Nё kujtim tё Havzi Nelёs nё 75-vjetorin e lindjes sё tij
Prof. dr. Dritan Spahiu
Pёrkujtimi i pёrvjetorit tё lindjes sё një njeriu, e aq mё tepёr i njё poeti dhe mёsuesi njёkohёsisht, tё shtyn tё mendosh e tё gjykosh se si u jetuan vitet e tij, a qenё ato vite tё gёzuara e tё lumtura, ashtu siç duhet tё jenё, sepse ky ёshtё misioni i jetёs apo ato kaluan nё mёnyrё tё trishtuar “pa njё ditё lumnie”. Fatkeqёsisht, “pa njё ditё lumnie” kaloi jeta e poetit dhe mёsuesit lumjan Havzi Nela, 75-vjetorin e tё cilit po pёrkujtojmё sot. Thashë fatkeqësisht sepse jeta e Havzi Nelёs kaloi nё vitet e vështira, nё vitet e diktaturës mё tё egër qё kish njohur njerёzimi, nё burgun e madh qё quhej Republika Popullore e Shqipërisë. Ai jetoi nё periudhёn e njё regjimi terrori qё u kish grabitur me dhunё qytetarëve tё vendit tё vet lirinё dhe i kishte shndërruar pothuajse tё gjithё nё skllevёr. Por njё jetё “pa tё shtrenjtën liri”, si ajo qё kaloi Havzi Nela e tё gjithё bashkëmoshatarët e tij, nuk mund tё jetё kurrsesi e lumtur, sepse pa liri askush nuk mund tё ndërtojë jetёn e tij ashtu siç mundet dhe dёshiron.
Havzi Nela zgjodhi si rrugё tё jetёs sё tij tё ushtronte profesionin e mёsuesit, detyrёn fisnike tё edukimit tё fëmijëve dhe tё rinjve pёr t’u mёsuar atyre gjuhёn tonё tё bukur, pёr t’u mёsuar atyre edukatё e qytetari, pёr tё qenё njerёz tё lirё njёsoj si ato tё vendeve demokratike dhe jo skllevёr e tё poshtëruar. Nё kohёn e lirё ai provoi tё shprehte ndjenjat dhe mendimet e tij nëpërmjet artit tё bukur tё poezisё. Por synimet e tij fisnike binin ndesh me propagandën marramendëse tё diktaturës dhe ai u konfliktua trimërisht me to. Ky qëndrim e çoi atё nё birucat e tmerrshme tё ferrit komunist pёr tё kaluar aty vitet mё tё bukura tё jetёs sё tij, vitet e rinisё si shumё e shumё shqiptarё tё tjerё. Krahina e Lumёs, e njohur historikisht pёr aspiratat e banorёve tё saj pёr tё jetuar tё lirё e krenar nё trojet e tyre, ёshtё dalluar pёr qёndresёn e fortё kundёr rregjimit komunist skllavërues dhe pёr kёtё mё shumё se kudo nё Shqipёri banorёt e saj kanё pёsuar dёnimet mё tё ashpra tё diktaturёs. Havzi Nela ёshtё njё shembull tipik i kёsaj qёndrese dhe mosnёnshtrimi. Pas 19 vjetёsh qё kaloi nё burgjet e tmerrshme tё komunizmit, u kthye nё vendlindje dhe njё dritё e vogёl nё shpirtin e tij i dha forca pёr tё shpresuar se mund tё jetonte me aq pak liri atje nё malёsi duke punuar tokёn pёr tё mbijetuar. E ndërsa po punonte pёr tё ndёrtuar kasollen e tij, tё vetmen pronё qё i kishte mbetur, diktatura i hoqi edhe atё pak liri tё dëshiruar dhe i jep njё goditje tjetër, ndoshta edhe mё tё egёr: internimin nё fshatin mё tё varfёr tё Kukësit. Kёtu pёrjetoi izolimin total, mё tё rёndё se nё burg. Askush nuk mund t’i fliste, sepse po tё guxonte ndonjëri, menjëherë deklarohej armik dhe pasojat diheshin. U parapërgatit kёshtu dёnimi final dhe mё makabёr. Nё vendet komuniste kishte filluar tё frynte era e lirisё, regjimet komuniste po shkatërroheshin dhe frika e ardhjes sё kёsaj ere edhe nё Shqipёri po e tmerronte kastёn drejtuese tё regjimit tё urryer. Por siç dihet, diktaturat bёhen edhe mё tё egra kur e ndiejnё ardhjen e fundit tё tyre. Dhe urrejtja e saj duhej tё vepronte atje ku qёndrimi kundёr saj qe mё i fortё, kundёr atyre qё sfidonin me trimёri regjimin. Pёr kёtё Havzi Nela u var nё litar nё mes tё qendrёs sё