Kur pushteti zgjedh viktima për interesat e veta!

Instituti i Dialogut & Komunikimit ka prezantuar dje një shkrimtar aktual që shkruan në gjuhën katalane. Për herë të parë në shqipe romani Senjoria i Jaume Cabre, përkthyer nga shkrimtari Bashkim Shehu

Arsyet pse nj shkrimtar mbushet plot knaqsi, kur takon nj lexues t nj gjuhe tjetr, pr shkrimtarin spanjoll Jaume Cabre sht nevoj historike. “Sepse ne shkrimtart katalan gjithmon e dim se duhet t flasim pr realitetin e vshtir n t ciln kemi jetuar, sepse fatkeqsisht nuk njihet n pjesn tjetr t bots. Faleminderit”. Cabre, i konsideruar sot si shkrimtari m i mir q shkruan aktualisht n gjuhn katalane, ka qen dje n Tiran duke prezantuar para lexuesve shqiptar romanin e tij t ri, “Senjoria”, prkthyer n shqipe nga shkrimtari Bashkim Shehu, paraqitur nga Instituti i Dialogut & Komunikimit. Fjalt e tij, pas rrfimit se si iu zu romani, kan pasur destining t tregonin se gjendet sot shoqria njerzore prball pushtetit, krimit dhe kur kemi t bjm me nj “katalanas pervers”. I konsideruar sot si shkrimtari m i mir q shkruan aktualisht n gjuhn katalane, Jaume Cabre lindi n Barcelon n vitin 1947, ku dhe vazhdon t jetoj. Krijimtaria e tij prmbledh romane, ese, drama, tregime dhe skenar televiziv. Fitues i mjaft mimeve, ndr t cilt i mimit Mediterran, pikrisht me romanin “Senjoria”, pr romanin e huaj m t mir t botuar n Franc n vitin 2004. Sivjet ai u nderua me mimin m t madh q jepet n Katalonj pr letrsin: mimi i nderit i letrsis katalane. Veprat e Jaume Cabre-s jan prkthyer n anglisht, frngjisht, italisht, gjermanisht, holandisht, norvegjisht, portugalisht, greqisht, hungarisht etj. Ndr veprat kryesore vlen t prmenden romanet: “Hija e eunukut”, “Zrat e lumit”, “Rrjeta e merimangs”, “Zrat e Pamanos”, “Njeriu nga Sau”, “Udhtimi dimror” etj. Duhet thn se romani “Senjoria” sht vepra e par e prkthyer n shqip nga gjuha katalane. Vizita e Jaume Cabre n Shqipri u organizua me ndihmn e Institutit Ramon Llull, Barcelon. N fjalt e mposhtme, dje Jaume Cabre ka folur prball atakuesve t par n shqipe, t ciln e prgatitm m posht t plot bisedn e plot:

Si nisi “Zotria” i romanit?

Kur kam nisur t shkruaj librin nuk e nisa nga fillimi. Pr her t par pas dhjet vjetsh q kishte vdekur Franko diktatori, dnohen dy gjyqtar pr gabime t ndryshme q kishin br, pasi drejtsia gjat periudhs s frankizmit ishte shum e korruptuar. Pra kaluan gjith ato vite derisa t dnohej nga gjyqtart e korruptuar.

Nga ky realitet, si vjen prfytyrimi i ktij Zotrie n roman?

