Lamtumire shesh e Skenderbe
Nga Artan Lame
Me ne fund pas 30 vjet perpjekjesh titanike ja dolem ta shkaterrojme dhe zhdukim sheshin Skenderbej. Vertet na u deshen shume perpjekje por tani mund te themi me krenari se vepra e filluar 90 vjet me pare nuk ekziston me.
Dy fjale histori. Sheshi Skenderbej u ideua per here te pare gjate pushtimit austro-hungarez te qytetit ne vitet e Luftes I Boterore. Asokohe u krijua emri sheshi Skenderbej dhe u fillua lirimi i hapesires qe ishte i zene me dyqane baranga rrenoja ferra e plehra.
Ne kalim midis viteve 20-30 ne kuader te planit rregullues te qytetit arkitekti elegant Italian Florestano de Fausto hartoi projektin e sheshit qe i dha formen e pergjithshme qe ai ruan ende sot ose qe e ruante. Mbi kete plan u ndertua lulishtja midis ministrive u planifikua vendosja e nje statuje te Skenderbeut aty ku u vendos me pas ne vitin 1967 dhe u hap sheshi para bashkise me nje shatervan te madh rrethor ne mes.
Gjate pushtimit italian arkitekti tjeter italian Gherardo Bosio nga me te famshmit e kohes u mor serish me sheshin Skenderbej. Ai beri disa nderhyrje ne favor te zmadhimit te tij dhe duke menduar zmadhimin e shpejte te qytetit hodhi idene e shkaterrimit te bashkise ne favor te zmadhimit te sheshit.
Pas lufte pergjithesisht u ruajt dhe u ndoqen linjat e planeve italiane duke vijuar me kufizimin e sheshit ne njerin krah me Pallatin e Kultures.
Nderhyrja me e forte mund te konsiderohet prishja e bashkise se vjeter dhe ndertimi ne vend te saj i Muzeut Historik si edhe me pas ngritja e pakuptimte e statujes se Komandantit si te mos mjaftonte statuja e Heroit Kombetar.
Pastaj vijojne vitet e trazirave pastaj te kioskave pastaj te amullise pastaj me ne fund shqiptaret u kthyen seriozisht te merren me te.
Ne vitin 2003 u miratua studimi francez i cili kishte te mirat e veta por edhe ca bishta nga pas pasi parashikonte ndertimin brenda sheshit te disa godinave qe ndonese jo te larta dhe periferike e prishnin silueten dhe teresine e tij.
Per fat te mire vetem pak vjet me pas me 2008-n u miratua studimi perfundimtar i sheshit i quajturi projekti belg i cili jo vetem qe rregullonte gabimin e meparshem duke anuluar te gjitha ndertimet ne shesh por krijonte perfundimisht nje hapesire te madhe te vetmen e ketij lloji ne te gjitha trojet shqiptare.
Filluan punimet qe ndoshta u zgjaten ca si shume kur... papritur me ndryshimin e kreut te bashkise i pari qe e hengri ne brinje qe sheshi.
Sot. Thone se pas ca ditesh do te perurohen punimet e kryera. E gjithe hapesira e dikurshme e sheshit do te jete e zene me shtigje rrugore te asfaltuara copera trotuaresh peme te mbjella kuturu dhe mbi te gjitha me nje koder te madhe dheu bash ne mes te tij. Gjen gjithcka aty pervec sheshit. Ka leje ska leje kush e beri projektin ku dhe kush e ka miratuar ku u gjenden parate a hapi goje Instituti i Monumenteve po Inspektorati i Mjedisit kush po i financon punimet cila firme po punon ne shesh me cfare tenderi kush... Te gjitha keto dhe te tjera pyetje te dalin menjehere perpara por skam ndermend te merrem me to. As jane ndalur ndonjehere barbaret me pyetje e as qe ben vaki te ndodhe ketu ku barbaret kane zene me pushke ne dore deren e kryeqytetit. Thjesht dua te ndaj me ju o lexonjes keqardhjen qe ndiej perbrenda pasi nga sheshi tani do te mbetet vetem emri pasi vetem shesh nuk ka me aty.
