Lec Kurti, nje personalitet i panjohur
Figur? "misterioze" sa i takon rolit dhe kontributit t? tij n? historin? e politik?s s? Shqip?ris? s? kohes! Por mbi te gjitha, Lec Kurti, si nje personalitet i artit muzikor, ishte l?n? prej gati nje shekulli ne harrese, i mbuluar nga pluhuri n? bodrumet e ngrehinave t? qytetit t? Shkodr?s. Ndoshta s'do te jete gjate keshtu, pasi doreshkrimet e nipit te tij, Albert Kurti, kane nisur te dalin ne drite, pasi i kane mbijetuar koherave.
Lek Kurti eshte prej atyre qe kur ishte ende ne jete thoshte: "Ne ceshtje nderi, nuk njoh autoritet tjeter vec ndergjegjes sime". Jan? k?to fjal? te gjendura mes radheve te ditarit te tij ku p?rshkruhen m? s? miri parimet morale qe e udhehoqen ate ne jete. I lindur ne Shkod?r, m? 9 maj 1884, n? familjen e muzikantit Palok Kurti, qe ishte nje familje e madhe e me 5 femije, me i vogli i tyre ishte Leci.
M?simet fillore i mori n? qytetin e tij t? lindjes, n? Shkod?r. I lindur n? nje familje muzikant?sh dhe i rritur me dashuri p?r muzik?n, edhe ai, ashtu si pjesetar?t e tjer? t? familjes Kurti, kishte talent dhe u formua me edukat? muzikore. Leci ishte njoh?s i vecant? i instrumentave t? frym?s dhe luante mir? n? pianoforte. Pasi p?rfundoi ciklin e p?rgjithsh?m t? formimit n? Shkod?r, u vendos n? Itali dhe, p?rfundoi konservatorin n? Pezaro me 1909. Pas p?rfundimit t? Konservatorit, ai shkoi n? Rom?, ku edhe kreu studimet e larta n? fakultetin e shkencave politike, p?r t? vazhduar m? tej nj? karrier? t? pasur si politikan. Nd?r postet m? t? r?nd?sishme q? ai mbajti, mund t? p?rmenden: m? 1927 konsull i Shqip?ris? n? Athin? dhe m? von? n? Bari, m? 1936 ambasador i Shqip?ris? n? Lidhjen e Kombeve e m? pas n? Lond?r minist?r fuqiplot? i Shqip?ris?. Ai ka qen? gjithashtu n?nkryetari i Ballit Komb?tar p?r Shqip?rin? dhe kryetar p?r veriun e vendit. Pas 20 n?ntorit t? vitit 1944, Lec Kurti u detyrua t? largohet nga Shqip?ria drejt Rom?s, ku edhe mbyll syte m? 1948. Midis doreshkrimeve t? Lecit, gjendet dhe nj? ditar, n? t? cilin ai shkruan vet?m mbi veprimtarin? e tij politike, duke na b?r? t? mendojm? k?shtu se, mbas vitit 1916, muzika te kete mbetur nje pasion, t? cilin e ushtronte n? koh?n e lir?.
KRIJIMTARIA MUZIKORE
Krijimtaria muzikore e Lec Kurtit shtrihet ne nje hark kohor prej 7 vitesh, 1909-1916, dhe numeron gjithsej 24 vepra, tete prej te cilave jane te paperfunduara. Ne krijimtarine e tij perfshihen vepra te gjinive te ndryshme muzikore si: 1 opera, sonata, variacionet, trio, kuartete dhe pjese te vogla pianistike etj. Vepra muzikore e Kurtit nis ne vitin 1909 me Romancen Dramatike, te cilen studiuesi grek J. Leotsakos, shpreh dyshime nese Romanca perfaqeson vertet krijimin e pare te Lec Kurtit. Sipas Leotsakosit, nje veper e pare nuk mund te kete ate qartesi ndertimi, sikurse e ka vepra ne fjale e Kurtit. Por, pavaresisht kesaj teze, e cila mund te debatohet, nga gjithe sa na ka mberritur prej krijimtarise se autorit, del se Romanca Dramatike eshte pjesa e pare e kompozuar prej tij.
