Lufta e grave
Nga Roberto Saviano
Kjo është parathënia e shkrimtarit dhe gazetarit italian për librin e shkrimtares së njohur Elvira Dones me titull Luftë e vogël e përkorë
Fill pasi ke lexuar këto faqe, mëson se nuk ekziston një luftë përnjëmend e rrëfyer, po të mos kesh dëgjuar rrëfimin e grave që e kanë përjetuar atë.
Luftë e vogël e përkorë, roman i shkëlqyer i shkrimtares Elvira Dones, shqiptare që jeton në Shtetet e Bashkuara e shkruan në italisht, në gjuhën e saj të dytë, është një libër i vogël që përmban gjithë tmerrin që mund të shpërthejë nga Kutia e Pandorës në një komunitet që shpërbëhet nga themelet. Një komunitet ku tjetri, fqinji, në fillim i afërt, për shkak të ndërhyrjes së një politike të marrë kthehet tashmë në Armik, në Të Keqen. Ky roman i shkurtër ndërthur me origjinalitet e mjeshtëri dy fije narrative - rrethimin dhe kthimin - tema që ushqejnë letërsinë që nga kohët e Homerit. Luftë e vogël e përkorë rrëfen rrethimin e çuditshëm të tri grave të ngujuara në shtëpi pa ushqim e pa ndihma, në një qytet tashmë pré e një armiku të egër. Dhe rrëfen, njëkohësisht, përpjekjen e pamundur të dy vëllezërve adoleshentë për t’i shpëtuar dhunës së skajshme e vdekjes, drejt një shtëpie të re, një atdheu të ri të mundshëm.
Luftë e vogël e përkorë është një libër që kam mbajtur me vete për një kohë të gjatë: në çantën e shpinës, në xhepin e xhakaventos, në trastën e ndenjëses cip me letra të makinës së shpurës sime.
Ky libër rrëfen për herë të parë se sot, në këtë të sotmen tonë të mallkuar, në Perëndimin demokratik e me të drejta universale njerëzore të përmbushura, morti, arratia, kthimi ndoshta i pamundur në komunitetin tënd të humbur, nuk janë përvoja aliene e fantastike, por ngjasi reale. Sepse kanë ndodhur, në zemër të Europës, pas një paqeje të gjatë. Elvira Dones na thotë se lufta nuk është diku tjetër; në të kundërt, ajo mund të jetë këtu, një fije larg gjërave që na janë të shtrenjta e që pandehnim të sigurta deri dje. Dhe kjo mund të ndodhë sa herë që një komunitet sakatoset në elementet e vet përbërës, elementë këta që më parë ishin pjesë e një të tëre. Natyrisht, një roman nuk është një profeci. Na takon ne, i takon lexuesit, të kapë e të krijojë të vërtetën e vet.
Qyteti i romanit të Elvira Donesit është Prishtina, një hije në hartën gjeografike, kryeqytet i Kosovës, ku dikur jetonin sëtoku kosovarë shqiptarë, në shumicën myslimanë, dhe serbë. Në vitin 1999, Prishtina u bë teatër i një lufte që, ndonëse kaq pranë në kohë e gjeografi, nuk zë më vend në bisedat tona prej kohësh. Qe teatër i një lufte të frikshme, po cila luftë nuk është e tillë? Dhe sa prej nesh dinin, sa për të marrë një shembull, për Benghazin, para se gazetat të shkruanin për gratë e vrara nga snajperët, teksa nga ballkonet përpiqeshin tu jepnin ujë opozitarëve të regjimit libian?
Le ta themi që në krye: Luftë e vogël e përkorë nuk ka kurrfarë simpatie për luftëtarët filoshqiptarë që iu kundërvunë epërsisë dërrmuese ushtarake serbe dhe pastrimit etnik të Millosheviçit. Në roman dhuna vërshon mbi viktimat si kamzhik, e toni mbizotërues është ai i pietas kundrejt viktimës, jo thjesht vetëm një indinjatë. Por, kushdo që do ta lexojë, do të gjejë – me të gjitha elementët tipikë të një romani e në thurjen e personazheve - paragrafë që hedhin dritë mbi arsyet se si edhe një qytetar çfarëdo, një përkrahës i bindur i liderit Ibrahim Rugova, u shtrëngua, për shkak të realitetit historik, t’u qaset formacionet të armatosura (nganjëherë të udhëhequra nga veteranë të luftës boshnjake) të separatistëve shqiptarë të UÇKsë. Dhe pa bërë shumë pyetje mbi prejardhjen e financimeve të UÇKsë; pa ia bërë pyetjen vetes në kishte qenë UÇKja ajo që i kishte nisur veprimet luftarake nëpërmjet terrorizmit antiserb. Nuk ia bën aspak këtë pyetje vetes burri i Ajkanës, gjinekologe kurajoze e spitalit të Gjakovës, i arrestuar nga milicët serbë, sepse kishte vënë në dispozicion të UÇKsë shtëpinë në këmbim të premtimit për ta përdorur vetëm natën.