Na u deshen 500 vjet qe ta zbresim Skenderbene nga mali dhe ta kthejme ne nje hero te qyteterimit duke e vendosur midis nje sheshi ndersa tani keta me ate kodren qe kane ngritur perpara kalit te tij dhe me pemet qe e kane mbuluar na i kthyen serish Heroin midis maleve nga kane zbritur vete pa mesuar asgje nga shekulli ne te cilin rrojne.
Skane faj subkoshienca e malit nga kane zbritur nuk i le te qete te ndjehen mire midis nje sheshi ku diskutohet dhe e gjejne zgjidhjen e bejne serish sheshin te ngjaje si mal e pyll.
Sinqerisht nuk e kam hallin te demaskoj a te bej qesharake qeverisjen e sotme se ska nevoje ajo qe ti ndih une ne kete pune por vertet besoj ne keto qe them. Sipas meje eshte thjesht frika instiktive e njerezve te pyllit te ardhur ne pushtet dhe qe nuk e durojne dot hapesiren hapur. Epo ka nevoje Tirana per gjelberim te thone. Po eshte e vertete por nuk mbillet sheshi kryesor i vendit por shtohen parqet e qytetit Te paafte te shtojne parqet e lulishtet perpiqen te na trajtojne si njerez te egjer qe mezi presim te hipim neper peme.
Te zesh sheshet me peme ne nje fare menyre eshte kthim pas ashtu si shekuj me pare kur Perandoria Romake u shemb nen peshen e dyndjeve barbare dhe sheshet e mermerta te qyteteve per shekuj me radhe i mbuloi bari dhe ferrat. Ne rastin e Romes kishim barbarizim te shoqerise nga poshte ndersa ne rastin tone kemi tharje te jetes per shkak te barbarizimit te politikes nga lart. Sheshet e qyteteve kane lindur si pika qendrore te polis-it ku mblidheshin njerezit diskutonin shkembenin idete dhe madje edhe protestonin. Ky ka qene e vazhdon te jete ne boten e qyteteruar roli i sheshit te qytetit. Te perpiqesh ta zesh me peme tregon qe pervec se je impotent ne krijimin e hapesirave te reja urbane por je edhe i lig e frikacak se i trembesh grumbullimit te qytetareve te tu. Mire na e bejne qe kurse i mbajme mbi kurriz
Me zhdukjen e sheshit Skenderbej zhduket edhe nje tjeter simbol shatervani qendror i tij. Qe kur ka qene konceptuar sheshi ai ka pasur nje shatervan ne qender i cili i ndertuar ne vitet 30 i mbijetoi edhe gjermaneve qe vendosen aty nje tank gjate diteve te clirimit te Tiranes. Pastaj shatervani u rivendos ne pune per tu prishur perfundimisht ne vitet 70 kur u zevendesua me ate shatervanin tjeter te cilin e kujtojme edhe ne. Madje edhe plani belg e ruante konceptin e ujit ne shesh permes rrjedhjeve dhe baseneve qe do vendoseshin neper te. Tani me malin e ngritur para hundes se Skenderbeut edhe ky koncept u varros. Jo me kot po zgjatem tek shatervani pasi ata nga pikepamja sociale me teper se zbukurime konsiderohen si simbole.
Shatervanet jane nje nga simbolet e qyteterimit te zhvilluar. Arsyeja eshte e thjeshte. Per te bere nje shatervan duhet te kesh ose te krijosh nje shesh te besh projektin te kesh nje skulptor a artist qe ti jape formen e nje vepre arti te sjellesh nje burim uji qe ta furnizoje paprere por pastaj pas ndertimit duhet edhe ta mirembash se i gjithe ky impiant eshte delikat. Per me teper vlente kjo gje dikur kur uji duhej te vinte e te hidhej perpjete me renie te lire e jo me sistem pompash. Vini re per shembull asnje nga shatervanet e ngritur e ringritur ne Tirane ne gjysmeshekullin e fundit nuk funksionon ose jane shkaterruar. Me jepni nje arsye qe nje historian a sociolog ne kete pike te mos shkruaje neser se qyteterimi shqiptar beri keshtu edhe nje hap pas.