Leci mund te konsiderohet, pa frike si kompozitor klasiko-romantik. Eshte klasik ne pikepamje te formes, ndersa deri-diku romantik, per shkak te gjuhes harmonike te perdorur dhe shmangies ndonjehere nga rregullsia e principeve formale klasike. Forma e parapelqyer e tij duket te kete qene trepjeseshi, ndersa ne gjuhen harmonike shpeshhere mungon akordi i kadences, ka nje lloj tendence te ndjeshme drejt levizjeve kromatike dhe perdor mjaft shpesh septakordin e zvogeluar. Pergjate viteve 1909-1914, ne veprat e Kurtit nuk ndihet ndonje zhvillim i rendesishem ne stilin kompozicional. Ne pikepamje te tematizmit dhe te teknikave instrumentale te perdorura, krijimet e tij paraqiten disi te varfra. Dy vitet e fundit te krijimtarise se tij, 1915-1916, shenojne dhe vitet e pjekurise se tij kompozicionale. Nga partiturat e vitit 1915 vjen per here te pare ne krijimtarine e tij forma e sonates (Sonata per piano ne Do-), e cila te krijon pershtypjen e ndikimit bethovenian. Padyshim qe ne krijimtarine e Lec Kurtit kjo veper shenon dhe pjekurine e tij krijuese per ta perfunduar ne vitin 1916 me Luisa di Charpentier, quadro II. Kjo e fundit deshmon tendencen drejt romantizmit, si edhe njohjen e mire me krijimtarine e Vagnerit. Akordi i Tristanit ne kete veper eshte perdorur si baze per ndertimin e saj. Po ashtu, ai zoteron njohje te mire te polifonise dhe te teknikes se orkestracionit, cka deshmohen permes fugave dhe aranzhimeve te veprave te Bethovenit, Musorsgit, Debysise etj.
Kurti, kompozitori i pare shqiptar i shkolluar
Lec Kurti eshte kompozitori i pare shqiptar me studimet perkatese muzikore dhe kjo duket qarte permes krijimtarise se tij. Vepra e tij perfaqeson dukurite muzikore profesioniste te para ne vend dhe padyshim qe eshte mjaft e rendesishme, duke pasur parasysh Shqiperine e aso kohe. Edhe dy veprat e tij te fundit, te cilat me siper u cilesuan si "veprat e pjekurise krijuese te kompozitorit", deshmojne qarte ekzistencen e nje shkolle te mire muzikore. Nje deshmi e qarte e kesaj te fundit eshte edhe fakti qe ne krijimtarine e tij ai ka levruar thuajse te gjitha gjinite muzikore e ka perdorur thuajse te gjithe instrumentet.
Krijues i operes se pare shqiptare?
Deri me sot, Lec Kurti rezulton te kete kompozuar operen e pare shqiptare, operen "Arbereshe" shkruar ne vitin 1912. Titullin e saj te pare e ka pasur "Mirashi dhe Marta", emra k?to q? korrespondojn? me dy personazhet kryesore t? oper?s. Ato cka disponohen sot nga opera eshte parti i orkestres, klavirit, te paperfunduara si edhe libreti i shkruar ne gjuhen italiane, me shkrim dore jo shume te kuptueshem. Kurti ka nisur t? shkruaj? libretin m? 23 tetor 1912 dhe e ka p?rfunduar ate diten e fundit te janarit te vitit 1913 ne Shkoder. Jane keto te dhene qe autori i ka shkruar ne fund te libretit te operes.
Meri Kumbe
Lek Kurti eshte prej atyre qe kur ishte ende ne jete thoshte: "Ne ceshtje nderi, nuk njoh autoritet tjeter vec ndergjegjes sime". Jan? k?to fjal? te gjendura mes radheve te ditarit te tij ku p?rshkruhen m? s? miri parimet morale qe e udhehoqen ate ne jete. I lindur ne Shkod?r, m? 9 maj 1884, n? familjen e muzikantit Palok Kurti, qe ishte nje familje e madhe e me 5 femije, me i vogli i tyre ishte Leci.
M?simet fillore i mori n? qytetin e tij t? lindjes, n? Shkod?r. I lindur n? nje familje muzikant?sh dhe i rritur me dashuri p?r muzik?n, edhe ai, ashtu si pjesetar?t e tjer? t? familjes Kurti, kishte talent dhe u formua me edukat? muzikore. Leci ishte njoh?s i vecant? i instrumentave t? frym?s dhe luante mir? n? pianoforte. Pasi p?rfundoi ciklin e p?rgjithsh?m t? formimit n? Shkod?r, u vendos n? Itali dhe, p?rfundoi konservatorin n? Pezaro me 1909. Pas p?rfundimit t? Konservatorit, ai shkoi n? Rom?, ku edhe kreu studimet e larta n? fakultetin e shkencave politike, p?r t? vazhduar m? tej nj? karrier? t? pasur si politikan. Nd?r postet m? t? r?nd?sishme q? ai mbajti, mund t? p?rmenden: m? 1927 konsull i Shqip?ris? n? Athin? dhe m? von? n? Bari, m? 1936 ambasador i Shqip?ris? n? Lidhjen e Kombeve e m? pas n? Lond?r minist?r fuqiplot? i Shqip?ris?. Ai ka qen? gjithashtu n?nkryetari i Ballit Komb?tar p?r Shqip?rin? dhe kryetar p?r veriun e vendit. Pas 20 n?ntorit t? vitit 1944, Lec Kurti u detyrua t? largohet nga Shqip?ria drejt Rom?s, ku edhe mbyll syte m? 1948. Midis doreshkrimeve t? Lecit, gjendet dhe nj? ditar, n? t? cilin ai shkruan vet?m mbi veprimtarin? e tij politike, duke na b?r? t? mendojm? k?shtu se, mbas vitit 1916, muzika te kete mbetur nje pasion, t? cilin e ushtronte n? koh?n e lir?.