Lumёs, nё Kukёs, vetёm afro 3 vjet para rrёzimit tё komunizmit nё vendin tonё. Qёllimi: pёr t’u treguar banorёve tё Lumёs e tё gjithё Shqipёrisё se kushdo qё do tё guxojё tё ngrihet kundёr pushtetit tё diktaturёs komuniste, kёtё fund do tё ketё. Motivi i formulimit tё dёnimit: pёr terrorizёm. Por Havzi Nela nuk ka ushtruar aspak terror nё kuptimin e vёrtetё tё kёsaj fjale; ai nuk ushtroi terror ndaj asnjё institucioni shtetëror apo ndonjë grupimi individësh. Ai u largua pa leje nga internimi pёr tё shkuar nё fshatin e tij tё lindjes pёr tё vizituar nёnёn e tij plakё e tё sёmurё. Ky ishte “krimi” i fundit qё bёri Havzi Nela. Nё fakt, ai qё mund tё quhej “terror i Havzi Nelёs” ёshtё rebelimi i tij burrëror ndaj regjimit tё vёrtetё tё terrorit komunist, ndaj regjimit tё skllavërimit tё njerëzve, tё regjimit qё dhunonte nё mёnyrёn mё tё egёr liritё e njeriut. Prandaj varja e Havzi Nelёs ishte nё thelbin e saj dёshira e ushtruesve tё diktaturёs pёr tё varur vetё lirinё.
Kёshtu pёrfundoi jeta e Havzi Nelёs, 75-vjetorin e tё cilit pёrkujtojmё sot. Aspiroi tё jetonte i lirё nё vendin e tij, por kjo gjё nuk ishte e mundur nё regjimin komunist. Ai aspironte qё edhe nё Shqipёri tё realizohej “Fryma e Helsinkit”, qё edhe nё Shqipёri njerёzit tё jetonin nё liri dhe jo si skllevёr, tё jetonin nё paqe me njeri tjetrin, njёlloj si kudo nё vendet e përparuara. E kёto dёshira tё bukura e njerëzore ai i shprehu me atё mёnyrёn e tij, duke na lёnё njё tufё poezish. Por fjala e tij e lirё nuk mund tё jetonte nё regjimin skllavërues komunist e prandaj u dёnua me varje nё litar.
Vetёm 3 vjet pas dёnimit makabёr tё Havzi Nelёs, qё tё kujton veprimet mё tё shёmtuara tё inkuizicionit nё Mesjetёn e largёt, Shqipёria u shkёput (?) nga regjimi totalitar komunist. Por fatkeqësisht, reminishencat e asaj kohe tё mallkuar nuk janё shkulur akoma. Shёrbёtorёt e diktaturёs, ata qё u treguan aq tё zellshёm duke dhёnё dёnime makabre “nё emёr tё popullit” tё skllavëruar e tё asaj “drejtёsie” qё dhunonte liritё mё elementare tё njeriut, vazhdojnё pёrsёri tё gjykojnё. Diktatura i shpёrbleu shёrbёtorёt e bashkёpuntorёt e saj qё u bёnё bashkëfajtorë me tё, duke u dhёnё privilegje e ofiqe tё larta nё administratën publike, tё cilat ata i ruajtёn deri sot, falё tranzicionit kaq tё vёshtirё e tё gjatё qё ka mbёrthyer Shqipёrinё. Shumё nga ata qё sajonin shpifjet mё tё paqena pёr tё gjetur “armiqtё e popullit” kudo nё gjirin e tij pёrsёri i gjejmё nё poste me pёrgjegjёsi tё larta shtetërore falё kёtij tranzicioni tё zgjatur. Shёrbёtorёt e bindur tё regjimit tё shkuar nuk treguan asnjё shenjё pendese pёr bashkёfajsinё e tyre nё krimet e kryera ndaj dhjetëra mijëra shqiptarëve krejtёsisht tё pafajshëm, duke dёshmuar kёshtu mungesёn e plotё tё qytetarisё e tё moralit tё tyre. Pra shoqёria shqiptare vazhdon tё jetё e dhunuar. Lёnia vullnetarisht e detyrёs qё mbajnё nё mёnyrё krejtёsisht tё padrejtё i kёtyre personave, qё kanё faje tё rёnda para Havzi Nelёs e shumё e shumё tё tjerёve si ai, mund tё pranohej si njё akt pendese pёr veprimet e tyre kriminale qё kanё kryer nё mbёshtetje tё regjimit ose si vegla tё bindura tё terrorit komunist. Nё tё kundërt, ata dёshmojnё se vazhdojnë tё jenё fajtorë para shoqёrisё shqiptare dhe pёr kёtё duhet tё veprojё drejtёsia, ligjet e shtetit tё sё drejtёs, si kudo nё vendet ish-komuniste tё Evropës.
