Na ishte një herë Tirana

Piktori Stefan Taçi hap më 20 prill, në galerinë Kledio, ekspozitën vetjake me 25 punime të teknikave të ndryshme, kryesisht në pikturë e vizatim dhe pak në skulpturë.

Rrfimin tim mbi temn e ksaj ekspozite, po guxoj ta filloj me nj hamendsim gjuhsor modest. Disa vite m par, duke udhtuar me autobusin e linjs Athin-Tiran, nuk di pse rikujtoja vazhdimisht fjalt greke pr destinacionin e udhtarve... sta Tirana! Ndoshta disa nga ju e din q do t thot... n Tiran, mirpo n njohurit e mia parafjala “sta” tregon shumsin e fjals pasardhse, kur Tirana me sa njohim nuk sht nj bashksi qytetesh. Pas nj far kohe pyeta nj mik, tiranas i vjetr, i cili ishte edhe n kryesin e shoqats “Tirana”. Ishte nj befasi e bukur kur pas shpjegimit tim, ai m tha se kjo sht e vrtet. Nga m t vjetrit kishte dgjuar t thuhej se ka pasur dy Tirana, nj e madhe dhe nj m e vogl. Nuk di sa qndron ky mendim e nse nnkupton kodrina, kullota apo rezidenca banimi, por m joshte ideja pr t mos e anashkaluar kt detaj gjuhsor e njkohsisht mjaft domethns pr historin e Tirans.

Prse kjo ekspozit tani, mund t pyes dikush. Prse jo, do prgjigjesha un. N fakt, ekspozita t tilla ku mbizotron pjesa retrospektive e krijimtaris, pavarsisht e ekspozuar ose jo, zakonisht hapen pas vdekjes s autorit. Nuk besoj, madje dyshoj shum se kjo do t bhet, kshtu q mendova t ekspozoj e njkohsisht t dshmoj sa jam akoma gjall. Pr m tepr, jetojn akoma ata q e kan njohur Tirann e natyrisht rrugicn ton dekada m par e, n nj far mnyre ky sht edhe dedikim pr ta. Por personazhi kryesor i ksaj ekspozite sht rrugica, vendi ku jetoj sot e ksaj dite. Ngacmimi pr ta pikturuar ka qen mjaft i hershm dhe ka zgjatur deri von. E kam par at n diell e n shi, t ngrysur e bosh, t qeshur n pranver apo t zbardhur nga bora e dimrit, e kam par edhe t mrzitur koh pas kohe e po aq t harbuar nga lojrat dhe ecejaket e njerzve.

Gjithsesi fminia ime ka filluar pak metra m tutje, n nj nga tre pallatet e para t rrugs s Kavajs prball me kishn katolike. M von pr arsye t ngushtics (n apartamentin ton jetonin dy familje), ne u zhvendosm n rrugicn pran ku sapo kishte prfunduar nj banes me pun vullnetare. Zhvendosja ka qen traumatike pr mua, jo aq pr dy vllezrit e mi m t vegjl e sigurisht as pr prindrit e mi, t cilt kishin plot arsye pr t’u gzuar. Vshtirsia pr mua lidhej me faktin se largohesha disi nga territori i pallatit t vjetr ku banonin shumica e bashkmoshatarve t mi. Ajo hapsir e vogl pas pallatit, prfshi edhe shkallt apo oborret prball, ishte mbretria jon e lojrave si futbolli, shkopa-cinglash, loja me zara apo kopaca (koma), topagropthi, kukamfshehti, biz, loja tresh apo dam, loj luftash e deri gjuajtje me thika te porta e drunjt e njrit prej dy garazheve q ndodheshin aty n cep t pallatit. Tjetri i prkiste komshiut q banonte nj kat sipr meje, doktor i njohur, martuar me nj hungareze. N shtpin e tij televizori kishte hyr me koh, kshtu un isha nga fatlumt e pakt q pam n korrik t 1969 uljen e Apollo11 n Hn.

Ikja nga kjo atmosfer n vitet ‘70-‘71, sado q nuk isha larg, ndikoi emocionalisht pr ca koh, aq sa un pr vite t tra vazhdoja ta kaloja kohn time t lir atje. Ishte nj kompromis midis vendbanimit t ri dhe atij t vjetr, nj gjendje tranzicioni sipas fjalorit aktual mediatik. Sidoqoft kishte nj dallim esencial n kto dy hapsira banimi, dika q e kuptova m von, ndoshta instiktivisht, por ndryshimin m shum e ndjeja se sa e dalloja. Pallati yn, si dy t tjert n vazhdim, ishte ndrtuar n aksin lindje-perndim, paralel me “Rrugn e Kavajs” (Konferenca Pezs), e n ndryshim nga fasada q ngopej me diellin e jugut pjesa nga pas ku ne luanim m shum gjendej n hije. N vendbanimin e ri, pr habin time mbretronte dielli e kjo jo vetm pr faktin se shtpit aty ishin t ulta, nj apo dy kate, por se vet rrugica q ishte pa dalje n fund shtrihej n aksin jug-veri e dielli sapo dilte e deri sa perndonte lodronte mbi t. Pa folur pr pemt e shumta q ndodheshin n oborret private e kumrit q gugatnin rrotull tyre. Kryesisht kishte hurma, sheg, kumbulla, pak rrush, qershi e natyrisht lule me bollk, sidomos mllaga e lule-bore.

