Më thuaj sesi e bën luftën dhe të them cili je

Në seminaret mbi historinë ushtarake shpesh pyeten studentët “Pse  Jul Qezari nuk e humbte kurrë frerin (durimin) e tij?” dhe, pas shumë përgjigjesh të ndrojtura, përgjigja është, “sepse kali me fre të dyfishtë, siç e përdorin sot, mbërriti në Europë, ndoshta nga Azia nëpërmjet Kinës, në mesjetë. Dhe romakët nuk i njihnin”. Loja me pyetje fsheh brenda mësime të taktikës, strategjisë dhe kulturës, “pa frerin” do heshta ishte më e rëndë në dorë, një kalorës i mbretit Arthur, nuk do mund të përdorte, përpos  një shtizë të lehtë. Harkun, pra, mund ta mbanin vetëm nomadët e stepave të lindur mbi kalë, të tjerët të paktën me një dorë duhet të mbaheshin. Nga një terminologji e vogël dhe zbërthimi i saj njohuritë  janë  të rëndësishme, por tek ne historia ushtarake as studiohet  dhe as  thellohet. Pacifizmi fisnik, që pas Luftës  së Dytë Botërore, ka ngulitur rrënjët, na bën të  harrojmë lidhjen midis “luftës dhe civilizimit”. Çdo komb lufton sipas traditës së saj, Shtetet e Bashkuara të shekullit XXI-të janë të ndarë mes “rrugës amerikane të luftës” tradicionale të gjeneralit Pauell, ushtri e fuqishme që mbyt armikun, dhe RMA, të Revolucionit në punët ushtarake, e cila dëshiron komando të lehta, super të teknollogjizuara  për të sulmuar, siç ndodhi në sulmin ndaj rrjeti të Al-kaedës në Kabul, në vitin 2001. Nuk janë dy teori të ndryshme ushtarake, janë dy kultura të kundërta të shoqërisë dhe demokracisë, masë dhe uniformitet, kundër individëve dhe diversitetit.
Për këtë shpresoj që libri i historianit Gaston Breccia “Bijtë e  Marsit” duhet  lexuar nga ata që duan të kuptojnë përse Roma dominoi duke luftuar botën e njohur deri në kufi me Kinën, dhe nga ata që aspirojnë për të kuptuar pse Afganistani, Irani dhe Koreja e Veriut janë të rrezikshëm, ose pse Kina nis përgatitjet e flotës detare. Të interpretosh  Romën pa filluar nga ushtria, megjithatë, është e pamundur, “në origjinën e Romës është fara e Marsit”. Grekët dhe Tebanët kishte shpikur falangat, kurse romakët u japin më pas, sipas historianit Keegan, “artikulime”. Jo më monolite, por të lehta për të ndjekur kundërshtarin, në mes heshtave për të përballuar  tronditjen, të gatshëm, në vështirësi, për t’u rigrupuar pas legjionarëve veteranë, të triarive, që me mburoja dhe përvojën u siguronte dy rreshtat e para. Në anë dhe krahë kalorësia. Është trajnimi ushtarak që triumfon në Azi, Afrikë, Angli, por mund të kuptohet vetëm duke shqyrtuar shoqërinë romake. Luftëtari profesionist, besnikëria e centurionëve, gjenerali ambicioz që studion armiqtë, popujt e kolonizuar që, përmes armëve, bëhen qytetarë dhe pranojnë kulturën.
Në luftërat e lashta, kujton Breccia, beteja ishte përplasja e mburoja midis falangat dhe rrotullimet e zemëruara të shpatave, shpatave të shkurtra Romale (gladio), pas reve të shigjetave dhe heshtave. Kur përleshja e verbër  tmerronte në ikje të një nga dy palët, atëherë vinte vdekja, ose mbetja i plagosur, në masë. Sokrati, në betejën e Deliumit në 424 para Krishtit shpëton në nga beteja, sepse në vend që hedhë poshtë armët dhe të izolohen siç bënë të tjerët, ai i mban dhe shpëton me një pjesë të vogël të shokëve duke ikur me vrap: kurse  Beotën  sulmojnë ushtarët e pambrojtur.
