Lessing: Nobelin e mora shumë vonë, tani nuk shkruaj më

 

Rudina Xhunga

Po shkon drejt të ‘90-ve dhe kujton se ka shkruar gjithë jetën. Doris Lessing, fituesja e çmimit “Nobel” për letërsinë në vitin 2007, në një intervistë ekskluzive për emisionin “Shqip” në “Top Channel” rrëfen për jetën e saj, për martesat e dështuara, fëmijët e mbesat, arsyen pse shkruan dhe si kanë ndryshuar motet, prej kohës kur ajo ishte e re. Nuk ndalet shumë tek Shqipëria, por duket se ka dëgjuar për të, madje edhe për politikën e trazuar dhe zgjedhjet. Sapo mbarova librin tuaj të fundit “Alfred dhe Emili”, mendova që, nëse Alfredi do të martohej me gruan e duhur dhe Emili me burrin e duhur, në botë nuk do të kishte luftë. Çfarë donit të bënit ju me Alfredin dhe Emilinë? Thjesht të shkruanit apo të rishkruanit historinë e familjes suaj?
Doja t’u jepja prindërve të mi një jetë të denjë, jetën që ata nuk patën. Prindërit e mi kaluan një jetë shumë të vështirë, një jetë të shkatërruar nga lufta. Kështu që kur e shkrova këtë libër, e hoqa luftën. E fshiva Luftën e Parë Botërore dhe u dhashë prindërve të mi një jetë normale, të thjeshtë, jetën që mendoj se do ta kishin pasur, sikur të kishin jetuar në kohë paqeje.
Do të ndiheshin më mirë prindërit tuaj po ta lexonin këtë libër?
Them se po. Sidomos im atë do të gëzohej shumë, sepse gjatë gjithë jetës ëndërronte të ishte fermer. Në libër i dhashë atë që ai donte, të kishte një fermë, diku në krahinat lindore, gjë që s’e realizoi dot kurrë.
Shkruani për të bërë të tjerët të lumtur, apo për të qenë vetë e lumtur?
Shkruaj sepse kam nevojë të shkruaj. Shkruaj sepse duhet të shkruaj.
Ç’do të thotë të shkruash, të jetosh apo të mos jetosh? Është liri, apo burg?
Nuk e di, unë kam shkruar gjatë gjithë jetës. Nëse shikoni listën e librave që kam shkruar, janë shumë libra. S’besoj se do të kisha jetuar dot ndryshe. Thjesht kam shkruar.
Për çfarë keni hequr dorë në jetë për të shkruar libra?
Shumë gjëra, shumë dhe s’mund të them me saktësi se çfarë.
Ju vjen keq për këtë?
Sigurisht që nuk jam penduar. Bëra pikërisht atë që dija të bëja.
Dini të bëni të tjera gjëra përveçse të shkruani?
Njerëzit do të qeshin kur ta dëgjojnë këtë. Do të doja të kisha qenë një fermere nga ato të kohës së shkuar. Sepse jam rritur në një fermë, dhe di gjithçka për fermat. Por ato lloj fermash nuk ekzistojnë më sot. E di si, nga ato fermat me pak kafshë..., diçka e thjeshtë. Askund nuk ka më ferma të tilla.
Çfarë e bën një njeri shkrimtar, mungesa apo letërsia që lexon?
Nuk e di. Unë u edukova nëpërmjet letërsisë, sepse nuk kam bërë shkollë. Jam edukuar vetë, kam shkolluar veten. Nuk di si do të më kishte shkuar jeta pa librat, por besoj se do të kishte qenë shumë keq.
I besoni më letërsisë që lexonit dikur? Apo e keni zëvendësuar?
Nuk do t’i zëvendësoja kurrë rusët e vjetër. Ata janë kaq të veçantë. Dhe nuk do të zëvendësoja dot Stendalin e disa autorë të tjerë kyç. Ndërsa shkrimtarët anglezë mund t’i zëvendësoja lehtësisht. Nuk e di pikërisht kë, por di me siguri do t’i zëvendësoja.
Pëlqeni ndonjë shkrimtar tani?
Tani? Nuk mund të mendoj ndonjë në veçanti. Lexoj libra të zakonshëm. Po lexoj Orhan Pamuk, p.sh., nuk kam lexuar dot, ende autorin më të fundit që mori çmimin “Nobel”. Asnjëherë më parë nuk kisha dëgjuar për të. E keni intervistuar?
