Kriza globale e të drejtave të njeriut
Miliona jetë të përditshme janë prekur tashmë nga efektet e ngrohjes globale: thatësirat, ngricat, përmbytjet apo ciklonet. Të drejtat themelore të njeriut, siç është e drejta për jetën, shëndetin, ushqimin, ujin, strehimin apo pronën, janë kërcënuar. Ata që do të vuajnë më shumë janë ata që janë tashmë vulnerabël, jo më pak njerëz në zona të varfra dhe mes tyre të moshuarit, gratë dhe fëmijët. Një zgjidhje e fortë për klimën në Konferencën e Kombeve të Bashkuara në Kopenhagen në dhjetor është megjithatë veçanërisht e rëndësishme për mbrojtjen e të drejtave të njeriut.
Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut pohon se "secilit i përket një rend social dhe ndërkombëtar, në të cilën të drejtat dhe liritë e tyre… mund të realizohen plotësisht". Ky rend është nënçmuar sot me mungesën e aksionit efektiv kundër ndryshimit të klimës.
Mary Robinson, ish-komisionerja e lartë e OKB-së për të Drejtat e Njeriut, shkroi kohët e fundit se "ne kemi dështuar kolektivisht të kuptojmë shkallën dhe urgjencën e problemit. Ndryshimi i klimës nxori në pah dobësitë e panumërta në arkitekturën tonë të tanishme institucionale, përfshirë mekanizmat e saj të të drejtave të njeriut. Për të shtruar këtë çështje në mënyrë efektive, kërkohet një transformim i kapacitetit global të politikave - nga mbledhja e informacionit dhe vendimmarrja kolektive te forcimi i ligjit dhe shpërndarja e burimeve".
Sfida në Kopenhagen do të jetë për të përmirësuar këtë dështim dhe të fillojë zhvillimin e një kapaciteti të koordinuar për të parandaluar ngrohjen e mëtejshme globale të rrezikshme dhe, në të njëjtën kohë për të marrë masat e nevojshme për të balancuar degradimin, i cili është tani i paevitueshëm dhe ka ndodhur tashmë.
Kjo do të kërkojë një frymë të vetme solidariteti. Ne duhet të njohim ndërvarësinë tonë. Vendet më të pasura kanë kontribuar më shumë në ngrohjen globale, ndërsa më të varfrat deri tani u është dashur të marrin shumicën e pasojave.
Reduktimet e nxjerrjeve të karbonit të premtuara nga shtetet e zhvilluara nuk i kanë arritur me siguri pritshmëritë e botës në zhvillim. Po aq edhe fondet e adaptimit të caktuara për të ndihmuar kombet e varfra për të mbrojtur shoqëritë e tyre kundër impakteve të ndryshimit të klimës. Kjo, me radhë, i ka bërë vendet e zhvilluara me më pak dëshirë të frenojnë rritjen e nxjerrjeve të tyre.
Një tjetër katastrofë në diskutimet e ndryshimit të klimës deri tani ka qenë mungesa e theksimit të të drejtave të njeriut. Megjithëse raportet e Panelit Ndërqeveritar mbi Ndryshimin e Klimës (IPCC) përshkruajnë pasojat sociale të ngrohjes globale, ato nuk aplikojnë një analizë të të drejtave të njeriut.
Megjithatë, Zyra e Komisionerit të Lartë për të Drejtat e Njeriut të OKB-së ka lëshuar tani një raport mbi marrëdhënien mes ndryshimit të klimës dhe të drejtave të njeriut. Dokumenti përshkruan efektet e ndryshimit të klimës për individët e komunitetet dhe thekson obligimet e bazuara në traktatet e qeverive për të mbrojtur të drejtat e atyre që janë të afektuara nga impakti i ngrohjes globale ose nga politikat dhe masat e caktuara për të adresuar ndryshimin e klimës.
Një tjetër raport i fundit, i botuar nga Këshilli Ndërkombëtar mbi Politikat e të Drejtave të Njeriut - argumenton se kufijtë disiplinorë mes së drejtës ambientaliste dhe asaj të të drejtave të njeriut duhet tani të kryqëzohen.
Ai tregon se që të dyja, edhe politika për të reduktuar nivelet e nxjerrjeve (lehtësimi) dhe përpjekjet për të forcuar kapacitetet e shoqërive për të zgjidhur me sukses impaktet e ndryshimit të klimës (adaptimi) mund të jetë më efektive nëse është e lidhur me të drejtat e njeriut.