Pёrkujtimi i pёrvjetorit tё lindjes sё një njeriu, e aq mё tepёr i njё poeti dhe mёsuesi njёkohёsisht, tё shtyn tё mendosh e tё gjykosh se si u jetuan vitet e tij, a qenё ato vite tё gёzuara e tё lumtura, ashtu siç duhet tё jenё, sepse ky ёshtё misioni i jetёs apo ato kaluan nё mёnyrё tё trishtuar “pa njё ditё lumnie”. Fatkeqёsisht, “pa njё ditё lumnie” kaloi jeta e poetit dhe mёsuesit lumjan Havzi Nela, 75-vjetorin e tё cilit po pёrkujtojmё sot. Thashë fatkeqësisht sepse jeta e Havzi Nelёs kaloi nё vitet e vështira, nё vitet e diktaturës mё tё egër qё kish njohur njerёzimi, nё burgun e madh qё quhej Republika Popullore e Shqipërisë. Ai jetoi nё periudhёn e njё regjimi terrori qё u kish grabitur me dhunё qytetarëve tё vendit tё vet lirinё dhe i kishte shndërruar pothuajse tё gjithё nё skllevёr. Por njё jetё “pa tё shtrenjtën liri”, si ajo qё kaloi Havzi Nela e tё gjithё bashkëmoshatarët e tij, nuk mund tё jetё kurrsesi e lumtur, sepse pa liri askush nuk mund tё ndërtojë jetёn e tij ashtu siç mundet dhe dёshiron.
Havzi Nela zgjodhi si rrugё tё jetёs sё tij tё ushtronte profesionin e mёsuesit, detyrёn fisnike tё edukimit tё fëmijëve dhe tё rinjve pёr t’u mёsuar atyre gjuhёn tonё tё bukur, pёr t’u mёsuar atyre edukatё e qytetari, pёr tё qenё njerёz tё lirё njёsoj si ato tё vendeve demokratike dhe jo skllevёr e tё poshtëruar. Nё kohёn e lirё ai provoi tё shprehte ndjenjat dhe mendimet e tij nëpërmjet artit tё bukur tё poezisё. Por synimet e tij fisnike binin ndesh me propagandën marramendëse tё diktaturës dhe ai u konfliktua trimërisht me to. Ky qëndrim e çoi atё nё birucat e tmerrshme tё ferrit komunist pёr tё kaluar aty vitet mё tё bukura tё jetёs sё tij, vitet e rinisё si shumё e shumё shqiptarё tё tjerё. Krahina e Lumёs, e njohur historikisht pёr aspiratat e banorёve tё saj pёr tё jetuar tё lirё e krenar nё trojet e tyre, ёshtё dalluar pёr qёndresёn e fortё kundёr rregjimit komunist skllavërues dhe pёr kёtё mё shumё se kudo nё Shqipёri banorёt e saj kanё pёsuar dёnimet mё tё ashpra tё diktaturёs. Havzi Nela ёshtё njё shembull tipik i kёsaj qёndrese dhe mosnёnshtrimi. Pas 19 vjetёsh qё kaloi nё burgjet e tmerrshme tё komunizmit, u kthye nё vendlindje dhe njё dritё e vogёl nё shpirtin e tij i dha forca pёr tё shpresuar se mund tё jetonte me aq pak liri atje nё malёsi duke punuar tokёn pёr tё mbijetuar. E ndërsa po punonte pёr tё ndёrtuar kasollen e tij, tё vetmen pronё qё i kishte mbetur, diktatura i hoqi edhe atё pak liri tё dëshiruar dhe i jep njё goditje tjetër, ndoshta edhe mё tё egёr: internimin nё fshatin mё tё varfёr tё Kukësit. Kёtu pёrjetoi izolimin total, mё tё rёndё se nё burg. Askush nuk mund t’i fliste, sepse po tё guxonte ndonjëri, menjëherë deklarohej armik dhe pasojat diheshin. U parapërgatit kёshtu dёnimi final dhe mё makabёr. Nё vendet komuniste kishte filluar tё frynte era e lirisё, regjimet komuniste po shkatërroheshin dhe frika e ardhjes sё kёsaj ere edhe nё Shqipёri po e tmerronte kastёn drejtuese tё regjimit tё urryer. Por siç dihet, diktaturat bёhen edhe mё tё egra kur e ndiejnё ardhjen e fundit tё tyre. Dhe urrejtja e saj duhej tё vepronte atje ku qёndrimi kundёr saj qe mё i fortё, kundёr atyre qё sfidonin me trimёri regjimin. Pёr kёtё Havzi Nela u var nё litar nё mes tё qendrёs sё Lumёs, nё Kukёs, vetёm afro 3 vjet para rrёzimit tё komunizmit nё vendin tonё. Qёllimi: pёr t’u treguar banorёve tё Lumёs e tё gjithё Shqipёrisё se kushdo qё do tё guxojё tё ngrihet kundёr pushtetit tё diktaturёs komuniste, kёtё fund do tё ketё. Motivi i formulimit tё dёnimit: pёr terrorizёm. Por Havzi Nela nuk ka ushtruar aspak terror nё kuptimin e vёrtetё tё kёsaj fjale; ai nuk ushtroi terror ndaj asnjё institucioni shtetëror apo ndonjë grupimi individësh. Ai u largua pa leje nga internimi pёr tё shkuar nё fshatin e tij tё lindjes pёr tё vizituar nёnёn e tij plakё e tё sёmurё. Ky ishte “krimi” i fundit qё bёri Havzi Nela. Nё fakt, ai qё mund tё quhej “terror i Havzi Nelёs” ёshtё rebelimi i tij burrëror ndaj regjimit tё vёrtetё tё terrorit komunist, ndaj regjimit tё skllavërimit tё njerëzve, tё regjimit qё dhunonte nё mёnyrёn mё tё egёr liritё e njeriut. Prandaj varja e Havzi Nelёs ishte nё thelbin e saj dёshira e ushtruesve tё diktaturёs pёr tё varur vetё lirinё.
