzakonshme dhe ato duhet t'i mbrojë shteti, janë pasuri kombëtare.
Në kohën e komunizmit, labovitët thonë që babai juaj, Vasil Kati ka ndërhyrë për ta shpëtuar kishën e Labovës nga shkatërrimi; a është e vërtetë?
Po, edhe ajo ishte në listën e atyre që duheshin shkatërruar. Në atë kohë, im atë, si një njeri që e adhuronte kishën sepse ishte rritur pranë saj dhe kishte kaluar shumë momente të jetës së tij aty, bëri ç'mundi. Duke qenë se ishte një njeri që kishte akses edhe në nivele të larta, arriti të siguronte që kisha të mos shembej. Ajo u mbyll dhe u kthye në magazinë. Kështu, ikonostasi, ikonat, pikturat murale etj., nuk u dëmtuan aspak, u ruajtën me fanatizëm nga fshatarët, njësoj si u ruajt edhe Kryqi. Pra, asgjë nuk u dëmtua, dhe natyrisht ishte një kontribut jo vetëm i babait, por i gjithë fshatarëve që i ruajtën. Kisha e Labovës së Kryqit është një ndër tri kishat më të vjetra në Ballkan. Unë mendoj se duhet më tepër vëmendje për të, mund të ishte. Unë kam tentuar të bisedoj me zyrtarë të UNESCO-s për ta futur në mbrojtjen e saj. Deri tani asnjë përgjigje. Kisha e Labovës është një pasuri kombëtare, nuk u takon vetëm labovitëve por të gjithëve, afër e larg saj. Ajo mund të jetë burim zhvillimi për zonën ku ndodhet, ka një interes të madh të turistëve, vijnë nga vende të ndryshme si Greqia etj.
Ka monumente të tjera zona?
Po, ka edhe një kishë tjetër në Labovën e sipërme, si dhe një kala. Pak të njohura. Askush nuk i përmend dhe është për të ardhur keq. Ajo që unë do të shtoja është se im atë kishte bërë një plan për zhvillimin e zonës ku parashihet që kalaja dhe dy kishat do t'i sillnin zonës një tjetër standard jetese. Ai ishte i bindur që historia do vlerësohej. Thonë që kisha e Labovës është një model në miniaturë i kishës së Shën Sofisë së Stambollit e gjithashtu thuhet se vetë Justiniani e ka bërë martesën në këtë kishë. Kjo tregon se sa e zhvilluar ka qenë kjo zonë shekuj më parë dhe se sa pas dore është lënë ajo sot.
Ju keni kontribuar edhe për ndërtimin e rrugës së zonës...
Banorët e zonës erdhën tek unë dhe më kërkuan ndihmë për ndërtimin e zonës. I shkova në zyrë Pandeli Majkos, aso kohe ministër i Mbrojtjes; sapo kishte mbaruar ndërtimi i rrugës së Llogorasë, me ndihmën e reparteve të ushtrisë. Majko me kënaqësi dhe pa mëdyshje premtoi që rruga do të ndërtohej. Ndihmoi duke sjellë repartin e xhenios dhe makineritë e rënda. Rruga u ndërtua edhe me kontributin e vetë komunitetit të Labovës. Banorëve iu lehtësua pak udhëtimi për në Libohovë e Gjirokastër. Kur u përurua rruga, ata i kërkuan ministrit Majko për të ndërtuar rrugën edhe për në fshatrat e tjera, që në fakt u realizua. Sot Labova e Kryqit ka nevojë urgjente për të bërë rregullimin përfundimtar të asaj rruge, që të dalin në pah vlerat monumentale, shpirtërore e historike të zonës.
Kisha e Labovës nuk kishte prift. Merret nga zona të tjera për të kryer ritet fetare?
Po, vjen nga Gjirokastra. Ndihem keq kur prifti që vjen i lexon psalmet në gjuhën greke. Ajo nuk është kishë greke, është kishë shqiptare, autoktone. Banorët e zonës janë shqiptarë autoktonë. Nuk arrij ta pranoj këtë.
Prifti që vjen aty, është grek apo shqiptar?
Është shqiptar, dhe unë ia kam thënë që kisha është shqiptare e jo greke dhe se duhet t'i lexojë psalmet shqip.
Pse i lexon në gjuhën greke?
Mbase sepse dikush i ka kërkuar që ta bëjë këtë, ose sepse mbase dikush do që të thotë se kisha është greke. Nuk e di. Pas zhurmës që bëra unë dhe kritikave ndaj priftit, një vit erdhi një prift tjetër, At Ilia, dhe psali në gjuhën shqipe. Nuk duhen politizuar kisha dhe besimi; nëse politika ndërhyn, është për të ardhur keq. Por, theksoj prapë se kisha e Labovës është shqiptare. Ajo është e shenjtë, një pasuri kombëtare për të cilën ne duhet të kujdesemi e ta mbrojmë, është tregues i gjallë i historisë, kulturës e qytetarisë sonë.
(er.nu/Gazeta Shqiptare/BalkanWeb)