T prfytyrosh nj Zotri, i cili kishte pasur pushtetin e gjyqtarve, i cili duhet t merrte n antn e vet rrobat e prditshme, makinn e rrojs dhe t hynte n burg. Ky ishte nj poshtrim i madh pr kt person n at koh mendova se duhej t bja romanin e ktij personi. Pr nj koh t gjat punova me nj personazh, i cili sht vendosur n vitin 1780 dhe n Barcelonn e vitit 1980. Por nj dit prshkrova nj piktur q kishte tre personazhe n shtpin e vet, q ishte nj paraardhs i tij n kt piktur. E prshkrova kt paraardhs me shum detaje, me shum, shum vmendje. Dhe u dashurova me kt personazh. N at koh vendosa q n romanin e ardhshm do ta kem kt personazh q un e prshkrova. Kshtu q, pr kt arsye un u transferova n shekullin XII, ku thjesht ishte shtje dashurie. Dhe pastaj m’u desh q t gjeja dokumentet... E kalova shum mir kt pun, sepse kisha besim n mundsit e ktij personazhi. Por ama m doli nj problem i ri, sepse pr t shkruar kt roman m’u deshn gjasht vjet. Nuk e di nse u fol ktu nga Bashkim Shehu pr nj personazh dashakeqs, por nuk e di se sa e vshtir sht t bashkjetosh pr gjasht vjet me nj bir bushtre ta themi. Sepse do dit un duhet t hyja n dialog me t n mnyr q un t shpikja, t krijoja historin. Edhe un vet skandalizohesha me ato mendime q kishte ai. Kshtu q n fund vendosa bra nj marrveshje, q ti do t m thuash idet e tua, apo budallallqet e tua q mua m shkojn m mir, dhe un do t bj m njerzor. Pr kt arsye iu kushtova nj pasioni t madh, q n ato momente ishte shum e fuqishme te mua, ishte astronomia. Kshtu q e bra at nj astronom shum t mir me njohurit e mia, q megjithse n nj epok tjetr n shekullin XIX, ai ndiqte vijat, apo linjat astronomike t kohs m moderne dhe kjo gj ma bri at nj personazh m njerzor, m t afrt po ama ai ishte ashtu si ishte. Kam prdorur si simbolik teleskopin, dhe ai kt e prdori pr qllime perverse. Pra t gjitha kto jan shtje q trajtohen brenda romanit q lexuesi do t’i njoh bashk me njohjen e fytyrs s ktij personazhi. Pra gjasht vjet pun q m sht dashur sht e vshtir t tregohet ktu, un desha t’ju them se si filloi kjo pun q pr nj romancier sht aventur t nissh pr t shkruar nj roman, nj rrug q fillon dhe nuk e di se ku do t t oj. Bashkimi bri nj interpretim n lidhje me vlern e teleskopit q sht nj simbol n roman, dhe un jam krejtsisht dakord me at prshkrim q i bri prkthyesi. Kjo sht e gjitha. Dua vetm t prsris dhe ta bj t qart ktu, se sa i knaqur jam q kam mundsi t flas ktu n Tiran prpara jush, pr nj libr timin. Dshiroj q t mos jet hera e fundit bashk. M von dua t kemi mundsi t themi gjra pr letrsin katalane. Sepse ne shkrimtart katalan gjithmon e dim se duhet t flasim pr realitetin e vshtir n t ciln kemi jetuar sepse fatkeqsit nuk njihet n pjesn tjetr t bots.

Libri juaj flet pr korrupsionin, krimin, pushtetin dhe erosin. A vazhdon t jet shqetsim korrupsioni edhe sot, q nga koha kur sht shkruar romani?

Korrupsioni fatkeqsisht ekziston akoma. Por ndodh q prher e m tepr sht vshtir t korruptohesh, ndrkoh sofistikohen dhe mjetet e korruptimit. Mendoj se sht nj plag e shoqrive perndimore, orientale dhe sht pjes e natyrs njerzore, dhe korrupsioni sht i lidhur me proceset demokratike, por sidomos ushqehet m tepr nga proceset diktatoriale. Sepse ekziston imuniteti q i jep pushtetin njerzve kshtu q njeriu mund t korruptohet m qetsisht. Dhe kjo ndodhte gjat frankizmit, ndrsa romani e simbolizon kt, edhe pse n t pasqyrohet nj bot e mparshme domethn imuniteti i pushtetit t korruptuar, q zgjedh viktimat e veta thjesht pr interesat e veta. Ky person m shqetson. Pra drama njerzore e personit q t’i eliminon apo e familjeve t tyre nuk t intereson fare, sepse kam interes ta heq kt rndes nga rruga ime dhe s’do m ndodh asnj gj. Romani pak a shum kt trajton, kt imunitet por ky zotria q ktu sht protagonist, gjen her pas here pengesa t ndryshme, por n prgjithsi korrupsioni sht pjes e natyrs njerzore.

Dialogun me personazhin, Zotrin e konsideroni nga m t vshtirat e romanit. A vazhdojn kto personazhe t’ju bezdisin apo t’ju pengojn?

Kur un shkruaj nj roman dialogoj gjithmon me personazhet, madje zihem me ta diskutoj. Ndonjher fiton personazhi, madje nganjher ka personazhe q zhduken pa lejen time. Madje ka personazhe q m krijojn nj fytyr t timen q un nuk e njihja m prpara. Ma ofruan ata ashtu si mund t t ofrojn nj shalqi pr shembull dhe ti vendos n do ta mbash apo jo?! Duhet t’i shfrytzosh kto momente magjike.

Kur prfundon nj roman far ndodh?

Kur prfundoj nj roman mnyra ime pr t’u shkputur me t sht t filloj t shkruaj nj roman t ri. Asnjher nuk bj pushim. Asnjher nuk e lexoj veten, romanin e ri. Pr shembull kt roman nuk jam kthyer ta lexoj, sepse gjat puns e kam lexuar treqind her. Dhe kam nj radh shum t madhe librash q duhet t’i lexoj. Pr kt arsye nuk mund t’i kushtoj koh. Pr arsye profesionale ndonjher m duhet t’i kthehem tekstit, kur sht fjala pr prkthimin. Nse prkthyesi t bn ndonj pyetje duhet t’ia shpjegosh, duhet ta rilexosh kapitullin ku bhet pyetja. Sepse normalisht pyetjet q bjn prkthyesit jan t thella dhe duhen shpjeguar. Pra nuk sht nj pyetje si quhet ky zog dhe i thua emrin. Jan pyetje n fakt pr situatn, gjendjen, far ndodh e kshtu duhet t’i kthehesh rileximit. Pr kt arsye, kt Zotri e kam vendosur n romanin e vet,