Jo. Kam intervistuar së fundmi Amos Oz. Ai ju pëlqente shumë.
S’kam takuar asnjë që ta ketë intervistuar francezin. Më ngjan se ai nuk ekziston. Amoz Oz më pëlqen shumë. Ai ka qenë në telashe kohët e fundit. Në këtë situatë që është Izraeli nuk mund të mos ishte në telashe.
Po ju, keni telashe në Londër?
Jo. Jam e lumtur të them se kam një jetë plot paqe.
Ç’do të thotë për një njeri të jetojë edhe rrëzimin e Hitlerit, Musolinit, Stalinit edhe të Perandorisë Britanike.
O Zot! Perandoria britanike mori fund para shumë kohësh dhe s’arrij të përfytyroj se ç’mund të them tani për të. Por ndërsa rritesha, perandoria Britanike ishte diçka shumë e fuqishme dhe ishte e pamundur ta mendoje se një ditë do të shuhej. Ishte e pamundur që të ishte më pak se ç’ishte, por shikojeni tani. Gjithçka që ishte e plotfuqishme gjatë kohës që unë isha e vogël, si Hitleri, Musolini, Stalini... Që të gjithë kanë ikur tashmë. Janë të gjithë si re në qiell. Nuk ju besoj njerëzve që mendojnë se diçka mund të zgjasë përgjithnjë, sepse kjo nuk ndodh.
Asgjë, asgjë nuk zgjat përjetësisht?
Jo, asgjë nuk zgjat. Besoj se në ditët e sotme, njerëzit shohin Amerikën dhe mendojnë se do të zgjasë përgjithnjë. Por s’ma merr mendja. Do të ishte interesante të shihja se ç’mund t’i ndodhë Amerikës.
Pse çfarë mund t’i ndodhë?
Tani për tani duket e pamundur, por unë them se çarja ka nisur diku, edhe pse ne nuk e parashikojmë dot hëpërhë... Nuk e di, gjithsesi. Po të udhëtosh nëpër Amerikë, bie në sy uniformiteti i atij vendi. Por nuk është i njëtrajtshëm. Është shumë ndryshe. Them se do të ndodhë diçka që ta bëjë këtë të dukshme, konkrete, fizike.
Besoni tek njerëzit që drejtojnë, tek njerëzit ndryshe? Çfarë është Obama për ju?
Të gjithë u lehtësuan me zgjedhjen e tij, sepse në këto çaste duket si njeriu, i cili thotë dhe bën gjërat e duhura, por le të presim, mbetet për t’u parë.
Ju keni jetuar dhe kohën kur njerëzit rrinin ndaras. Veç burrat dhe veç gratë. Po tani, në çfarë kohësh jetojmë për burrat dhe gratë?
Vazhdojnë të rrinë të ndarë. Ende mund të shihen shumë gra të ulura në vende të ndryshme nga burrat. Por më pak. Them se është gjë e mirë. Por nuk di nëse është gjë e mirë që grave të reja angleze ju pëlqen të dehen dhe .. Gjithsesi, kjo që po jetojmë, nuk mendoj se është një vizion i lumtur i jetës.
Asnjëherë s’e kam kuptuar ç’është barazia midis një gruaje dhe një burri. Çfarë duhet të jetë?
S’mendoj se janë të barabartë dhe as që duhet të pretendojnë të jenë të tillë. S’janë të barabartë. Për sa kohë që fëmijët do vazhdojnë t’i lindin gratë, s’do të jetë kurrë njësoj për të dy palët. Por janë më mirë se ç’kanë qenë. Njoh plot çifte të reja ku burrat ndihmojnë vërtet me fëmijët e gjithçka. Edhe pse sot, gjithnjë e më shumë njerëz rrinë të pamartuar. Kjo është interesante...
Pse gratë mendojnë se do të jenë të lumtura kur të jenë të barabarta me burrat?
S’e di. Kanë thënë që do të jenë të lumtura po të ishin të barabarta me burrat? S’ma merr mendja. Mendoj se të jesh i barabartë... duhet të shpenzosh shumë kohë që të arrish të përkufizosh ç’është barazia. S’është hiç e lehtë.
Keni pasur dy martesa afër njëra-tjetrës dhe pastaj asgjë më, kurrë. Jeni kundër martesës? Nuk e pëlqenit ju atë, apo s’ju pëlqente martesa juve?