Forca ushtarake e Romës është kohezioni i legjionit, në paqe dhe në luftë, në fitore dhe humbje. Breccia rindërton betejën e lashtë, formacionet, hedhjen e  gurëve me hebe dhe llastiqe, shigjeta, shtiza, kalorësi e lehtë dhe e rëndë, "të katastratët”, të armaturës, dhe epilogu, të përleshjes në dy fronte në një falangë. Kur triumfon Roma në Gali me Cezarin, apo është e përshkuar nga Hanibali në Kanë, legjioni qëndron e bashkuar. Në Kanë legjionarët janë të rrethuar me aftësi nga Hanibali – dhe ende kjo studiohet në akademi amerikane prestigjioze Uest Point - e cila rendit në mesin e dobët mercenarët Balearik dhe veteranëve Kartagjenas nga krahët. Pra, kur fronti lëviz e tërhiqet, ajo është konveks dhe konkav, duke krijuar një boshllëk që kalorësia kartagjenase mbyll me vdekje. Ushtarët romakë, për të shmangur poshtërimin e goditje përfundimtare, vetë mbyten duke gëlltitur grushta dheu.
Çfarë e shtynte, pyet dijetari Delbrück dhe Keegan, Romakët në luftë çdo pranverë? Sigurisht lakmia e pushtimit, e lavdisë dhe nderit, por edhe kultura. “Romakët - shkruan Breccia - ishin në të vërtetë një racë luftëtarësh jo vetëm që  dinin se si të silleshin në fushë, por edhe për konceptimin e rolit dhe të ardhmen e shtetit dhe individëve në bazë të suksesit ushtarak ...”. Në Kanë ranë në tokë për pak orë, sipas Polibit, 70 mijë Romakë, 50 mijës  sipas Tit Livit. Qytetarët romakë nuk ishin ende 500 mijë vetë, është sikur sot të vdisnin në betejë 9 milionë italianë. Megjithatë “... pas Kanës, Senati ndaloi çdo shprehje publike të pikëllimit, dhe mohoi fonde për të shlyer të burgosurit të kapur nga Hannibali”. Me të njëjtën egërsi, Stalini i  konsideroi armiq 5 milion ushtarëve rusë të kapur nga nazistët, dhe i persekutoi kur ata u kthyen në shtëpi. Jashtë shtetit, nuk ka shpëtim.
Një teori e unifikuar e luftës romake mungoi derisa Flavius Vegetius Renato dhe Epitoma rei militarist, një enciklopedi e madhe ushtarake e shkruar nga një fisnik i panjohur për ne, i cili ndoshta kurrë nuk luftoi dhe që në mes 379 dhe 395 Pas Krishtit, pas disfatës së Adrianopojës kur  koha e lavdisë së Romës po perëndonte, u përpoq, me sa duket me urdhër të Teodosit të Madh,  të ruante filozofinë e "bijve e Marsit". Kjo është një lexim i mrekullueshëm, që kombinohet për kohën tonë. Kur historiani përshkruan vështirësitë e romakëve, të fermerëve, për të luftuar kundër popujve nomadë (si athinasit kundër persianëve), dilema është e qartë:  për Romën “fitim” do të thotë pushtim i territorin të armikut duke mbjellë shenjën e shenjtë të legjioneve, për Nomadët  humbja e hapësirës nuk ka vlerë. Lufta është kulturë: Hitleri nuk e kuptoi që Churchilli nuk do të dorëzohej në maj të vitit 1940, edhe pse lordi Halifax i shpjegonte atij që "kështu i shkon përshtat një Perandorie”; Xhonson nuk e kupton se vietnamitët nuk do të dorëzohem, edhe pse sekretari i mbrojtjes McNamara me disa statistika në dorë, i shpjegon se Hanoi  i “intereson”  paqja. Roma nuk e kupton se hebrenjtë u masakruan, pa thënë u thënë “po” perandorit. Lufta asimetrike fitohet vetëm duke menduar, kundër Partëve ose Osama bin Laden.
Si një historian i mençur, Breccia nuk bën moralin e etjes për gjak të  romakëve, duke kujtuar masakrat e civilëve tanë në  kohë civile. Vëren se Plini Plak kishte thënë se është një “përbuzje e njerëzimit” vrasjet e Cezarit në Gali dhe arrin në përfundimin se, me Konstandinit, se edhe pacifizmi  “absolute” i Ungjillit rekrutohet nën flamujt e Romës. Një histori që duket e largët edhe pse gjendet në homepage e faqeve të internetit.