Per elemente te vecanta une e kam pas kritikuar edhe projektin belg te Edi Rames per sheshin dhe kjo eshte e natyrshme. E natyrshme sepse cdo qytetar ka te drejte te kete mendimin e vet dhe per me teper kur beson se realisht mund te jape kontribut permiresues. Por asokohe flisnim per elemente e per finesa te pamendueshme tani qe keta po i bien me top e me kazme te gjithes duke na i zhdukur per fare sheshin e duke na i kthyer ne mal si ato malet nga te cilat kane zbritur duke mbetur po aq te pazbutur si kur ishin atje lart.
Edhe nje element tjeter qe ndoshta e keni harruar. Jete e mot sheshi Skenderbej ka qene shtruar me plloca asfalti si i gjithe bulevardi. Edhe ky ishte nje element qe per sa e zbukuronte sheshin kerkonte kujdes e mirembajtje te vazhdueshme. Tani e shtruan me asfalt rifuxho ashtu sikunder edhe rrugen a rrugicen me te rendomte te provinces. Aman Tan do me thoni edhe me bajga le ta shtroje vec ta shtroje se na cmendi dhe na shkaterroi makinat Po pra kjo eshte nje tjeter shpikje perverse e politikes shqiptare Leri gjerat te vene keq e me keq qe kur te besh ndonje pune sado te vogel tu duket njerezve sikur ke bere kushedi se ce. E kini vene re se me sa ngadale punohet ne veprat publike ne Shqiperi Arsyeja eshte shume e thjeshte. shte nje menyre per tu dukur sikur punohet. Duke e zgjatur punen terkuze e terkuze e terkuze e para krijohet nje imazh sikur ketu vazhdimisht punohet e dyta edhe ne qofte se nuk i ke parate e mjaftueshme duke e zgjatur me vite te tera nje dite do ti gjesh dhe e treta i jep elektoratit imazhin se po ben vepra te medha. Se cveper e madhe do te ish ajo qe mbarohet ne nje muaj apo dy
Fantazi. Kryetari i bashkise me therret ne zyre dhe me thote Zoti Lame nuk me pelqen projekti i Edi Rames per sheshin ndaj dua te bej nje tjeter. Po ta ngarkoj ty kete projekt. do beja une Do ikja me vrap e do merrja malet duke bertitur Po pse ore keshtu behet sheshi kryesor i Tiranes duke ja ngarkuar kujt te do mideja ty. Po ta zeme se nuk ika me vrap cdo beja Do ulesha e do nxirrja nga dollapet gjithe projektet e dikurshme te sheshit do perpiqesha te kuptoja arsyet e atyre arkitekteve te shquar te se shkuares kur i kane dhene forme sheshit do pyesja lart e posh do takoja e ke nuk do takoja do perpiqesha qe te risillja ne jete ne mos te teren pjese te projekteve te vjetra qe keshtu te kishte vazhdimesi historike dhe ne fund do i shkoja kryetarit ti thosha se Une mendoj keshtu e keshtu por e mira eshte ti kthehesh mendjes se te vjeterve se dinin me shume. Keshtu une qe pretendoj se dic di nga e shkuara e ketij qyteti
Por jo kuraja e te padijshmit eshte e papare. Projektin qe po zbatohet e ka bere nuk e di askush se kush dhe me ckuraje e ka marre persiper nje barre te tille. Sheshi kryesor jo thjesht i nje qyteti as sheshi kryesor i nje kryeqyteti por bash sheshi me emrin e Heroit Kombetar te nje kombi qe eshte njekohesisht edhe sheshi i te 8 milione anetareve te ketij kombi. Ufaa nuk ja vlen te shtoj me as pikecuditese.