S’është se shkoja shumë mirë me martesën në fakt. Bëhet fjalë për shumë kohë më parë, 50 ose 60 vjet më parë, dhe më ngjan e kam harruar se ç’do të thotë në të vërtetë martesë. Por diferencën mes brezit tim dhe brezit tuaj e bëri lufta. Lufta është diçka shumë e fuqishme. Unë nuk mund të ulesha mënjanë dhe të thosha, “ah, po, kjo është luftë”. Nuk ishte diçka që mund ta përjashtoje prej vetes dhe ta hiqje lehtë nga mendja.
Për të sjellë në jetë tre fëmijë, kush vendosi, ju, apo lufta?
Lufta... Sapo nisi lufta, ne bënim fëmijë, sepse njerëzit bëjnë më shumë fëmijë kur ka luftë. Në fillim të jetës, kur isha rreth 20 vjeçe, linda fëmijë, si gjithë të tjerat në atë kohë. Tani shoh gratë që përpiqen të kenë fëmijë dhe s’munden. Në atë kohë ishte e pamundur të mos kishe fëmijë. Ka kaluar shumë kohë, por fëmijët e mi jo vetëm që janë të rritur tani, por kam edhe stërnipër. Është një skenë krejt ndryshe, sot.
E dinë ata kush është gjyshja e tyre? Janë krenarë?
Kam dy mbesa. Njëra është arkitekte dhe ka fëmijë. Tjetra është avokate. Ka shkuar në Amerikë kohët e fundit, duke menduar se atje është më e lehtë se në Londër të gjesh një burrë siç duhet. Por s’më duket e nevojshme.
Konsultohen me juve nëse duan të dinë gjëra për botën e grave, martesën, fëmijët..?
Gjithnjë. S’do të thotë që bëjnë gjithnjë siç i këshilloj unë, por shpesh i diskutojmë gjërat. Kanë probleme si shumë gra të reja sot. Janë shumë të specializuara në profesionet e tyre, kanë kaluar kohë të vështira në jetët e tyre profesionale dhe është e vështirë të parashikosh se ç’do të ndodhë me jetët e tyre personale. Njëra ka një djalë të vogël, gjë që s’është e lehtë. Është shumë e vështirë t’i shohësh e të kuptosh se çfarë duan në jetë, ato. Sepse kanë vërtet gjithçka, por nuk u mjafton.
Kur njerëzit tuaj të dashur ju pyesin për gjëra, për shembull, për dashurinë. Çfarë u thoni? Ato që keni shkruar në libra, apo diçka tjetër?
Pse duhet të jetë ndryshe jeta nga libri? Është shumë interesante. Kur mbesat flasin me mua për dashurinë, kuptoj që s’po flasim për të njëjtën gjë. Besomëni. Ato mendojnë gjithnjë se kush do të kujdeset për fëmijët e tyre dhe se kur... S’është aspak çështje e lehtë tani të flasësh për dashurinë.
Ju e kuptoni konceptin e tyre për dashurinë?
Sigurisht. Ato duan të kenë gjithçka. Duan të kenë edhe fëmijë edhe liri dhe këto nuk bëhen dot, kaq lehtë, bashkë. E tillë është arkitektja. Tjetra në Amerikë po ia kalon mirë, po bën qejf.
Po për seksin a flisni me to?
Po, flasim edhe për seksin. Unë jam pothuajse 90. Tani seksi për mua, ka më pak rëndësi se më parë.
Po për neurozën femërore, për të cilën keni shkruar. Kanë pyetje ato?
Vitin e shkuar përjetova një përvojë shumë interesante. “The Gardian” kishte një rubrikë për librat dhe një nga librat e përzgjedhur ishte libri im “Blloku i artë.” Isha ulur mes publikut të madh, dhe po kuptoja që ata nuk dinin asgjë për atë që fshihej pas Bllokut të Artë. Atëherë vendosa t’u jap një mësim historie. Ajo që po përpiqesha t’u shpjegoja, ishte se në atë kohë, të gjithë kishin një ëndërr. Ëndërronim ardhjen e një bote të mrekullueshme. Por kjo ëndërr u zhduk. Kjo ëndërr nuk ekziston më. Unë mundohesha t’i shpjegoja publikut, që dikur, në moshën time.. Dhe nuk mundesha. Nuk ua shpjegoja dot që situata kishte ndryshuar aq shumë, sa ajo që u dukej thelbësore dikur, nuk ishte më e tillë, sot. Por ama ia dola t’ju shpjegoja se nga besimi te gjërat, gjërat përmirësohen. Kjo është diçka që mungon sot, këtë s’e kanë sot, s’e kuptojnë dot. Kjo është arsyeja që ju dhashë një mësim historie.
