Librat e varfër të Gallimard

Letërsi/Akademiku dhe poeti francez, Daniel Leuwers, një projekt letrar për të integruar edhe autorë shqiptarë

Daniel Leuwers pr ata q shkruajn pr her t par n moshn 50-vjeare, paradoksalisht i quan poet t rinj. sht pr krijuesin, poetin, saq n patetizm thrret “rroft kreatori”. N muajin shkurt, Leuwers ishte i ftuar n Kosov, n festivalin mbarkombtar t teatrit, q u organizua pr her t par n Suharek – impresioni i tij ishte i menjhershm, n krahasim me francezt e lodhur; shqiptart e Kosovs, q prisnin dyvjetorin e pavarsis iu dukn dinamik, entuziast, pr t ndrtuar si shtpin dhe jetn. Po aq shum do shtangej, kur dgjonte se t rinjt shoqroheshin aq formalisht nga fanatizmi fetar, sa shpesh do pyeste nse n Shqipri shqiptart jan po kaq fetar. N Shqipri nuk i ka rn rruga ndonjher, hera e par ishte edhe n Kosov – Daniel Leuwers menjher krkon t shpall projektin e tij dhjetvjear, nj “biznes” krejt origjinal i mbshtetur nga shtpia m e madhe botuese n Franc, “Gallimard”. Bhet fjal pr projektin “Libri i varfr”, thjesht i konceptuar si nj anije pa ndonj investim financiar. Poeti zgjedh nj piktor q do t shoqroj n origjinal poezit. Tashm ky projekt sht shum i njohur n Franc, ndrsa Daniel krkon t integroj dhe autor shqiptar, si nga Kosova dhe Shqipria. Raportet e krijuesit dhe detyrave e intelektualit akademiku i ndan si sfida t kohs, ku nuk mungon ta shikoj Evropn e sotme t lodhur, pa motivim.

Daniel Leuwers, akademik, dramaturg dhe profesor n Universitetin Tours, sht njkohsisht nj shkrimtar, poet dhe kritik letrar, lindur n 1944 n Beaumont-sur-Oise. Botimet m t rndsishme t tij nisin nga viti 1984 me “Jouve avant Jouve ou la naissance d’un poete, Klincksieck”, n 1996 boton prezanton poezin moderne dhe bashkkohore, ribotim n 2005 n bashkpunim me Jean Louis Backes, po n ‘96 boton n bashkpunim “Historia e letrsis franceze nga Zola te Apollinaire”, ka nj botim me ese mbi poezin bashkkohore, n 2004 boton “Le voyage immobile”, dhe n 2008 boton “Pasuria e librit t varfr”, nga shtpia m e madhe botuese n Franc, “Gallimard”. N ditn ndrkombtare t librit ne sjellim kt intervist ekskluzive pr “standard”, pr t kuptuar shkrimtarin e ditve t sotme, pse ndihet nevoja pr t sjell er t re komunikimi n mes vendeve, e sidomos me Ballkanin.

Ju keni qen n festivalin e teatrit mbarkombtar q u organizua dy muaj m par n Suharek, Kosov. Krijohet nj “déjà vu” me vendin kur ju ftojn. Cili ishte impresioni i menjhershm kur u prmend Kosova, nj vend shqiptar, shteti m i ri n bot, q organizon nj festival teatri?

Kur u kam thn miqve t mi se do t shkoj n Kosov, t gjith m kan thn kij kujdes se atje sht luft. Un e kam ditur q lufta sht kryer, dhe se duhet t afrohem pak me at q ka ndodhur n Kosov, pr kt kam menduar menjher n peizazhet q ka ky vend. Mua m duket se festivali sht ajo q premton pr t tejkaluar konfliktet, luftn. sht nj dinamizm q krkon t shkoj prtej asaj. Kt vura re edhe tek njerzit, t cilt jetojn me nj lloj entuziazmi dhe dinamizmi shum t madh. N lojn e aktorve pash entuziazm, kjo mendoj reflekton dhe at ka ndodh n Shqipri dhe Kosov, q njerzit duan ta ln vendin e tyre. Un mendoj q kultura sht nj prgjigje kulturore q i jep politiks.

sht nj kontekst kulturor far dua t’ju pyes: far po ndodh edhe sot n Evrop, n prballjen politike, duke iu referuar edhe vendit tuaj, Francs? far po ndodh sipas jush, me njerzit e artit, me kulturn? Ju jeni poet, akademik, kritik mendoj se e keni nj qndrim, nj prgjigje?