Gazeta Shqip
Me ne fund pas 30 vjet perpjekjesh titanike ja dolem ta shkaterrojme dhe zhdukim sheshin Skenderbej. Vertet na u deshen shume perpjekje por tani mund te themi me krenari se vepra e filluar 90 vjet me pare nuk ekziston me.
Dy fjale histori. Sheshi Skenderbej u ideua per here te pare gjate pushtimit austro-hungarez te qytetit ne vitet e Luftes I Boterore. Asokohe u krijua emri sheshi Skenderbej dhe u fillua lirimi i hapesires qe ishte i zene me dyqane baranga rrenoja ferra e plehra.
Ne kalim midis viteve 20-30 ne kuader te planit rregullues te qytetit arkitekti elegant Italian Florestano de Fausto hartoi projektin e sheshit qe i dha formen e pergjithshme qe ai ruan ende sot ose qe e ruante. Mbi kete plan u ndertua lulishtja midis ministrive u planifikua vendosja e nje statuje te Skenderbeut aty ku u vendos me pas ne vitin 1967 dhe u hap sheshi para bashkise me nje shatervan te madh rrethor ne mes.
Gjate pushtimit italian arkitekti tjeter italian Gherardo Bosio nga me te famshmit e kohes u mor serish me sheshin Skenderbej. Ai beri disa nderhyrje ne favor te zmadhimit te tij dhe duke menduar zmadhimin e shpejte te qytetit hodhi idene e shkaterrimit te bashkise ne favor te zmadhimit te sheshit.
Pas lufte pergjithesisht u ruajt dhe u ndoqen linjat e planeve italiane duke vijuar me kufizimin e sheshit ne njerin krah me Pallatin e Kultures.
Nderhyrja me e forte mund te konsiderohet prishja e bashkise se vjeter dhe ndertimi ne vend te saj i Muzeut Historik si edhe me pas ngritja e pakuptimte e statujes se Komandantit si te mos mjaftonte statuja e Heroit Kombetar.
Pastaj vijojne vitet e trazirave pastaj te kioskave pastaj te amullise pastaj me ne fund shqiptaret u kthyen seriozisht te merren me te.
Ne vitin 2003 u miratua studimi francez i cili kishte te mirat e veta por edhe ca bishta nga pas pasi parashikonte ndertimin brenda sheshit te disa godinave qe ndonese jo te larta dhe periferike e prishnin silueten dhe teresine e tij.
Per fat te mire vetem pak vjet me pas me 2008-n u miratua studimi perfundimtar i sheshit i quajturi projekti belg i cili jo vetem qe rregullonte gabimin e meparshem duke anuluar te gjitha ndertimet ne shesh por krijonte perfundimisht nje hapesire te madhe te vetmen e ketij lloji ne te gjitha trojet shqiptare.
Filluan punimet qe ndoshta u zgjaten ca si shume kur... papritur me ndryshimin e kreut te bashkise i pari qe e hengri ne brinje qe sheshi.
Sot. Thone se pas ca ditesh do te perurohen punimet e kryera. E gjithe hapesira e dikurshme e sheshit do te jete e zene me shtigje rrugore te asfaltuara copera trotuaresh peme te mbjella kuturu dhe mbi te gjitha me nje koder te madhe dheu bash ne mes te tij. Gjen gjithcka aty pervec sheshit. Ka leje ska leje kush e beri projektin ku dhe kush e ka miratuar ku u gjenden parate a hapi goje Instituti i Monumenteve po Inspektorati i Mjedisit kush po i financon punimet cila firme po punon ne shesh me cfare tenderi kush... Te gjitha keto dhe te tjera pyetje te dalin menjehere perpara por skam ndermend te merrem me to. As jane ndalur ndonjehere barbaret me pyetje e as qe ben vaki te ndodhe ketu ku barbaret kane zene me pushke ne dore deren e kryeqytetit. Thjesht dua te ndaj me ju o lexonjes keqardhjen qe ndiej perbrenda pasi nga sheshi tani do te mbetet vetem emri pasi vetem shesh nuk ka me aty.