Po lexoja librin, “Një takim” të Milan Kunderës, përpara kësaj interviste, i cili rrëfente harresë e vlerave të vjetra. Po ju, çfarë mendoni?
Ka të drejtë. Njerëzit i kanë humbur tërësisht vlerat sot. S’i japin më rëndësi të njëjtave gjëra, vlerave të vjetra. S’e di çfarë ka quajtur ai “vlera të vjetra”, por mendoj se është një lloj anarkie, e thënë në mënyrë të përgjithshme. S’di nëse do të ishte njeri në një mendje me këtë. Gjërat kanë ndryshuar kaq shumë.
Ju morët çmimin “Nobel”. Kjo do të thotë që vlerat vlerësohen, se ka një çmim edhe për vlerat.
Shpresoj. Por s’di sa vlera të mëdha kanë mbetur. Vërtet që s’e di.
Mendoni se e keni marrë vonë çmimin “Nobel”, 45 vjet pas “Bllokut të Artë”?
Sa keq që s’ma dhanë më parë çmimin “Nobel”, të paktën 10 vjet më parë, atëherë kur isha ende e aftë të shkoja në Stokholm. Do të kisha vallëzuar 10 vjet më parë, ndërsa kur atje festonin, unë rrija ulur te ky divan. Më telefonuan nga Stokholmi dhe më thanë “sa shumë dëshirë kishim të ishit këtu”. Mbesat dhe stërnipërit e mi festuan dhe u kënaqën vërtet atje, duke pirë shampanjë e duke kërcyer. Ndërsa unë isha ulur në shtrat, me tim bir pranë. Ai më pyeti “Çfarë po mendon”? Po mendoja që ishte për të ardhur keq që s’e kisha marrë më parë “Nobel”-in, sepse do ta kisha shijuar.
Si shkruan dikush pas “Nobel”-it, pas asaj që është maja e majës së një çmimi letrar?
S’kam shkruar më që pas marrjes së çmimit. Fare. S’mundem. Jam shumë e zënë duke gatuar për tim bir e duke u kujdesur për të, sa s’mund të gjej kohë për të shkruar.
Çfarë kërkon të shkruarit, frymëzim, vullnet? Nëse jeni e mërzitur dhe dita është keq, nuk shkruani?
“Alfred dhe Emili” është libri im i fundit. Për atë libër ulesha treçerek ore sot, gjysmë ore nesër, një orë pasnesër. Kështu e ndaja javën. Dhe përpiqesha që ajo që po shkruaja të përputhej në atë hapësirë. Në fund mendova që s’ka gjë më të keqe se kjo lloj lodhjeje. Vendosa që s’do të shkruaj më, dhe i qëndrova fjalës.
Veprën tuaj e kanë klasifikuar në tre faza. Komunizmi, sufizmi dhe tema psikologjike. E kanë klasifikuar drejt?
Jo, s’do të thotë asgjë. Kritikët pëlqejnë t’i kategorizojnë gjërat. Këtë pëlqejnë ata. Dikur quhesha shkrimtare për komunizmin, sepse ashtu e nisa. S’di pse e quajtën libër komunist librin tim “Bari këndon”. Më pas shkrova për luftën, sipas tyre, më pas shkrova për çështjen e grave, më pas shkrova për sufizmin, po sipas tyre. Janë të gjitha kaq pa kuptim. Janë marrëzi. Unë thjesht shkruaja për atë që më shkruhej.
Ju tregoni histori, apo jeni shkrimtare e angazhuar?
S’kam qenë shkrimtare e angazhuar. S’më pëlqen angazhimi. Unë tregoj histori.
Çfarë donin feministet nga ju, atëherë?