Un mendoj se Franca, Italia, sht e shteruar pak nga kultura, sht e lodhur pak. Shikojn prapa far ka ndodhur dhe nuk shikojn far po ndodh sot dhe pr t ardhmen. N Franc ka shum probleme politike pr momentin. Frika se far po ndodh n Franc, Itali, Angli e m gjer, m tepr jan duke u marr me sigurimin e politiks s tyre, rrezikshmrin e tyre personale. Duke u mbyllur, duke u siguruar, njerzit n politik po mbyllen, nuk po shohin m tutje, po izolohen. Nga ’msova n Kosov, por edhe n Shqipri, pash q ju dshironi t dilni jasht, t hapni dyert e Ballkanit pr t deprtuar n Evrop. Ne n Franc bjm festivalin mesdhetar, u bjm ftes autorve nga Algjeria, Maroku, Tunizia, Greqia etj., por Ballkanin asnjher nuk e kemi ftuar. N kto momente kolonizimi i Francs sht ngulitur n kokat tona. E mjerisht n kokat tona vendi juaj nuk njihet fort. I vetmi q njohim ne sht Kadare, e vetmja gj q presim sht t hapemi, t bashkpunojm.

Cila sht veprimtaria juaj n Franc? Thoni q keni nj projekt integrues pr shum vende q nuk njihen. Duket sikur po ndodh nj lvizje, sidomos drejt vendeve t vogla, q nuk njihen...

Un jam kryetar i Presidencs t Kongresit t Kritikve Botror dhe mendoj t integroj edhe Ballkanin, pasi mungon n hartn ton. Projekti im i dyt sht q t integroj prap Ballkanin n “librin e varfr”, q e ceka pak m par. Pr shembull, ideja ime sht q nj shkrimtar kosovar, i Ballkanit, t jet i prcjell nga nj piktor po i ktij vendi. E treta, sht dhe festivali i poezis q do organizoj n Tour, n kshtjelln La Luar, i cili sht festivali m i madh q ndodhet n Franc, n muajin qershor. N kt festival jan t ftuar nga Tunizia, Maroku etj., dhe ne do t fillojm t ftojm vendet e Ballkanit, Kosovn, Malin e Zi dhe Shqiprin. Flas pr Malin e Zi, sepse kam qen atje. Ka qen eksperienca ime tepr interesante pr t par, sllovent, serbt, kroatt.

Duke par q keni shkuar deri n Marok dhe Tunizi, ndrkoh shum pran Ballkanin e shihni si pjes t izoluar q prpiqeni ta njihni. Shum komente, qndrime politike ka pr rajonin ton... ju far realiteti keni perceptuar deri tani?

sht e vrtet, se n kokat tona sht ngulitur nj ideologji se Ballkani sht luft, si shembull kujtojm luftn n Bosnj, t gjitha luftrat n Sarajev, apo masakrat e Kosovs etj. Njerzit nuk duan t ndryshojn mendimet ndaj thon se atje sht luft, dhe nuk duan t njohin m tepr pr kto vende. Misioni i intelektualve dhe artistve q vijn nga Franca sht q t’iu shpjegoj publikut dhe intelektualve francez q Kosova nuk sht imazh q ata kan n koka, sht nj shtet q reflekton dinamizmin, nj dshir pr t’u ngritur, ashtu si ndrtohen shtpit. Pak a shum t barazohemi, q t shkojm n Evrop, si ka
Evropa pas lufts, q sht ngritur prej grmadhave. Te ne, n Evrop ndihemi pak t vjetruar, t lodhur, ndrsa ktu shoh nj er rinie, t cilt duan t ngrihen, t vazhdojn jetn. sht mendimi im subjektiv, shpresoj q edhe kjo t jet objektive.