Ndoshta duket e panevojshme kjo hyrje, por besoj qartson disi faktin se prse vizatimet e mia t para nga natyra i prkasin pikrisht rrugics, ndrkoh q nga pallati e atmosfera e tij nuk kam asnj skic, sado modeste, megjithse shkoja shpesh aty. Gjithka ka ngelur nga ajo koh sht vetm nj kopac buzbardh. Kur isha 12 vje (1973), tentova pr her t par t fiksoj me akuarel vendbanimin e ri, kurse nj vit m pas vizatova sahatin e xhamin. Mbase ishte rastsi, ose kush e di pr far arsye subkoshienca e fmijs kishte ndjer se Tirana e konceptuar si Tirona autoktone, nuk mund t kuptohej pa rrugicn e sahatin e qendrs. Nj tjetr rastsi kohore por e zymt, dramatike, ishte plenumi famkeq (1974) i partis n pushtet mbi artet e kulturn. Ndrydhja e izolimi total q imponoi tashm dihen, por pr shkak t moshs rrezikun real e perceptova disi m von, ather kur skrmitja e dhmbve t regjimit po shkonte duke u zbehur. N vitet q pasuan, megjithse studioja pr skulptur si n lice ashtu edhe n institutin e lart t arteve, nuk ndalova asnjher t skicoj apo t pikturoj aste nga rrugica m shum se sa pjest e tjera t kryeqytetit. Padyshim ndikonte struktura e saj, befasit grafike e koloristike q ishin tejet joshse, para saj ndjehesha i lire, por edhe fakti q rrugica prfaqsonte Tirann, madje ishte gati nj Shqipri e vogl. Natyrisht aty spikatnin familjet e vjetra e t mdha Bogdani, Kalliu, Zela, Hobdari apo familja karizmatike e Besim Levonjs, autorit t komedis s famshme “Prefekti”. Pjesa tjetr e banorve kishin ardhur m von e prejardhja e tyre prfshinte pothuajse gjith krahinat e vendit.

N kt ekspozit, rrugica shfaqet nga disa kndvshtrime, n koh e hapsir, diku m e studiuar e diku thjesht impresion i astit, por e tra prbn vazhdimsin e jets s saj. Duke e vzhguar e vizatuar koh pas kohe bashk me t jemi rritur e ndryshuar, madje pa dashjen time jam
kronikan i saj, nj dshmitar i besueshm shpresoj. Prtej eksplorimit apo eksperimentit artistik, kam dashur t shpalos ktu dshmin time t sinqert edhe si akt dashurie ndaj Tirans, e prfaqsuar n kt rast prej rrugics. Banort e vjetr do ken rastin t’i rikthehen memories, t kujtojn edhe ata q jan larguar nga kjo jet, q jan martuar, ikur apo emigruar, banort e rinj kan rastin ta njohin si ka qen. Nj pjes prej tyre dikur kan pozuar pr mua, kur edhe ata vet ishin t rinj apo fmij. Megjithat, pavarsisht se rrugica sht tema qendrore e ekspozits, nuk i shptova tundimit t zgjedh nj copz t ruajtur nga portreti n skulptur i komshiut t vogl Ilir, realizuar n vern e vitit 1978. Dy-tre peizazhe nga periferia si “Parku” apo “Pemishtet e Lapraks” tashm t kthyera n pallate, plotsojn deri diku trsin e ktij mozaiku. Gjithashtu m vjen mir pr faktin, q t vetmen vepr q kam n ambientet publike t Tirans sht busti i simbolit t fisnikris tiranase Dr. Ndroqit (vendosur n hyrje t sanatoriumit q tashm mban emrin e tij), realizuar n vitin 2002 edhe me mbshtetjen e shoqats “Tirana”.

N kt dshmi artistike e urbane nse mund ta quajm kshtu, nuk kam dashur t flas pr historit e dhimbjes, trishtimit, groteskut e absurdit, t prjetuara gjat kohs s ideologjis ekstreme apo m pas. Nuk ka qen ky qllimi, thjesht jam prpjekur t tregoj nj histori, e cila n fund t fundit sht edhe historia juaj. Ndoshta sht shtje kohe kur pallatet me tentakulat e tyre prej hekuri e betoni do t aviten pr ta zhdukur kt copz historie, e kjo besoj sht nj arsye m shum pr t ekspozuar.