Janë shumë kontradiktore. Në të vërtetë, s’e di çfarë duan. Jam shumë e zemëruar me to, sepse për shkakun e tyre, shumë burra nuk i lexonin veprat e mia dhe thoshin që veprat e mia ishin... nejse, burrat i diskriminuan veprat e mia për shkak të feministeve. Pastaj kishte dhe burra që thoshin “sa keq që e lejojnë këtë të ndodhë” sepse në këtë mënyrë largoheshin nga veprat e mia. Janë treguar të padrejtë ndaj meje, në shumë mënyra. Feministet e viteve ’60, sepse feminizmi ka nisur shumë kohë më parë, më dukeshin shumë të këqija.
Pasi morët “Nobel”-in, në intervistën e parë, këshilluat që njerëzit që s’ju kishin lexuar deri më atëherë, ta nisin me “Fëmija i Pestë.” Ky libër ka ardhur në shqip nga “Scanderbeg Books”. Do të donit t’i thoshit diçka lexuesit shqiptar për këtë libër?
Është libër shumë interesant. Të gjithë librat e mi kanë dalë të vështirë, në mënyra që unë s’i prisja. Doja të shkruaja versionin e një fabule tepër të vjetër, kur zanat vendosin një alien në djepin e njerëzve. Provo të vendosësh në botën e civilizuar, dikë që është rritur në faqen e një kodre, në një shpellë atje, diku. Sigurisht, ai do ta shkatërrojë atë. “Fëmija i Pestë” tërheq për disa arsye mësuesit për ta dhënë mësim letërsie. E pëlqejnë shumë këtë libër. Pyeta një herë një vajzë, jo shumë larg që këtu, se pse e pëlqente aq shumë. Ajo tha: “Sepse unë jam Beni”. E pyeta se ç’donte të thoshte, sepse ishte vajzë e bukur dhe nuk gjeja asnjë lidhje me Benin e librit. Dhe papritur kuptova se lexuesit ndjenin nevojën të identifikoheshin me dikë që ju ngjante, duke pasur idenë e të qenit të fortë, të ashpër, të ndryshëm, të vetmuar. Kam marrë letra nga mësues nga e gjithë Evropa që thonë se ky libër tërheq, i bën nxënësit të mësojnë.
Doja t’ju pyesja për lexuesit shqiptarë. Çfarë dini ju për ne?
Para shumë kohësh kam pasur të bëj me njerëz që kishin një pikëpamje shumë romantike rreth Shqipërisë, por që s’e kanë më. Tani më erdhi mirë të dëgjoj prej jush që Shqipëria është një demokraci normale. Është e vërtetë, apo jo?
Po, është demokraci normale. Së shpejti do të bëhen zgjedhjet e do të votohet për një piktor ose një doktor. Uroj të shkojnë mirë e njerëzit të votojnë.
Uroj që po. Të mos ketë probleme si herë të tjera. Keni kaluar kohë të vështira, apo jo?

Nobeliste në moshën 88-vjeçare

Ishte 88 vjeç kur fitoi çmimin “Nobel” për letërsinë. Do të kishte dashur ta merrte më parë, që të mund ta shijonte, megjithatë fati donte kështu. Shkrimtarja Doris Lessing lindi në 22 tetor 1919. Bashkë me familjen iu desh të zhvendosej në vende të ndryshme dhe kjo eksperiencë i shërbeu në procesin e të shkruarit. Gjatë karrierës së saj të gjatë, të ndikuar nga ngjarje të mëdha të shekullit të shkuar, ka shkruar rreth 50 romane, por ata që e bënë më të njohur dhe datojnë herët janë “Bari këndon” dhe “Blloku i artë”. Letërsinë e saj e kanë pozicionuar në rryma të ndryshme letrare. E kanë quajtur feministe, edhe pse ajo nuk pranon të ketë qenë e tillë. E kanë ndarë krijimtarinë e saj në etapa, por ajo thekson se ka shkruar atë që ka dashur të shkruajë. Dhe pavarësisht të gjithave krijimtaria e saj është vlerësuar gjithnjë me çmime, si Austrian State Prize for European Literature (1981), Premio Grinzane Cavour, Los Angeles Times Book Prize (1995), David Cohen Prize (2001), David Cohen Prize (2001), etj, etj., për të kulmuar me çmimin “Nobel” në vitin 2007. Megjithë veprat e shumta, Lessing është e njohur në Shqipëri vetëm me librin “Fëmija i pestë”, i cili ka ardhur në shqip fal shtëpisë botuese “Scanderbeg Books”.