A besoni se t paktn n kultur, prsritet historia, kur n Evropn e dy shekujve m par, romantikt t paknaqur zbarkuan vendeve t Lindjes... sht nevoj pr t shfrytzuar kulturn e tjetrit, duke e par si kuriozitet ekzotik, apo ndihet si domosdoshmri ikja nga realiteti i evropianve, si munges motivesh? Ku sht artisti sot n Evrop, pr pasoj shkrimtari, poeti?

Politikisht Evropa, sot, sht shum e frustruar. Shum personalitete politike nuk e duan hapjen. Artistt krkojn hapjen, politika sht e detyruar t ndjek artistt si do her. Po, ajo q m thoni prmes pyetjeve sht e vrtet.

Ktu lind pyetja tjetr, nse sot artisti sht edhe intelektual, human, apo sht krejtsisht i shkputur nga jeta politike, angazhimet historike t vendit? Cili sht sot kreatori?

Duhet t bjm nj ndarje intelektual me artist. Ndodh q ata t jen bashk, por ata jan t ndar. Problemi n Franc, pr shembull n 20 vitet e fundit, intelektualt dhe filozoft kan tejkaluar, jan m lart se artistt, kan prparuar prej artistve dhe shkrimtarve. Intelektuali e bn nj analiz intelektuale, q sht shum interesante. Ndrsa krijuesi shkon prtej ksaj me intuitn e tij. Mua m duket se intelektualt vijn pas krijuesit, sepse krijuesi shikon prpara. Un jam pr kreatort. Jam profesor i universitetit, por lnda q jap un nuk m mjafton q t shkoj prtej asaj. Msimet e intelektualit nuk lejojn ta tejkalojn kreatorin. Kini kujdes me akademikt se ata nuk jan maj. Akademia nuk do t kisha thn se sht vdekje, por nuk lejon t shkosh prpara. Frojdi e ka
teorin e pavetdijes, por n fillim t shek XX, poett Bodler dhe Rembo e kan zbuluar me intuit pavetdijen. Intelektualt e teorizojn, ndrsa kreatori sheh prtej politiks. N fakt njerzit e mdhenj politik din t jen t rrethuar nga krijuesit.

Folm pr kreatorin dhe intelektualt ku ndahen dhe takohen, n jett e tyre, kush prin. Si ndodhi q u bt poet, dramaturg - dhe t jesh i till n ditt e sotme n Franc, t udhtosh npr vende t ndryshme, t mbledhsh eksperienca, far e trondit m shum ndjeshmrin tuaj?

Do t’ju jap nj prgjigje personale dhe intelektuale. N moshn 17-vjeare kam shkuar t shikoj poetin m t madh t asaj kohe, Rene Char. Jam
mik me t dhe ai ka pasur besim n mua. Kam filluar t shkruaj disa poezi, paralelisht, kam nisur studimet, duke u
shum shpejt profesor i universitet. Aty i dhash prioritet kritiks. Kam qen kritik i njohur i poezis n Franc, me vite t tra. Pastaj jam mbyllur n kt sistem kritik. N at koh lash anash Francn, universitetin, duke udhtuar jasht. Kam ndrruar zanatin, jam
diplomat n Australi, shum larg. Por shkrimi m sht rikthyer, duke shkruar n proz si dhe shnime udhtimi. M pas kam shkuar n Afrik, n Senegal. N Afrik poezia m ka shprthyer fort: si intelektual kam ndjer limitet, ndrsa si kreator nj liri q duhej do her ta tejkaloja. Sepse krijuesi shpesh fle. Mirpo avantazhi sht t jesh nj krijues i vonshm, i vonuar, q vjen pasi ke akumuluar eksperienc. Nse nj poet shkruan n moshn 20-vjeare dhe e l, sht nj poet i fjetur. Poeti q shkruan n moshn 50-vjeare, paradoksalisht sht poet i ri. N planin gjeneral intelektuali dhe kreatori, gjat gjith shekullit XIX, deri n vitet 1970, Franca ka qen e prfaqsuar me kreator t mdhenj si Emil Zola, Andre Brenton me surealizmin e tij, Kamy, Sartri, si pjes e kreatorit, por edhe filozofit. N vitet ’70-t filozoft dhe kreatort jan t prndjekur. Aktualisht shkrimtar t mdhenj francez nuk ka m. Ata q e prezantojn Francn si model jan Zhak Derrida ose Bernard Henri Levy, por n gazetat franceze kur krkojn mendimtar francez pr t’u shprehur pr botn e sotme, menjher intervistojm njerzit e njohur, q jan mediatik. N kt pik do thosha se pr momentin sht nj forc mediatike q ndikon. Shpeshher intelektuali ndihet i ln mnjan nga mediat, por n t kundrtn kreatori vazhdon rrugn e vet.

