Letrarja dhe Kuteli

Në 2004 është botuar Proza e Kutelit, ndërsa tani libri i ri Kuteli dhe Letrarja, një rikthim tek mjeshtri i prozës shqipe...

Mitrush Kuteli, n historin e letrsis shqipe sht nga t paktat raste, q shprfaq nj raport vetdije t plot me letraren dhe format e larmishme t ekzistencs s saj, q ndonse nuk kreu shkoll prmbi letraren, dhe kjo prbn edhe paradoksin e ndritshm, por edhe formatimin m t habitshm t ndihmess dhe punve t shumta t kryera mbi letraren, ku vendin e par si dimension e z shkrimi i prozs, me aq fines dhe magji letrare, dshmi e prekshme n tregime, novela, rrfime dhe rrfenja, prralla dhe romane. Vetdija kuteliane, ashtu n at plotnin e vet, e mbruajtur me tepr n kudhrat e leximit dhe prkujdesjes pr letraren, patjetr edhe t prkthimit t disa librave t letrsis s prbotshme, ka dshmohet n zellin e treguar pr botimin dhe prcjelljen edhe m shnime t veprs poetike t Emineskut, Poradecit, Nolit, por edhe me artikuj kritik mbi tekste dhe autor t shumt t letrsis s huaj dhe asaj shqiptare. Vetdija e letrares, si shenj dhe dshmi shoqruese e punve t kryera, me aq sqim, na shprfaqet e plot n veprn e larmishme dhe interpretimin e letrsis, duke hyr dhe mbetur n letrat shqipe si nj vetdije specifike dhe e vetmjaftueshme pr ta qmtuar artin e fjals npr t gjitha skutat ekzistenciale. M s shumti, gjithnj si prani tekstesh dhe sprovash, madje eksperimentesh shkrimore t prfunduara, n t gjitha gjinit letrare, n llojet letrar t ekzistencs s artit t fjals, e paraqitet sidomos me lvrimin e t gjith llojeve letrar t prozs, qysh me rrfimin, rrfenjn, tregimin, noveln, romanin e gjer tek ritregimi i epiks legjendare dhe historike t shqipes. E realizon, gjithashtu dukshm edhe me shkrimin poetik, t nj poezie buitse dhe melodike, klasike po edhe me ndoca shenja t lvrimit modern, e cila t prkujton ritmin e trompets s poezis noliane, t poezis plot vrull dhe emocion, prthyerje dhe kthesa t befta, e nganjher t nj ritmi dhe situimi t veant poetik, si ngjet me vargjet e Poemit Kosovar, nj gjurm ekzistenciale e qenies shqiptare, sidomos n trojet etnike. Vlerat e Poemit Kosaovar jan t shumfishta, jan letrare edhe m prtej letrsis, vargjet e saj jan nj himn i mbijetess s shqiptarit edhe n kushtet m t errta t terrorit dhe shkatrrimit serbomadh. Pjes e puns dhe krkimeve letrare dhe pr studimin dhe verifikimin e saj, sht edhe lvrimi i shkrimeve kritike, ku prekim dhe zbulojm edhe kulturn e gjer, por edhe shijen e holl t verifikimit dhe shqyrtimit t letrsis, q arrijn deri tek botimi i dy librave, para viteve ‘44, duke shnuar t parin rast t botimit t librave me kritika letrare n historin e letrsis shqipe. Trajtimet dhe shqyrtimet kritike, aq t shumta dhe t gjera n shtjellimet e tyre, konfirmojn qmtimin e letrares, dhe vemas prndritjen e saj si vler, si dhe nivelet dhe llojet e lexuesve. Shprfaqja e vlerave letrare, n poezi, proz a dram, si dhe t vlerave kritike dhe studimore, t shprfaqura n botimin e dy librave, na vjen n nj form t veant letrare. Kjo shprfaqje, e plot shqyrtimore e rrafshit kritik t kundrimit t letrares, bhet m e prekshme me botimin dhe vlersimin e poezive t Poradecit, Nolit, Emineskut, t cilat prcillen me prkujdesje dhe fines shkrimore, me tekste t nivelit prezantues dhe afirmues, madje duke i vendosur n majat letrare q kan sendrtuar n poetikn e secilit. Opusi letrar kutelian, me t gjith shenjat e pranishme kreative dhe shqyrtimore, prkthyese dhe verifikuese, fikson rrugn qmtuese dhe zbuluese t letrares, di e prafrt me rrekjet e De Rads, Skiroit, Fishts, Konics, Santorit, Koliqit, Pips, Camajt etj., buron, sidomos nga vetdija e formuluar si pasoj e leximeve, mbase edhe prej ekuilibrit t shpallur dhe t dshmuar mes dshirs marroke autoriale dhe vetdijes s pohuar t shkrimtarit. Dshira shkrimore sht nj shtys e fort, mbase nga ato t nj niveli t paprmbajtshm, ndrsa vetdija, padyshim letrare dhe gjuhsore, sht rruga e vetme dhe e sigurt e ecjes s pandrprer n shtigjet e letrares. Kuteli, n shumicn e punve t kryera me fines dhe art, me qmtime dhe eksperimente t prfunduara, erdhi n kt stad komunikimi letrar prej vetdijes s qart dhe t thell. Shprfaqja e ksaj vetdije, letrare dhe m gjer se sa kaq, sidomos gjuhsore n materien e teksteve, poezi apo proz, kritik apo prkthime, madje edhe n dramatikn e humbur, shkruar prej tij, preket n t gjitha situatat shkrimore, megjithat duke mbetur nj prvoj e larmishme n letrat shqipe. Me termin letrare, si qasje teorike dhe praktik shkrimore, tashm do kuptuar dhe receptuar vetm vlera e mirfillt letrare. Letrarja, pra vetm arti dhe prurja estetike, shenja e mvetsishme dhe e vetmjaftueshme e shkrimit t prozs, prgjithsisht e prjashton jashtletraren, pavarsisht natyrs s dshmuar t saj, si joletrare ideologjike, sociale, fetare apo krahinore, e t do ngjyrese tjetr. Przierja e letrares me joletraren, artit me joartin, estetikes me mungesn e plot t saj, ku kjo e fundit, pra jashtletrarja mund t na shprfaq edhe nuanca t pastra kombtare dhe shoqrore, bashk me aspektet e tjera t rrafshit ideologjik, m s shumti dogmatik, por edhe sociologjik, e ngushton hapsirn e artit t fjals dhe krijon realisht nj boshtir t frikshme, n at rrekjen pr t shnuar sprova moderne. N letrat shqipe, qysh n zanafill e gjer n ditt e sotme, formatohen disa periudha letrare, ku grshetimi i letrares me joletraren sht pothuajse i pashmangshm, edhe si pasoj e ndikimit t fuqishm t konteksteve shkrimore, pa t cilat as q bhej fjal q t botoheshin, sidomos nga shekujt e mesjets s von, e cila gjithsesi sht pjes e epoks s Rilindjes Evropiane, q synoj dhe realizoi vendosjen e njeriut dhe t humanes n qendr t kozmogonis letrare dhe artistike. Si t ktilla, bazuara n shqyrtimin e jets dhe veprs s autorve, sidomos t teksteve letrare, natyrisht pa harruar kontekstet shkrimore edhe ato t leximit dhe rileximit, sipas teorive letrare, numrohen:

A - Periudha e par e shkrimit t shqipes, ku edhe gjellojn vlerat gjuhsore, historike, por edhe shenjat parake letrare, e cila prfshin krijimtarin e Buzukut, Matrangs, Budit, Bardhit e Bogdanit etj., q bart mbi vete nevojat diturake, pra nevojn dhe dobin e msimit t shqipes n shkoll, por edhe lejimin e saj pr t qen instrument dhe mjet efikas i shkollimit, q buron prej hapsirave t krijuara prej Kundrreformacionit.

B - Periudha e letrsis s Rilindjes, s paku kshtu sht emrtuar gjer m tash prej studimeve t historiografis s shqipes, e cila mori mbi vete edhe detyrn e prtrimjes s kombit, atdheut dhe t shqiptarit, si dhe ngjeshi mbi supet e letrsis, me dhe pa dshirn e saj, mjetet e realizimit t programit t rilindjes kombtare. Fatmirsisht, si fakt letrar, por edhe si kontekste shkrimore, pikrisht n kt periudh t ndrlidhjes s dukshme t letrares me joletraren, m sakt ende t letrares me atdhetaren, varsisht kushteve dhe rrethanave imponuese, n disa nga veprat e veanta t De Rads, N. Frashrit, A. Z. ajupit, N. Mjeds, Z. Serembes, Z. Skiroit etj., gjithnj sipas prfundimeve t shkencs letrare, lvrohet edhe letrarja e mirfillt, krahazi me letrsin me tez t mirqen atdhetare dhe t rilindjes s vet qenies shqiptare.

C - Nga viti 1944 - 1990, n Shqipri mbizotron n mnyr t zyrtarshme dhe me nj sundim detyrues,