Kёshtu pёrfundoi jeta e Havzi Nelёs, 75-vjetorin e tё cilit pёrkujtojmё sot. Aspiroi tё jetonte i lirё nё vendin e tij, por kjo gjё nuk ishte e mundur nё regjimin komunist. Ai aspironte qё edhe nё Shqipёri tё realizohej “Fryma e Helsinkit”, qё edhe nё Shqipёri njerёzit tё jetonin nё liri dhe jo si skllevёr, tё jetonin nё paqe me njeri tjetrin, njёlloj si kudo nё vendet e përparuara. E kёto dёshira tё bukura e njerëzore ai i shprehu me atё mёnyrёn e tij, duke na lёnё njё tufё poezish. Por fjala e tij e lirё nuk mund tё jetonte nё regjimin skllavërues komunist e prandaj u dёnua me varje nё litar.
Vetёm 3 vjet pas dёnimit makabёr tё Havzi Nelёs, qё tё kujton veprimet mё tё shёmtuara tё inkuizicionit nё Mesjetёn e largёt, Shqipёria u shkёput (?) nga regjimi totalitar komunist. Por fatkeqësisht, reminishencat e asaj kohe tё mallkuar nuk janё shkulur akoma. Shёrbёtorёt e diktaturёs, ata qё u treguan aq tё zellshёm duke dhёnё dёnime makabre “nё emёr tё popullit” tё skllavëruar e tё asaj “drejtёsie” qё dhunonte liritё mё elementare tё njeriut, vazhdojnё pёrsёri tё gjykojnё. Diktatura i shpёrbleu shёrbёtorёt e bashkёpuntorёt e saj qё u bёnё bashkëfajtorë me tё, duke u dhёnё privilegje e ofiqe tё larta nё administratën publike, tё cilat ata i ruajtёn deri sot, falё tranzicionit kaq tё vёshtirё e tё gjatё qё ka mbёrthyer Shqipёrinё. Shumё nga ata qё sajonin shpifjet mё tё paqena pёr tё gjetur “armiqtё e popullit” kudo nё gjirin e tij pёrsёri i gjejmё nё poste me pёrgjegjёsi tё larta shtetërore falё kёtij tranzicioni tё zgjatur. Shёrbёtorёt e bindur tё regjimit tё shkuar nuk treguan asnjё shenjё pendese pёr bashkёfajsinё e tyre nё krimet e kryera ndaj dhjetëra mijëra shqiptarëve krejtёsisht tё pafajshëm, duke dёshmuar kёshtu mungesёn e plotё tё qytetarisё e tё moralit tё tyre. Pra shoqёria shqiptare vazhdon tё jetё e dhunuar. Lёnia vullnetarisht e detyrёs qё mbajnё nё mёnyrё krejtёsisht tё padrejtё i kёtyre personave, qё kanё faje tё rёnda para Havzi Nelёs e shumё e shumё tё tjerёve si ai, mund tё pranohej si njё akt pendese pёr veprimet e tyre kriminale qё kanё kryer nё mbёshtetje tё regjimit ose si vegla tё bindura tё terrorit komunist. Nё tё kundërt, ata dёshmojnё se vazhdojnë tё jenё fajtorë para shoqёrisё shqiptare dhe pёr kёtё duhet tё veprojё drejtёsia, ligjet e shtetit tё sё drejtёs, si kudo nё vendet ish-komuniste tё Evropës.