Ju jeni kryetar i Kongresit t Kritiks Botrore. Keni shkruar libra kritik pr shum autor francez, po ashtu keni botime studimore pr letrsin. A keni mbrritur n ndonj konstatim pse kritika sot ashtu si konsiderohet tepr e rndsishme, edhe injorohet? Kush sht sot kritiku m i mir?

Jan dy lloje kritiksh, njri q shkruan dhe thellon kritikn universitare dhe tjetra sht kritika mediatike. N shoqatn time un mbledh mbi t gjith krijuesin, pr shkak se kritiku m i madh, m i mir, paradoksalisht sht poeti. Bodleri ka shkruar: “Poeti sht kritiku m i madh”. N poezi sht nj kritik fondamentale, pr kt edhe kam dshir t’ua jap fjaln poetve q din, shpeshher, t jen edhe intelektual njkohsisht, t cilt mendojn pr krijimtarin e tyre, t ksaj kohe. Rroft krijuesi, krijimtaria!

Po mendoja gjith kohs, q t dilnit n kt shteg. Pra t flisni pr poetin dhe poezin. A sht poezia arti i qytetrimit? Duhen patjetr luftra, ngjarje tragjike, lnd e fort jetsore pr t shkruar poezi, dhe a kan m fuqin rebele poett q mund t’i shohim si prijs t “revolucioneve”, q sjellin ndryshime errash?

Bodler ka shkruar se sht tragjedia q i lind poett, e q duhet t shkruajn pr tragjedin dhe humanizmin. sht nj z q shkon prpara dhe e on prpara shoqrin, por poeti q e dua m shum sht Rene Char. Ai n gjith artin e tij ka shkruar far sht poezia. N Franc e quajm metapoezi, poezia pr poezin. sht nj shembull. Rene Char ka qen mik me Hajdegerin, ky i fundit i sht drejtuar poetit duke i thn: “Rene Char, ti je ai q mendon prtej, m prpara se un”. Un jetoj me iden se i dua pak filozoft, i dua poett, admirimi im sht krijuesi, poeti. Kjo do t thot se shum romancier jan poet n t njjtn koh, po ashtu dhe kineastt dhe piktort. I dua edhe piktort, por tek ata ana intelektuale sht m pak prezente. Piktori sht m i vrazhd dhe instiktiv. N fakt nj shembull i revolucionit m t madh estetik n fillim t shekullit, erdhi nga piktort. Nj poet francez, Apolinier, ka shkruar pr shembull nj poezi shum t mir pr Mirabon, nj ur e famshme pariziene. Ky poet kur ka vizituar nj dit atelien e Pikasos sht shprehur se nuk ka par piktura. Pikasos sht prpjekur t shpjegoj se pikturat jan vendosur n mur, se ato jan kubiste, q nuk jan vizatime. Por, Apolinier pas ksaj situate iu drejtua: “Nuk paskam m t drejt t shkruaj poezi me ndjenja, apo poezi shum t thjeshta prball jush, sikurse pikturat e juaja kubiste”. Kam menduar m prpara se Pikaso nuk sht fardo piktori. Ndryshimi apo turbullirat, konfuzioni q na shfaqet nga koka te kmbt, t mbshtjell n nj kaos-pikrisht aty sht imazhi i kohs ku jemi tani, i kohs kaotike. N kt arsye piktori dhe poeti jan ata q do ta shkruajn pasqyrn e kohs, far po ndodh, t cilt na udhheqin, na rrmbejn n nj er t re. Krijuesi i krijon rrugn prpara, ndrsa intelektuali i prshkruan at.