Një analizë e të drejtave të njeriut, do t‘u shtonte, në të vërtetë, perspektiva të rëndësishme negociatave mbi masat kundër ndryshimit të klimës. Jo më pak, ai mund të ndihmojë të qartësojë pasojat konkrete të përditshme të njerëzve dhe më tej të na kujtojë ne se ndryshimi i klimës ka të bëjë me vuajtjen njerëzore.
Eshtë e rëndësishme të kuptohet se kush është në rrezik dhe si ato mund të mbrohen më mirë. Njohuritë për impaktin e të drejtave të njeriut mbi individët apo komunitetet do të inkurajojnë me shpresë ndërgjegjësimin, për të parandaluar në këtë mënyrë efektin zinxhir, siç është zhvendosja masive dhe konflikti. Ato mund të drejtojnë targetimin e ndihmës te grupet më të dobëta.
Standardet dhe parimet e të drejtave të njeriut do të siguronin gjithashtu mbrojtje, të cilat duhet të integrohen në plane dhe politika për të adresuar ndryshimin e klimës. Të drejtat sociale dhe ekonomike duhet të mbrohen, duke bërë përdorur sa më mirë burimet e mundshme. Me fjalë të tjera, atyre duhet t‘u jepet prioritet.
Kjo gjë kërkon që popullsitë e prekura kanë të drejtën të jenë të mirinformuara dhe të marrin pjesë në vendimmarrje relevante nëpërmjet proceseve demokratike të ndershme. Këto qëllime janë reflektuar në Konventën e Aarhus të vitit 1998 me nenet për shpërndarje proaktive të informacioneve dhe përfshirje të njerëzve të prekur në përgatitjen e planeve dhe programeve për të luftuar rreziqet e mjedisit.
Gjithashtu ka një nevojë të fortë për të diskutuar përgjegjësinë. Duke përdorur standardet e të drejtave të njeriut, shtetet mund të përcaktojnë kërkesat minimale si për politikat e lehtësimit dhe për ato të adaptimit. Duhet të bëhet e qartë se dëmtimi i mjedisit, që shkon përtej një niveli të caktuar, duke shkaktuar dëmtim te disa të drejta të njeriut, është e papranueshme dhe joligjore.
Mary Robinson përmendi nevojën për të formatuar mekanizmat e të drejtave të njeriut për t‘u marrë me sfidat e reja lidhur me ndryshimin e klimës. Është e nevojshme të ketë procedura efektive për të vendosur përgjegjësinë dhe për të siguruar riparim për viktimat. Megjithatë, nuk do të jetë e lehtë të vendoset përgjegjësi konkrete, në rastet kur ka shumë keqbërës dhe nga vende të tjera, nga ato ku është ndier dëmtimi.
Gjykata Europiane e të Drejtave të Njeriut ka njohur deri diku të drejtat e ambientit (shumica në lidhje me nenin 8 të Konventës Europiane). Në një rast, gjykata vërejti se "ndotjet e rënda ambientaliste mund të afektojnë mirë qenien e individëve dhe t‘i ndalojë ata të gëzojnë shtëpitë e tyre duke afektuar jetën e tyre familjare dhe private negativisht".
Gjykata ka konfirmuar gjithashtu obligimin e shteteve për të kryer studime të mirëfillta përpara se të lejojnë një aktivitet, i cili mund të shkaktojë dëmtim ambiental dhe t‘i bëjë të njohura këto studime para publikut.
Ai ka gjetur më tej një shkelje të së drejtës për jetën, në një rast kur autoritetet nuk morën veprime parandaluese kur ato nuk ishin në dijeni për një rrezik në rritje dhe nuk e mbajtën popullatën të informuar për rrezikun.
Karta Sociale Europiane parashikon të drejtën për shëndetin dhe u kërkon shteteve palë për të "eliminuar sa më shpejt shkaqet e sëmundjeve" (neni 11). Në këtë bazë, Komiteti Europian i Çështjeve Sociale i ka quajtur shtetet përgjegjëse se kanë treguar progres të matshëm në uljen e niveleve të ndotjes.
I njëjti rregull do të mbulonte rreziqet nukleare, rreziqet e lidhura me amiantin apo sigurinë në ushqim.
Këto janë vetëm hapat e parë. Me rritjen e ndërgjegjësimit për dëmet e shkaktuara nga ndryshimi i klimës do të jetë e nevojshme të qartësohen më thellë obligimet që duhet të jenë të lidhura me një ambient të shëndetshëm.