Na u deshen 500 vjet qe ta zbresim Skenderbene nga mali dhe ta kthejme ne nje hero te qyteterimit duke e vendosur midis nje sheshi ndersa tani keta me ate kodren qe kane ngritur perpara kalit te tij dhe me pemet qe e kane mbuluar na i kthyen serish Heroin midis maleve nga kane zbritur vete pa mesuar asgje nga shekulli ne te cilin rrojne.
Skane faj subkoshienca e malit nga kane zbritur nuk i le te qete te ndjehen mire midis nje sheshi ku diskutohet dhe e gjejne zgjidhjen e bejne serish sheshin te ngjaje si mal e pyll.
Sinqerisht nuk e kam hallin te demaskoj a te bej qesharake qeverisjen e sotme se ska nevoje ajo qe ti ndih une ne kete pune por vertet besoj ne keto qe them. Sipas meje eshte thjesht frika instiktive e njerezve te pyllit te ardhur ne pushtet dhe qe nuk e durojne dot hapesiren hapur. Epo ka nevoje Tirana per gjelberim te thone. Po eshte e vertete por nuk mbillet sheshi kryesor i vendit por shtohen parqet e qytetit Te paafte te shtojne parqet e lulishtet perpiqen te na trajtojne si njerez te egjer qe mezi presim te hipim neper peme.
Te zesh sheshet me peme ne nje fare menyre eshte kthim pas ashtu si shekuj me pare kur Perandoria Romake u shemb nen peshen e dyndjeve barbare dhe sheshet e mermerta te qyteteve per shekuj me radhe i mbuloi bari dhe ferrat. Ne rastin e Romes kishim barbarizim te shoqerise nga poshte ndersa ne rastin tone kemi tharje te jetes per shkak te barbarizimit te politikes nga lart. Sheshet e qyteteve kane lindur si pika qendrore te polis-it ku mblidheshin njerezit diskutonin shkembenin idete dhe madje edhe protestonin. Ky ka qene e vazhdon te jete ne boten e qyteteruar roli i sheshit te qytetit. Te perpiqesh ta zesh me peme tregon qe pervec se je impotent ne krijimin e hapesirave te reja urbane por je edhe i lig e frikacak se i trembesh grumbullimit te qytetareve te tu. Mire na e bejne qe kurse i mbajme mbi kurriz
Me zhdukjen e sheshit Skenderbej zhduket edhe nje tjeter simbol shatervani qendror i tij. Qe kur ka qene konceptuar sheshi ai ka pasur nje shatervan ne qender i cili i ndertuar ne vitet 30 i mbijetoi edhe gjermaneve qe vendosen aty nje tank gjate diteve te clirimit te Tiranes. Pastaj shatervani u rivendos ne pune per tu prishur perfundimisht ne vitet 70 kur u zevendesua me ate shatervanin tjeter te cilin e kujtojme edhe ne. Madje edhe plani belg e ruante konceptin e ujit ne shesh permes rrjedhjeve dhe baseneve qe do vendoseshin neper te. Tani me malin e ngritur para hundes se Skenderbeut edhe ky koncept u varros. Jo me kot po zgjatem tek shatervani pasi ata nga pikepamja sociale me teper se zbukurime konsiderohen si simbole.
Shatervanet jane nje nga simbolet e qyteterimit te zhvilluar. Arsyeja eshte e thjeshte. Per te bere nje shatervan duhet te kesh ose te krijosh nje shesh te besh projektin te kesh nje skulptor a artist qe ti jape formen e nje vepre arti te sjellesh nje burim uji qe ta furnizoje paprere por pastaj pas ndertimit duhet edhe ta mirembash se i gjithe ky impiant eshte delikat. Per me teper vlente kjo gje dikur kur uji duhej te vinte e te hidhej perpjete me renie te lire e jo me sistem pompash. Vini re per shembull asnje nga shatervanet e ngritur e ringritur ne Tirane ne gjysmeshekullin e fundit nuk funksionon ose jane shkaterruar. Me jepni nje arsye qe nje historian a sociolog ne kete pike te mos shkruaje neser se qyteterimi shqiptar beri keshtu edhe nje hap pas.