Qenë të shumtë ata që nuk i bënë pyetje vetes, por Elvira Dones nuk na tregon vetëm historinë e atyre që u rreshtuan, që rrokën armët, na rrëfen, sidomos e mbi të gjitha, fatin e atyre që gjithë këtë e pësuan, e përjetuan në një situatë ekstreme, duke u kapur me thonj e me dhëmbë pas dinjitetit njerëzor.
Deri para sulmit ajror të NATOs, lufta e Kosovës kish njohur një fazë të parë. Nga 1996 deri më 1999, forcat e sigurisë së Millosheviçit ushtruan një represion e një pastrim etnik aq të egër në Kosovë, sa shqetësimi ndërkombëtar në rritje, nuk mund të mos fillonte presionin kundër Serbisë. Kjo politikë çoi në fund në një sukses formal me nisjen e bisedimeve të Rambujesë, bisedime që nuk u ratifikuan kurrë nga UÇKja. Bisedimet u mbyllën me njohjen e autonomisë së Kosovës, por jo të pavarësisë së saj të plotë. Dhe Millosheviçi nuk e pranoi kurrë atë që ai përkufizoi si një pavarësi të maskuar nën petkun e autonomisë. Kështu, më 1999, në hapje t렠romanit, Aleanca Atlantike bombardon tokën duke përdorur qiellin e gjuajtësit e NATOs -përfshirë edhe tornadot italiane, që ngriheshinn në fluturim nga aeroporti i Avianos.
Kjo qe lufta e vogël e përkorë, që natyrisht nuk qe as e vogël, e as e përkorë. Në fund të saj u numëruan rreth trembëdhjetë mijë civilë shqiptarë të vrarë. Njëzet mijë gra u përdhunuan e iu nënshtruan gjithfarëlloj dhune nga ushtarakët, dhe sidomos nga milicitë serbe. Një milion kosovarë shqiptarë u strehuan në Shqipërinë e rraskapitur për ti shpëtuar gjenocidit.
Luftë e vogël e përkorë rrëfen gjithçka që ndërkohë e kemi harruar, por edhe gjithçka që ndoshta kurrë nuk e kemi ditur. Ky libër është një histori femrash, sepse është pikërisht nga këndvështrimi i tyre, ndërthurur në filigranë, që autorja ka vendosur të na rrëfejë. Dhe ajo çka shohim, na magjeps.
Rea dhe Nita janë dy femra të ngujuara. Kuturisen e rrezikojnë jetën për të shkuar në shtëpinë e Besës, ku një telefon i regjistruar nën emrin e një serbi, ende punon. Dhe prej andej i telefonojnë botës, lëshojnë alarmin për atë ç’ka po ndodh aty brenda. Dhe njëkohësisht, nga ai kënd, nuk mund të mos shohin sa çnjerëzore është ajo që po përjetojnë: të mos kenë të lahen, të gjenden papritmas hedhur pas, në kohë që kurrë nuk do t’u kishte shkuar mendja se do të ktheheshin më. Atëherë gjithçka pushon së qeni, deri edhe tradita e nënshtrimit sipas së cilës një femër e Ballkanit – kurdoherë e pavarësisht duhet të kujdeset për mashkullin në çfarëdo roli të dhënë, në atë të shoqes, të motrës, të nënës. Në një të tillë situatë të kapërthyer, në një të tillë kontekst çnjerëzor, mashkulli dhe femra përurojnë një modernitet në marrëdhëniet mes tyre, gjë që në traditën klasike të deriatëhershme do të kish qenë e pamendueshme.
Dhe është fjala për një histori femrash edhe kur Nita, duke kujtuar një çast të shkuar me të dashurin e saj serb, Tomasin, tek sjell ndër mend një përlotje të tij, i lejon vetes të mendojë se: Janë të bukur lotët e një mashkulli, e nëse janë lot të një burri Ballkani, fitojnë një bukuri gati sublime.
Dhe nd