Tashmë, konferenca e parë e OKB-së mbi ambientin në Stokholm më 1972 deklaroi si një të drejtë njerëzore pasjen e "kushteve të përshtatshme të jetës, në një ambient të një cilësie që lejon një jetë me dinjitet dhe mirëqenie…"
Deklarata nuk përfundoi atje: ai bëri gjithashtu të qartë se ne të gjithë kemi "një përgjegjësi solemne për të mbrojtur dhe për të përmirësuar mjedisin për brezat e tanishëm dhe të ardhshëm". Po, kjo është ajo për të cilën ne flasim.
* Komisioneri i Këshillit të Europës për të Drejtat e Njeriut
Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut pohon se "secilit i përket një rend social dhe ndërkombëtar, në të cilën të drejtat dhe liritë e tyre… mund të realizohen plotësisht". Ky rend është nënçmuar sot me mungesën e aksionit efektiv kundër ndryshimit të klimës.
Mary Robinson, ish-komisionerja e lartë e OKB-së për të Drejtat e Njeriut, shkroi kohët e fundit se "ne kemi dështuar kolektivisht të kuptojmë shkallën dhe urgjencën e problemit. Ndryshimi i klimës nxori në pah dobësitë e panumërta në arkitekturën tonë të tanishme institucionale, përfshirë mekanizmat e saj të të drejtave të njeriut. Për të shtruar këtë çështje në mënyrë efektive, kërkohet një transformim i kapacitetit global të politikave - nga mbledhja e informacionit dhe vendimmarrja kolektive te forcimi i ligjit dhe shpërndarja e burimeve".
Sfida në Kopenhagen do të jetë për të përmirësuar këtë dështim dhe të fillojë zhvillimin e një kapaciteti të koordinuar për të parandaluar ngrohjen e mëtejshme globale të rrezikshme dhe, në të njëjtën kohë për të marrë masat e nevojshme për të balancuar degradimin, i cili është tani i paevitueshëm dhe ka ndodhur tashmë.
Kjo do të kërkojë një frymë të vetme solidariteti. Ne duhet të njohim ndërvarësinë tonë. Vendet më të pasura kanë kontribuar më shumë në ngrohjen globale, ndërsa më të varfrat deri tani u është dashur të marrin shumicën e pasojave.
Reduktimet e nxjerrjeve të karbonit të premtuara nga shtetet e zhvilluara nuk i kanë arritur me siguri pritshmëritë e botës në zhvillim. Po aq edhe fondet e adaptimit të caktuara për të ndihmuar kombet e varfra për të mbrojtur shoqëritë e tyre kundër impakteve të ndryshimit të klimës. Kjo, me radhë, i ka bërë vendet e zhvilluara me më pak dëshirë të frenojnë rritjen e nxjerrjeve të tyre.
Një tjetër katastrofë në diskutimet e ndryshimit të klimës deri tani ka qenë mungesa e theksimit të të drejtave të njeriut. Megjithëse raportet e Panelit Ndërqeveritar mbi Ndryshimin e Klimës (IPCC) përshkruajnë pasojat sociale të ngrohjes globale, ato nuk aplikojnë një analizë të të drejtave të njeriut.
Megjithatë, Zyra e Komisionerit të Lartë për të Drejtat e Njeriut të OKB-së ka lëshuar tani një raport mbi marrëdhënien mes ndryshimit të klimës dhe të drejtave të njeriut. Dokumenti përshkruan efektet e ndryshimit të klimës për individët e komunitetet dhe thekson obligimet e bazuara në traktatet e qeverive për të mbrojtur të drejtat e atyre që janë të afektuara nga impakti i ngrohjes globale ose nga politikat dhe masat e caktuara për të adresuar ndryshimin e klimës.
Një tjetër raport i fundit, i botuar nga Këshilli Ndërkombëtar mbi Politikat e të Drejtave të Njeriut - argumenton se kufijtë disiplinorë mes së drejtës ambientaliste dhe asaj të të drejtave të njeriut duhet tani të kryqëzohen.
Ai tregon se që të dyja, edhe politika për të reduktuar nivelet e nxjerrjeve (lehtësimi) dhe përpjekjet për të forcuar kapacitetet e shoqërive për të zgjidhur me sukses impaktet e ndryshimit të klimës (adaptimi) mund të jetë më efektive nëse është e lidhur me të drejtat e njeriut.
Një analizë e të drejtave të njeriut, do t‘u shtonte, në të vërtetë, perspektiva të rëndësishme negociatave mbi masat kundër ndryshimit të klimës. Jo më pak, ai mund të ndihmojë të qartësojë pasojat konkrete të përditshme të njerëzve dhe më tej të na kujtojë ne se ndryshimi i klimës ka të bëjë me vuajtjen njerëzore.