Per elemente te vecanta une e kam pas kritikuar edhe projektin belg te Edi Rames per sheshin dhe kjo eshte e natyrshme. E natyrshme sepse cdo qytetar ka te drejte te kete mendimin e vet dhe per me teper kur beson se realisht mund te jape kontribut permiresues. Por asokohe flisnim per elemente e per finesa te pamendueshme tani qe keta po i bien me top e me kazme te gjithes duke na i zhdukur per fare sheshin e duke na i kthyer ne mal si ato malet nga te cilat kane zbritur duke mbetur po aq te pazbutur si kur ishin atje lart.
Edhe nje element tjeter qe ndoshta e keni harruar. Jete e mot sheshi Skenderbej ka qene shtruar me plloca asfalti si i gjithe bulevardi. Edhe ky ishte nje element qe per sa e zbukuronte sheshin kerkonte kujdes e mirembajtje te vazhdueshme. Tani e shtruan me asfalt rifuxho ashtu sikunder edhe rrugen a rrugicen me te rendomte te provinces. Aman Tan do me thoni edhe me bajga le ta shtroje vec ta shtroje se na cmendi dhe na shkaterroi makinat Po pra kjo eshte nje tjeter shpikje perverse e politikes shqiptare Leri gjerat te vene keq e me keq qe kur te besh ndonje pune sado te vogel tu duket njerezve sikur ke bere kushedi se ce. E kini vene re se me sa ngadale punohet ne veprat publike ne Shqiperi Arsyeja eshte shume e thjeshte. shte nje menyre per tu dukur sikur punohet. Duke e zgjatur punen terkuze e terkuze e terkuze e para krijohet nje imazh sikur ketu vazhdimisht punohet e dyta edhe ne qofte se nuk i ke parate e mjaftueshme duke e zgjatur me vite te tera nje dite do ti gjesh dhe e treta i jep elektoratit imazhin se po ben vepra te medha. Se cveper e madhe do te ish ajo qe mbarohet ne nje muaj apo dy
Fantazi. Kryetari i bashkise me therret ne zyre dhe me thote Zoti Lame nuk me pelqen projekti i Edi Rames per sheshin ndaj dua te bej nje tjeter. Po ta ngarkoj ty kete projekt. do beja une Do ikja me vrap e do merrja malet duke bertitur Po pse ore keshtu behet sheshi kryesor i Tiranes duke ja ngarkuar kujt te do mideja ty. Po ta zeme se nuk ika me vrap cdo beja Do ulesha e do nxirrja nga dollapet gjithe projektet e dikurshme te sheshit do perpiqesha te kuptoja arsyet e atyre arkitekteve te shquar te se shkuares kur i kane dhene forme sheshit do pyesja lart e posh do takoja e ke nuk do takoja do perpiqesha qe te risillja ne jete ne mos te teren pjese te projekteve te vjetra qe keshtu te kishte vazhdimesi historike dhe ne fund do i shkoja kryetarit ti thosha se Une mendoj keshtu e keshtu por e mira eshte ti kthehesh mendjes se te vjeterve se dinin me shume. Keshtu une qe pretendoj se dic di nga e shkuara e ketij qyteti
Por jo kuraja e te padijshmit eshte e papare. Projektin qe po zbatohet e ka bere nuk e di askush se kush dhe me ckuraje e ka marre persiper nje barre te tille. Sheshi kryesor jo thjesht i nje qyteti as sheshi kryesor i nje kryeqyteti por bash sheshi me emrin e Heroit Kombetar te nje kombi qe eshte njekohesisht edhe sheshi i te 8 milione anetareve te ketij kombi. Ufaa nuk ja vlen te shtoj me as pikecuditese.
Gazeta Shqip