KRIJIMTARIA MUZIKORE
Krijimtaria muzikore e Lec Kurtit shtrihet ne nje hark kohor prej 7 vitesh, 1909-1916, dhe numeron gjithsej 24 vepra, tete prej te cilave jane te paperfunduara. Ne krijimtarine e tij perfshihen vepra te gjinive te ndryshme muzikore si: 1 opera, sonata, variacionet, trio, kuartete dhe pjese te vogla pianistike etj. Vepra muzikore e Kurtit nis ne vitin 1909 me Romancen Dramatike, te cilen studiuesi grek J. Leotsakos, shpreh dyshime nese Romanca perfaqeson vertet krijimin e pare te Lec Kurtit. Sipas Leotsakosit, nje veper e pare nuk mund te kete ate qartesi ndertimi, sikurse e ka vepra ne fjale e Kurtit. Por, pavaresisht kesaj teze, e cila mund te debatohet, nga gjithe sa na ka mberritur prej krijimtarise se autorit, del se Romanca Dramatike eshte pjesa e pare e kompozuar prej tij.
Leci mund te konsiderohet, pa frike si kompozitor klasiko-romantik. Eshte klasik ne pikepamje te formes, ndersa deri-diku romantik, per shkak te gjuhes harmonike te perdorur dhe shmangies ndonjehere nga rregullsia e principeve formale klasike. Forma e parapelqyer e tij duket te kete qene trepjeseshi, ndersa ne gjuhen harmonike shpeshhere mungon akordi i kadences, ka nje lloj tendence te ndjeshme drejt levizjeve kromatike dhe perdor mjaft shpesh septakordin e zvogeluar. Pergjate viteve 1909-1914, ne veprat e Kurtit nuk ndihet ndonje zhvillim i rendesishem ne stilin kompozicional. Ne pikepamje te tematizmit dhe te teknikave instrumentale te perdorura, krijimet e tij paraqiten disi te varfra. Dy vitet e fundit te krijimtarise se tij, 1915-1916, shenojne dhe vitet e pjekurise se tij kompozicionale. Nga partiturat e vitit 1915 vjen per here te pare ne krijimtarine e tij forma e sonates (Sonata per piano ne Do-), e cila te krijon pershtypjen e ndikimit bethovenian. Padyshim qe ne krijimtarine e Lec Kurtit kjo veper shenon dhe pjekurine e tij krijuese per ta perfunduar ne vitin 1916 me Luisa di Charpentier, quadro II. Kjo e fundit deshmon tendencen drejt romantizmit, si edhe njohjen e mire me krijimtarine e Vagnerit. Akordi i Tristanit ne kete veper eshte perdorur si baze per ndertimin e saj. Po ashtu, ai zoteron njohje te mire te polifonise dhe te teknikes se orkestracionit, cka deshmohen permes fugave dhe aranzhimeve te veprave te Bethovenit, Musorsgit, Debysise etj.
Kurti, kompozitori i pare shqiptar i shkolluar
Lec Kurti eshte kompozitori i pare shqiptar me studimet perkatese muzikore dhe kjo duket qarte permes krijimtarise se tij. Vepra e tij perfaqeson dukurite muzikore profesioniste te para ne vend dhe padyshim qe eshte mjaft e rendesishme, duke pasur parasysh Shqiperine e aso kohe. Edhe dy veprat e tij te fundit, te cilat me siper u cilesuan si "veprat e pjekurise krijuese te kompozitorit", deshmojne qarte ekzistencen e nje shkolle te mire muzikore. Nje deshmi e qarte e kesaj te fundit eshte edhe fakti qe ne krijimtarine e tij ai ka levruar thuajse te gjitha gjinite muzikore e ka perdorur thuajse te gjithe instrumentet.
Krijues i operes se pare shqiptare?
Deri me sot, Lec Kurti rezulton te kete kompozuar operen e pare shqiptare, operen "Arbereshe" shkruar ne vitin 1912. Titullin e saj te pare e ka pasur "Mirashi dhe Marta", emra k?to q? korrespondojn? me dy personazhet kryesore t? oper?s. Ato cka disponohen sot nga opera eshte parti i orkestres, klavirit, te paperfunduara si edhe libreti i shkruar ne gjuhen italiane, me shkrim dore jo shume te kuptueshem. Kurti ka nisur t? shkruaj? libretin m? 23 tetor 1912 dhe e ka p?rfunduar ate diten e fundit te janarit te vitit 1913 ne Shkoder. Jane keto te dhene qe autori i ka shkruar ne fund te libretit te operes.
Meri Kumbe