Eshtë e rëndësishme të kuptohet se kush është në rrezik dhe si ato mund të mbrohen më mirë. Njohuritë për impaktin e të drejtave të njeriut mbi individët apo komunitetet do të inkurajojnë me shpresë ndërgjegjësimin, për të parandaluar në këtë mënyrë efektin zinxhir, siç është zhvendosja masive dhe konflikti. Ato mund të drejtojnë targetimin e ndihmës te grupet më të dobëta.
Standardet dhe parimet e të drejtave të njeriut do të siguronin gjithashtu mbrojtje, të cilat duhet të integrohen në plane dhe politika për të adresuar ndryshimin e klimës. Të drejtat sociale dhe ekonomike duhet të mbrohen, duke bërë përdorur sa më mirë burimet e mundshme. Me fjalë të tjera, atyre duhet t‘u jepet prioritet.
Kjo gjë kërkon që popullsitë e prekura kanë të drejtën të jenë të mirinformuara dhe të marrin pjesë në vendimmarrje relevante nëpërmjet proceseve demokratike të ndershme. Këto qëllime janë reflektuar në Konventën e Aarhus të vitit 1998 me nenet për shpërndarje proaktive të informacioneve dhe përfshirje të njerëzve të prekur në përgatitjen e planeve dhe programeve për të luftuar rreziqet e mjedisit.
Gjithashtu ka një nevojë të fortë për të diskutuar përgjegjësinë. Duke përdorur standardet e të drejtave të njeriut, shtetet mund të përcaktojnë kërkesat minimale si për politikat e lehtësimit dhe për ato të adaptimit. Duhet të bëhet e qartë se dëmtimi i mjedisit, që shkon përtej një niveli të caktuar, duke shkaktuar dëmtim te disa të drejta të njeriut, është e papranueshme dhe joligjore.
Mary Robinson përmendi nevojën për të formatuar mekanizmat e të drejtave të njeriut për t‘u marrë me sfidat e reja lidhur me ndryshimin e klimës. Është e nevojshme të ketë procedura efektive për të vendosur përgjegjësinë dhe për të siguruar riparim për viktimat. Megjithatë, nuk do të jetë e lehtë të vendoset përgjegjësi konkrete, në rastet kur ka shumë keqbërës dhe nga vende të tjera, nga ato ku është ndier dëmtimi.
Gjykata Europiane e të Drejtave të Njeriut ka njohur deri diku të drejtat e ambientit (shumica në lidhje me nenin 8 të Konventës Europiane). Në një rast, gjykata vërejti se "ndotjet e rënda ambientaliste mund të afektojnë mirë qenien e individëve dhe t‘i ndalojë ata të gëzojnë shtëpitë e tyre duke afektuar jetën e tyre familjare dhe private negativisht".
Gjykata ka konfirmuar gjithashtu obligimin e shteteve për të kryer studime të mirëfillta përpara se të lejojnë një aktivitet, i cili mund të shkaktojë dëmtim ambiental dhe t‘i bëjë të njohura këto studime para publikut.
Ai ka gjetur më tej një shkelje të së drejtës për jetën, në një rast kur autoritetet nuk morën veprime parandaluese kur ato nuk ishin në dijeni për një rrezik në rritje dhe nuk e mbajtën popullatën të informuar për rrezikun.
Karta Sociale Europiane parashikon të drejtën për shëndetin dhe u kërkon shteteve palë për të "eliminuar sa më shpejt shkaqet e sëmundjeve" (neni 11). Në këtë bazë, Komiteti Europian i Çështjeve Sociale i ka quajtur shtetet përgjegjëse se kanë treguar progres të matshëm në uljen e niveleve të ndotjes.
I njëjti rregull do të mbulonte rreziqet nukleare, rreziqet e lidhura me amiantin apo sigurinë në ushqim.
Këto janë vetëm hapat e parë. Me rritjen e ndërgjegjësimit për dëmet e shkaktuara nga ndryshimi i klimës do të jetë e nevojshme të qartësohen më thellë obligimet që duhet të jenë të lidhura me një ambient të shëndetshëm.
Tashmë, konferenca e parë e OKB-së mbi ambientin në Stokholm më 1972 deklaroi si një të drejtë njerëzore pasjen e "kushteve të përshtatshme të jetës, në një ambient të një cilësie që lejon një jetë me dinjitet dhe mirëqenie…"
Deklarata nuk përfundoi atje: ai bëri gjithashtu të qartë se ne të gjithë kemi "një përgjegjësi solemne për të mbrojtur dhe për të përmirësuar mjedisin për brezat e tanishëm dhe të ardhshëm". Po, kjo është ajo për të cilën ne flasim.
* Komisioneri i Këshillit të Europës për të Drejtat e Njeriut