far sht ky projekt “Libri i varfr”, pse quhet i till?

Projekti “Libri i varfr” sht nj nga aktivitet e mia n Franc. Kjo nuk krkon shum para. Pr shembull blejm letrn dhe u krkojm poetve t shkruajn shnimet e tyre. U krkoj piktorve q t jen pjesmarrs me pikturat e tyre origjinale. N ndryshim nga librat q duhet t botohen n shtypshkronj, ne nuk paguajm at dhe botuesin. Nuk paguajm shprndarjen dhe librarit. Jan libra jasht komercialitetit. Me kt synojm drejt mendimit q ta trheqim librin nga qarkullimi komercial, ta nxjerrim jasht parave, ta lirojn nga komericalizmi, parat, investimet. Ka piktor q jan shum t shtrenjt q marrin pjes n kt projekt. sht nj projekt me vetdshir, me vetkontribut. Poeti apo shkrimtari shkruan nj poezi t vogl, e nj piktor e prcjell me nj vizatim - kt koleksion duam ta shfaqim, apo q t’ia tregojm bots. Ndaj krkojm t integrojm, ta realizojm me artist dhe poet nga gjith bota. N gjuhn e tyre amtare, kam menduar q poett dhe piktort e Kosovs dhe t Shqipris duhet t jen prezent. Ashtu si na kan ftuar n Kosov, t njjtn gj duam t bjm dhe ne n Franc pr t
t mundur integrimin e Kosovs dhe Shqipris atje.

A shiten “librat e varfr”?

Kt projekt e zotron shtpia m e madhe botuese n Franc, “Gallimard”, q i riprodhon kto libra, nuk i shet. Ktu sigurisht q bhet fjal pr poezin dhe poett m t mir. Ktu krijohet edhe nj raport midis poezis dhe prozs. N Franc jan tre poet, Bodler, Malarme dhe Rembo q kan shkruar poezi dhe proz. Bodler ka shpjeguar se poezia sht nj ritm, q duhet t shpjegohet me nj proz m komplekse. Poezia n ritm, mundet t jet e pa pashpjegueshme dhe pr kt arsye jan n vn n proz. Poezia sht me rregulla q e burgos poezin, ndrsa proza sht ajo q e hap e shpjegon. N Franc thuhet q kjo sht proz speciale. Me kt, sot t gjith njerzit kan shprthyer, q mund t ken poezi n romane, nj przierje. Kemi si shembull Fernando Arrabal, shkrimtar spanjoll n Franc, i njohur pr pjest e tij teatrale. Arrabal shkruan n “librin e varfr”, sht nj poet q vet e ilustron poezin. Edhe poezia sht n pjes teatrale.

N mbyllje, far jeni duke shkruar aktualisht?

Kam shkruar nj libr q sht zemra e poezis, kam pasur nj problem kardiak n zemr, si Klinton, (qesh). Kam shkruar poezi mbi vuajtjet e mia, t smundjes sime. sht nj grshetim me poezin dhe prozn. Ky sht nj libr q do t dal s shpejti, ku bashk me disa miq piktor, vizatojn librin dhe pastaj un shkruaj, ose n t kundrtn. sht nj libr pr “Librin e varfr”, nj projekt q e zotron shtpia m e madhe botuese n Franc, “Gallimard”.